Göktürk fetret dönemi, 630–682

Rouran çağı Göktürk çağı Uygur çağı Kırgız çağı

Rouran Birinci Göktürk Tang İkinci Göktürk Uygur Kırgız Hunlar Batı Göktürk Türgiş Karluk Hazar

Rouran 400–554
Birinci Göktürk 552–630
Tang 630–682
İkinci Göktürk 682–744
Uygur 744–840
Kırgız 840–924
Hunlar 370–469
Batı Göktürk 552–659
Türgiş 699–766
Karluk 766–800
Hazar 650–969

630’un üçüncü ayında doğu Göktürklerinin son kağanı bir akrabasının ordugâhında sağ ele geçirildi ve Chang’an’a gönderildi.^[1] Sonraki elli iki yıl boyunca doğu bozkırının kendi kağanı olmadı. Bir asır sonra kazınan Kül Tegin yazıtı bu döneme tek bir satır ve tek bir sayı ayırır: elig yıl isig küçüg birmis, “elli yıl emeklerini ve güçlerini vermişler.”^[2]^[3]

Elli yıl emeklerini ve güçlerini vermişler. Doğuda, gün doğusuna doğru, onun için Bökli kağanına kadar sefere çıkmışlar. Batıda onun için Demir Kapı’ya kadar sefere çıkmışlar. Çin kağanına illerini ve törelerini teslim etmişler.

Kül Tegin inscription

Orhun yazıtı dönemi böyle görür. Chang’an’dan bakıldığında ise bu dönem, yaklaşık elli yıl ayakta kalan bir idari başarıydı.

630 tartışması

Çöküş, Tang’ın önüne sayıdan doğan bir sorun çıkardı. İlig’in halkının bir kısmı Xueyantuo’ya, bir kısmı Batı Bölgeleri’ne kaçmıştı. Çok büyük bir kısmı ise teslim olmuştu.^[1] Saray, sınırın nasıl güvenceye alınacağını sordu. Günümüze ulaşan yanıtları ayrıntısıyla anlatmak gerekir, çünkü kazanan yanıt sonraki yarım yüzyılı biçimlendirdi.

Memurların çoğu Göktürkleri dağıtmak istiyordu. Onlara göre Göktürkler nesillerdir Çin’e akın etmişti ve gök şimdi onları kırmıştı. Göktürkler hayranlıktan değil, ihtiyaçtan gelmişti. Memurlar boyları parçalamayı, Sarı Nehir’in güneyine, Yan ve Yu’ya nakletmeyi önerdi. Göktürkler orada vilayetlere dağıtılacak, çift sürmeye ve dokumaya koşulacaktı. Bir milyon barbar vergi mükellefi olacak, Çin hane kazanacak, geçitlerin ötesindeki ülke ise sonsuza dek boş kalacaktı.^[1]

Sekreterlik Dairesi Başkanı Wen Yanbo bu plana tek başına karşı çıktı. Geç Han’ın, teslim olan Asya Hunlarını Wuyuan sınırının altına yerleştirdiği örneği andı. Ona göre boylar bütün tutulmalı, kalkan olarak hizmet etmeli ve kendi göreneklerinden koparılmamalıydı. Böylece boş toprak dolar ve kuşku gösterilmemiş olurdu. Göktürkleri Yan ve Yu’ya göndermek ise onların doğasına aykırıydı.^[1]

Wei Zheng ona bölümün en sert konuşmasıyla karşılık verdi. Göktürkler hiç bu kadar tümüyle kırılmamıştı ve gök onları kesip atmıştı. Nesillerdir Çin’e akın etmişlerdi, halkın da bu yüzden kini vardı. Wei Zheng, onların nehrin kuzeyine, kendi topraklarına geri gönderilmesini istedi. Yaklaşık yüz bin kişi içeri girmişti ve birkaç yıl içinde kat kat çoğalacaktı. Devletin koltuk altına, kraliyet toprağının yakınına yerleştirilirlerse, kalbin ve karnın hastalığı olurlardı.^[1] Uyarısı için Jin hanedanına başvurdu. Hu’lar idari bölgelerin (komutanlıkların) yakınına yerleştirilmişti. Guo Qin ile Jiang Tong imparatora onları kovmasını öğütlemişti. İmparator dinlememişti ve birkaç yıl sonra Hu’lar başkenti altüst etmişti. Wei Zheng bu siyasete bir canavar beslemek ve belayı kendine saklamak dedi.^[1]

Wen Yanbo, bilgenin yolunun hiç kimseyi dışarıda bırakmadığı gerekçesiyle kazandı. Birkaç yıl içinde Göktürklerin hepsi çiftçi olacak, reisleri ise saray muhafızlığında görev yapabilecekti.^[1] İmparator onun planını benimsedi.

