Yada taşı, birçok tanığın anlatışına göre Türk ve Moğol halklarının havayı buyruk altına almak için kullandığı taştır. On birinci yüzyılda Kaşgarlı ona yat der ve bu sanatı taşlarla kehanet diye tanımlar.[1] On dokuzuncu yüzyılda Altaylılar taşı işleten adama yadachi dedi. Onunla karşılaşan misyonerler ve gezginler yaptıklarını yazıya geçirdi.[2] İki dönemin arasında, yağmur taşlarıyla savaşan Türklere dair Arapça ve Farsça haberler vardır. Bunlara, on üçüncü yüzyıl gezgininin anlatısına düşülmüş ve bir Fars tarihçiden bir Moğol ayinini aktaran modern bir not da girer. Çin tarihleri beşinci yüzyıldan sekizinci yüzyıla hava yapan adamlardan söz eder ve hiçbir taş adlandırmaz.

YEDİ KAYITTA HAVA YAPMA VE TAŞ hava yapıldıya da önceden bildirildibir taşadlandırılır Wei divanında Yueban elçisi, 448 Zhou Shu'da Nishidu, tarihsiz anlatı Lingtai'de Uygur şamanları, 765 İsmāʿīl ibn Aḥmad'a karşı Türkler, 892–907 Kaşgarlı'nın sözlüğü, 1070'ler Rashid al-Din, ayinin bildirildiği biçimde Altay, Radloff ve Verbitskii, 1861 ve sonrası
Hava yapmaya dair yedi kayıt. İkinci sütundaki dolu nokta kaydın bir taşı adlandırdığını, boş nokta adlandırmadığını gösterir. En eski üç kayıt hiçbirini adlandırmaz. Modern diyagram, aşağıda ele alınan kayıtlardan kurulmuştur.

Çin tarihlerinde hava yapma

Zhou Shu, Göktürklerin Suo kökenini anlatan hikâyede kurt doğumlu bir ata olan Nishidu’dan söz eder. Kardeşleri sersemdi ve devletleri yıkıldı. Nishidu garip bir güç almıştı ve rüzgârı ve yağmuru çağırabiliyordu.[3] İki kadınla evlendi. Kadınların yaz ruhunun ve kış ruhunun kızları olduğu söylenirdi. Nishidu dört oğul babası oldu.[3] Tongdian, Zhou Shu’yu neredeyse kelimesi kelimesine yineler.[4] Bei Shi’de bir karakter farklıdır. Çağırmak anlamındaki zhengzhao yerine zhengzhan yazar. Dolayısıyla Bei Shi’de Nishidu rüzgârı ve yağmuru çağırmak yerine kehanet eder.[5] Fark burada önemlidir, çünkü Kaşgarlı’nın sonraki sözcüğü yat her iki eylemi de kapsar: havayı kehanet etmeyi de, onu getirmeyi de.

İkinci bir kayıt 448’de Wei divanından gelir. Yueban elçiliğinde bir hokkabaz vardı. Hokkabaz, ülkesindeki büyücülerin Rouranlar baskın yapmaya geldiğinde aralıksız yağmur, sert rüzgâr, yoğun kar ve büyük seller getirdiğini söyledi. Sonuç olarak Rouranların on kişiden ikisi ya da üçü donmuş ya da sürüklenip gitmişti.[6] İmparator Taiwu, onların davul çalma ve dans ritimlerinin Müzik Dairesi’ne alınmasını emretti.[7] Bazı araştırmacılar bu büyücülere yada taşı kullanıcıları der, ancak metin böyle bir taş adlandırmaz.[8]

Üçüncü kayıt 765’te Tang sınırındaki savaştan gelir. Jingyang’a gelen Uygur ordusunun yanında iki şaman vardı.[9] Jiu Tang Shu’ya göre Lingtai’de Tang öncü komutanı Bai Yuanguang Uygur birliklerine katıldı ve Tibet ordugâhının gücünü öğrendi. Ay parlaktı ve Bai Yuanguang biraz karanlık istiyordu. Uygurlar şamanlarına rüzgâr ve kar getirtti. Şafakta Tibetliler donmuştu ve yayları ile okları işe yaramıyordu. Keçelere sarınarak ilerlediler. Bai Yuanguang ve Uygurlar onları izledi ve bütün ovada kılıçtan geçirdi.[9] Xin Tang Shu yalnızca karın yoğun ve karanlık bastırdığını söyler.[10] İki metin de bir taş adlandırmaz.[11]

Üçü de havanın nasıl yapıldığını söylemez.[12] Soru, sonraki taşın bunlara ait olup olmadığıdır.