Vilayetler

Ardından gelen düzen, sonraki anlamda bir koruyuculuk değil, bir komutanlıklar dizisiydi. Shuofang ülkesinde, Youzhou’dan Lingzhou’ya kadar dört vilayet kuruldu: Shun, You, Hua ve Chang. İlig’in kendi toprağı altı vilayete bölündü. Boyları yönetmek üzere solda Dingxiang komutanlığı, sağda Yunzhong komutanlığı yer aldı.^[1] Gelen reisler general ve saray görevlisi yapıldı. Yüzden fazlası beşinci ya da daha yüksek rütbeye çıktı, birkaç bin hane de Chang’an’ın kendisine yerleşti.^[1]

Yazıt, karşıya geçen beylerin Çin unvanları aldığını söylerken bu düzeni kasteder.^[2] Bir çalışma tabgaçgı begler öbeğini -gı eki yüzünden “Çinlileşmiş beyler” diye okur ve bunu iki karşılıktan belki daha uygunu sayar.^[4] Düzen, elli yıl sonra bir yeniden kuruluşu da mümkün kıldı, çünkü boyları boy olarak ayakta bıraktı. Gevşek dizgin vilayetlerinin ayrı bir maddesi vardır. Kül Tegin yazıtındaki ekin ara idi oksuz satırı üzerine bir çalışma, Tang’ın boyun eğdirilmiş Göktürkleri altı eyalet olarak yönettiği düşünülürse ok “ok” sözcüğünün “eyalet” anlamına da gelmiş olabileceğini öne sürer, ancak sözcüğün bu anlamı için bir metin göstermez.^[5] Moğolistan’ın Dund Govi ilindeki Del Uul kayalıklarında dört satırlık bir runik metin, “bilge ağabeyimiz ve biz irkin unvanını alamadık” diye okunmuştur.^[6] Metni bulan kişi, onun Tang egemenliği yıllarında, yaklaşık 630 ile 680 arasında kazınmış olabileceğini düşünür.^[6]

Aşina Simo’nun kağanlığı, 639’dan 643’e

639’da İlig’in Jiesheshuai adlı bir yeğeni, boyundan kırk kadar adamı Jiucheng sarayında topladı. Geceleyin imparatorluk ordugâhına saldırdılar, dördüncü perdeyi yarıp birkaç düzine muhafızı öldürdüler. Sonra Jiesheshuai geri püskürtüldü ve yakalandı.^[1] Girişim büsbütün başarısız oldu, ama her şeyi değiştirdi. Göktürkleri Çin’in içinde tutmanın bir hata olduğunu söyleyen dilekçeler çoğaldı ve saray kararını tersine çevirdi.^[1] Boylar Sarı Nehir’in kuzeyine geri nakledildi. İlig’in soydaşı Aşina Simo o sırada Tang generali ve idari bölge prensiydi. Simo, boyların başına kağan yapıldı.^[1]

Simo’nun kağanlığı yaklaşık beş yıl sürdü. Dönemin, bir kağanlığın dışarıdan verilip verilemeyeceğine dair sunduğu en açık sınav budur. Yüz bin kişi onunla nehri geçti ve bunların kırk bini savaşabiliyordu. Simo onları elinde tutamadı, hiçbiri de onun yönetiminden hoşnut değildi.^[1] 643’te hep birlikte isyan edip nehri geri geçtiler ve güneye döndüler. Sheng ile Xia arasına yerleştirilmek istediler, saray da buna izin verdi.^[1] Simo Chang’an’a gitti ve bir general rütbesi aldı. Liaodong seferine katıldı ve başıboş bir okla vuruldu. İmparator yaradan kanı kendi ağzıyla emdi.^[1]

Kuzeyde Chebi Kağan, 650’ye kadar

Simo nehir kıyısında kağanlığa atanırken, bir başka Aşina uzak kuzeyi kendi hesabına elinde tutuyordu. Chebi’nin Altın Dağ’ın kuzeyinde bir ordugâhı ve babadan kalma bir küçük kağanlık unvanı vardı. Kuzey boyları 630’dan sonra onu büyük kağan yükseltmek istemişti. Chebi ise bu unvanı almaya cesaret edememişti, çünkü unvan Xueyantuo’nun elindeydi.^[1] Xueyantuo ona karşı dönünce, otuz bin savaşçıyla Chang’an’dan on bin li uzaktaki eski topraklarına kaçtı. Orada kendi yetkisiyle kendine kağan dedi.^[1] Batısındaki Karluklar ile kuzeyindeki Kırgızlar ona tabiydi.^[1]

650’de Chebi devrildi. Onu yıkan, güneyden gelen bir ordu olmadı. Gao Kan komutasında Uygurlardan ve Pugulardan toplanmış bir birlik, bir de kendi reislerinin birbiri ardına karşı tarafa geçmesi yıktı.^[1] Tang kuvveti Axi dağlarına varınca Chebi adamlarını çağırdı, ama kimse gelmedi.^[1]

Aşina She’er Tang hizmetinde

Bozkırı terk eden her Aşina esir olarak gelmedi. Aşina She’er, Chula Kağan’ın oğluydu.^[7] On bir yaşında kendi halkı arasında cesareti ve zekâsıyla tanınmıştı.^[7] Tuo Şad oldu ve merkezini çölün kuzeyine kurdu. Orada Tiele, Qigu ve Tongluo boylarını Yugu Şad ile birlikte yönetti.^[7] Bu görevi on yıl elinde tuttu ve boylardan hiçbir şey almadı. Bazı reisler zenginleşmediği için onu küçümsedi. O, boylar refah içindeyse kendisine bunun yettiğini söyledi.^[7]^[8] Bir anlatıma göre İlig’e askerini ödünç vermeyi de reddetti.^[9]

Tiele boylarının ayaklanmasında Xueyantuo ile Uygurlar Yugu Şad’ı yendi. She’er onlarla savaştı ve o da yenildi.^[7]^[9] İlig’in düşüşünden ve batı yabgusunun ölümünden sonra Batı Göktürkleri ülke için kendi aralarında savaştı. She’er teslim olmuş gibi yaptı, batıya yürüdü ve topraklarının yarısını aldı. Bu ona yüz binden fazla yandaş kazandırdı. Dubu Kağan unvanını kullandı.^[7]^[9] Sonra elli binden fazla atlıyla çölün kuzeyinde Xueyantuo’ya karşı yürüdü. Sefer yüz günden fazla sürdü. Adamları uzun hizmetten bitkin düşüp onu bıraktı ve Xueyantuo onu yendi. Yaklaşık on bin adamıyla Gaochang’a çekildi.^[7]^[9]

635’te halkıyla birlikte Tang’a geçti ve Sol Süvari Muhafızları Büyük Generali yapıldı. Bir yıldan fazla sonra imparator ona eş olarak Hengyang prensesini verdi.^[7] 640’ta Gaochang’ı alan seferde sefer komutanı olarak görev yaptı.^[7] 645’te Taizong’u Liaodong’a kadar izledi. 647’de Kuça’ya karşı Kunqiu yolunun büyük komutanı atandı. Ertesi yıl yolda Chumi’yi yendi, Dabohuan kasabasını aldı ve Kuça kralını yakaladı.^[7] Bir anlatıma göre bu seferde on üç Tiele boyunu ve on bin Göktürk atlısını yönetti.^[10] Taizong ölünce She’er onunla birlikte gömülmeyi istedi, Gaozong reddetti. 655’te öldü ve Zhaoling’e gömüldü.^[7] Modern bir anlatım onun teslim oluşunu bunun yerine 637’ye tarihler.^[9]