Kaşgarlı’nın anlatısı

Bir taşı adlandıran en eski metin, 1070’lerden Kaşgarlı Mahmud’un sözlüğüdür. Dört madde onu içerir. Yat, yağmur, rüzgâr ve benzerini getirmek için özel taşlarla yapılan, kahāna denen bir tür kehanet olarak açıklanır.[1] Kaşgarlı bu sanatın Türkler arasında iyi bilindiğini söyler. Sanatı kendisi de Yaγma’da gördü: çıkmış bir yangını söndürmek için yapılıyordu.[1] Yazın kar yağdı ve Yüce Tanrı’nın izniyle yangını onun gözü önünde söndürdü.[1]

Bir fiil biçimi falcıyı bir hükümdar için iş başında gösterir. Beg yatlatti, emirin falcıya fal yoluyla rüzgâr ve yağmur getirmesini emrettiği anlamına gelir.[13] Kaşgarlı bunun Türklerin ülkesinde iyi bilindiğini ekler. Ona göre rüzgâr, dolu ve yağmur Yüce Tanrı’nın izniyle taşlarla getirilir.[13] Falcı yatčï’dir. Kaşgarlı’nın örneği, falcının bulutlar ve yağmur için taşlarla bir fal yaptığını söyler.[14] Yatla- fiili ikinci kez, birine yabancı gibi davranmak anlamında kullanılır. Bu anlam öbür sözcüğe, yabancı anlamındaki yat’a aittir.[15]

Kaşgarlı, Arapça okuyan bir kitle için Müslüman olarak yazar. Sanat için Arapça karşılığı kahāna’dır, yani kâhinlik. Falcı için karşılığı kāhin’dir. Böylece hava ayinini kehanet başlığı altına koyar.[16] İki kez bunun Tanrı’nın izniyle işlediğini ekler. Bu, Türklerin bir uygulamasını aktaran dindar bir yazarın sözüdür.

Taşa dair Arapça ve Farsça haberler

Onuncu ve on birinci yüzyılın Müslüman yazarları taşı sınırın ötesindeki Türkler arasında bildirir. Farsça coğrafya kitabı Ḥudūd al-ʿĀlam’a göre Oğuzlar hekimlerine çok saygı gösterir ve bu hekimlerin canları ve malları üzerinde söz sahibidir.[17] Kitabın yayımcısı iki not düşer. Gardizi’ye göre asıl yağmur taşı Oğuzların elindeydi. Yaqut’un aktardığı Misʿar ibn Muhalhil’e göre ise yağmur mıknatısı Kimeklere aitti. Yayımcı, hekimlerin gücüne dair maddenin bu hikâyeyle ilgili olabileceğini ileri sürer.[18] Ibn Muhalhal anlatısının modern bir özeti Kimekler için şunu söyler: burada diledikleri kadar yağmur yağdırdıkları bir taş vardır.[19] Bir çalışma mucizevi yağmur taşını, Kimeklerin benimsediği dinlerin altında yatan daha eski Türk uygulamaları arasında sayar.[20]

Bir haber taşı savaşta gösterir. Ibn al-Faqih’in bir raporuna göre Türkler Müslümanlara karşı sihirli bir yağmur taşı kullandı. Hicri 280 yılında Taraz’a akın eden emir Ismāʿīl ibn Aḥmad duayla Tanrı’nın yardımını sağladı. Tanrı kâfirleri dağıttı.[21] Daha uzun bir sürüm Ismāʿīl’e yirmi bin adam, karşısına ise altmış bin silahlı Türk verir. Türklerden bir kısmı ona geçti ve Türklerin büyük bir dolu göndereceğini söyledi. Ismāʿīl iki rakʿa namaz kıldı. Bulutlar Türk ordusunun üstüne çöktü, korkunç bir dolu yağdı ve Türkler bozguna uğradı.[22]