Shanyu ve Hanhai koruyuculuk bölgeleri

Bölümün anlattığına göre Chebi’den sonra Göktürklerin hepsi sınırın içinde tebaa oldu. Üzerlerine iki koruyuculuk bölgesi kuruldu: Shanyu ve Hanhai. Shanyu üç komutanlığı, yani Langshan, Yunzhong ve Sanggan’ı, bir de on dört vilayeti kapsıyordu. Hanhai yedi komutanlığı ve sekiz vilayeti kapsıyordu. Her komutanlığın ve vilayetin başında kendi reisi komutan ya da vali olarak bulunuyordu.^[1]^[11] İmparator Tai Dağı’nda Feng kurbanını sundu. Langshan komutanı ve otuzdan fazla başka reis onun maiyetinde at sürdü, adları da dikilitaşa kazındı.^[1]

Bölüm ardından, 650’den itibaren yaklaşık otuz yıl boyunca kuzey sınırında hiçbir sorun çıkmadığını kaydeder.^[1]^[12]

Xin Tang Shu adları iki aşamada anlatır. Linde’nin ilk yıllarında, 664 ile 665 arasında, Yanran koruyuculuk bölgesi Hanhai olarak yeniden adlandırıldı. Eski Hanhai koruyuculuk bölgesi Yunzhong’un eski kentine taşındı ve Yunzhong koruyuculuk bölgesi adını aldı. Çölün kuzeyindeki vilayetler Hanhai’ye, güneyindekiler Yunzhong’a bağlandı.^[13] Modern bir anlatım Yanran’ın Hanhai olarak yeniden adlandırılmasını aynı biçimde 664’e koyar ve iki koruyuculuk bölgesi arasındaki sınırı Gobi olarak verir.^[14]

Yunzhong, Sui prensesi Yicheng’in eski merkeziydi. İlig’in düşüşünden sonra Li Jing orada, bir Aşide reisinin yönetiminde, yenilmiş birkaç yüz Göktürk çadırı iskân etmişti.^[13] Halk çoğaldı ve reis, onları uzaktan yönetmesi için bir prensin kağan yapılmasını istedi. İmparator Gaozong, bugünün kağanının eski çağın şanyusu olduğunu söyleyerek karşılık verdi. Yunzhong koruyuculuk bölgesini Shanyu olarak yeniden adlandırdı ve Yin Prensi Xulun’u koruyucusu atadı.^[13] Bir anlatım Shanyu adını koruyuculuk bölgesinin 650’deki kuruluşuna tarihler ve Tang’ın bu adı Güney Asya Hunlarından aldığını, çünkü orada Göktürk prenslerinin yaşadığını savunur.^[15]

679’dan 682’ye isyanlar

Bu sessizlik 679’da sona erdi. Shanyu koruyuculuk bölgesindeki Aşidelerin iki reisi, Wenfu ile Fengzhi, birlikte ayaklandı. Nishufu’yu kağan yükselttiler ve yirmi dört vilayet onlarla birlikte karşı tarafa geçti.^[1] Onlara karşı gönderilen ilk Tang kuvveti yenildi ve on binden fazla adam kaybetti. Pei Xingjian komutasındaki ikinci kuvvet üç yüz binden fazla kişiydi. Bu kuvvet Wenfu’yu kırdı. Nishufu kendi adamları tarafından öldürüldü, Fengzhi ise esir alındı.^[1] Pei Xingjian’ın ayrıca erzak arabalarıyla bir tuzak kurduğu söylenir. Göktürklerin kafileye saldıracağını umdu. Üç yüz arabanın her birine uzun kılıçlı ve tatar yaylı beş seçme asker gizledi, yanlarında yürümeleri için de birkaç güçsüz adam koydu. Göktürkler arabaları ele geçirdi, atları çözdü ve yiyecekleri yağmalamaya başladı. Bunun üzerine askerler fırlayıp onları vurdu ve yol boyunca konuşlanmış Çin birlikleri kaçanları kesti.^[16]^[10]

680’de boylar, İlig’in bir amcazadesinin oğlu Aşina Funian’ı Xiazhou’dan getirtti. Nehri geçip onu kağan yapmak üzereydiler ve boylar ona da Nishufu’ya verdikleri karşılığı verdi.^[1] Pei Xingjian yeniden kuzeye geldi. Funian çaresiz kalıp ona teslim oldu ve Chang’an’a götürüldü. Orada doğu çarşısında başı vurularak öldürüldü.^[1]

İki yıl sonra İlig’in uzak bir akrabası, Funian’ın yenilgisinden sonra dağılan adamları topladı. Aralarından beş bin kadarıyla Zongcai dağlarına girdi ve Dokuz Soyad’a at ve koyun için akın etti. Sonra kendine kağan dedi.^[1] Bu kişi İlteriş’ti ve yeniden kuruluş savaşı onunla başlar.

Dönemin niteliği

Fetret döneminin dört kağanından üçü Aşinaydı ve dördü de devrildi. Simo’ya unvanı verildi, ama halkını elinde tutamadı. Chebi kendi unvanını kendisi aldı ve yönettiği boyların bir koalisyonu tarafından avlandı. Nishufu kendi adamları tarafından öldürüldü. Funian teslim oldu ve idam edildi. Dört yıl içindeki dördüncü girişim başarıya ulaştı. Bu girişimle ötekiler arasındaki farkın kişiden ya da plandan kaynaklandığı belli değildir.

Elli yıl, sonrasında gelenin biçimini geride bıraktı. Boylar hiçbir zaman dağıtılmadı ve Aşinalar hiçbir zaman yok edilmedi. Tang’a vali olarak hizmet eden reisler maiyetlerini bozulmadan korudu. İlteriş’in kendi büyükbabası da bunlardan biriydi: Yunzhong komutanının altında babadan kalma bir tudun.^[1] Göktürkleri elli yıl yöneten sistem, onların dönüşü için gereken malzemeyi de korudu.

Hükümdarlar

Ashina Simo^a639–643
Chebi Khan?–650
Nishufu Khan679–680
Ashina Funian680–681

Tahtın el değiştirmesi üzerine

aAshina Simo: No khan stood over the eastern tribes between Ilig's capture in 630 and Simo's investiture in 639. The nine years are not a missing reign but the vacancy itself: the Tang held the tribes through the jimi prefectures and set up no khan until Taizong sent Simo north.

Ashina Simo639–643
Chebi Khan?–650
Nishufu Khan679–680
Ashina Funian680–681

Notlar

^ a b c d e f g h i j k l m n o p q r s t u v w x y z aa ab ac Jiu Tangshu (Old Book of Tang), juan 194
^ a b Kül Tegin inscription
^ Kayra 1996, p. 151–153
^ Kayra 1996, p. 155,157
^ Tuna 1993, p. 79
^ a b Battulga 2000, p. 48
^ a b c d e f g h i j k Jiu Tangshu (Old Book of Tang), juan 109
^ Taşağıl 1999, p. 50–51
^ a b c d e Taşağıl 1999, p. 51
^ a b Taşağıl 1999, p. 61
^ Taşağıl 1999, p. 48–49
^ Taşağıl 1999, p. 50
^ a b c Xin Tangshu (New Book of Tang), juan 215
^ Taşağıl 1999, p. 49
^ Taşağıl 1999, p. 2, 59
^ Xin Tangshu (New Book of Tang)

Kaynaklar

Jiu Tangshu (Old Book of Tang), juan 109, 194
Xin Tangshu (New Book of Tang), juan 215 (after Jiu Tangshu)
Kül Tegin inscription

Literatür

Liu Mau-tsai, Çin Kaynaklarına Göre Doğu Türkleri (1958, Turkish edition)
Peter B. Golden, An Introduction to the History of the Turkic Peoples (1992)
Emre-E. Yavuz, The Gokturk Empire: 2nd Edition (2025)
Ahmet Taşağıl, Gök-Türkler, Bd. II (1999)
Osman Kemal Kayra, Orhun Anıtlarında Sıfatlar, Sıfat Tamlamaları ve Bunlara İlişkin Bazı Açıklamalar (1996)
Osman Nedim Tuna, „Ekin ara idi oksuz kök türk ança olurur ermiş“ (KT, D, 2–3) İbaresi Üzerine (1993)
Tsendiyn Battulga, Moğolistan’da Yeni Bulunan Göktürk Yazıtları (2000)