Aynı rapor, halife el-Ma’mun’un taşa nasıl ilgi duyduğunu da anlatır. Halife Nuh ibn Asad’ı taşı araştırması için gönderdi. Nuh, ülkenin yaşlılarını ve Müslüman Türkleri topladı. Onlar haberin doğru olduğunu ama sebebini bilmediklerini söyledi.[23] Aynı raporda Horasan’ın eski bir valisi, Dokuz Oğuz kağanlarından birinin oğlunun hikâyesini anlatır. Oğul babasıyla tartışmıştı. Adamlarıyla doğuya atladı ve taşı bir dağda buldu.[23]

Moğol dönemi

Fransisken Rubruck’lu Wilhelm’in anlatısına düşülmüş bir not, Moğolların fırtına çıkarmak ve yağmur çekmek için yada ya da jada denen bir taş kullandığını söyler. Rashid al-Din bu ayine yeda mishi der. Ona göre suya batırılıp kurutulmuş bazı taşlar, yazın bile kar ve büyük soğukla ya da sağanak yağmurla fırtına çekme özelliğine sahiptir.[24] Nottaki ikinci bir otorite, Kalmukların bunun için bezoar taşları kullandığını söyler.[24] İkinci bir not, Rashid al-Din yayımındaki uzun taş tartışmasına ve Altın Orda üzerine bir çalışmaya gönderir. Nota göre Türklerin ve Tatarların yağmur taşı jadah diye adlandırılırdı ve Kalmuklar arasında hâlâ bilinir.[19]

Altay’ın yadacıları

On dokuzuncu yüzyılın Altay’ında yadacı, kamın yanında tanınmış bir uzmandı. Verbitskii onu Altaylı uzmanlar arasında beşinci sıraya koyar. Bu uzman havayı bir taşla yöneten adamdır. Taşın adı yada-tash’tır. Taş çok ender ve yalnızca rüzgârın her zaman estiği kayalıklarda bulunur.[25] Onu elde etmek için yadacı bütün malından vazgeçer. Bu yüzden yoksul, çocuksuz ve çok geçmeden dul kalır.[25] Kuru hava için taşı kuru, sıcak bir yerde ya da koltuk altında tutar. Rüzgâr için açık havada tutar. Sıcak bir günde atın terlememesi için soğuk bir kuzey rüzgârı gerektiğinde taşı atın yelesine bağlar. Kötü hava için onu bir gün soğuk suda bekletir. Taş zayıflayınca yadacı onu canlı bir kuşun ya da hayvanın açılmış karnına koyarak canlandırır.[25]

Radloff yolculuklarında yadacıyla karşılaştı. 1861’de Abakan’ın kaynaklarından çok uzak olmayan bir yerde, Tölös boyundan bir rehber yadacıydı, yani hava yapıcıydı. Rehberin yanında yada taşı yoktu. Heyetin ardından haftalarca fırtına sürdü. Rehber bunu Radloff’un yolculuk sandığından aldığı bir ilaçla karşıladı. İlacı bir kaşıkta ateşte ısıttı, iki elini ve kaşığı göğe kaldırdı ve bir dua okudu.[26] Dua yüce tanrı Kayra Han’dan göğü bir avuç ve bir iğne eni kadar açmasını diler. Konuşan kendini yağmur yapanlar boyundan ve sedirin kökü olarak adlandırır.[27]

Radloff, Kara-Köl gölü kıyısında Soyotlar arasında taşın kendisini buldu. Havayı buyruk altına alma gücüne inancın Altay halkları ile Soyotlar arasında yaygın olduğunu yazar. Bazı ailelerde bu güç babadan oğula geçerdi. Bu hava zorlayıcılarından bazıları uzaklarda ünlüydü ve güneşi insanın yüzüne parlatırken yağmuru sırtından akıtabildikleri söylenirdi.[28] Bir dağ kristali olan taşın yalnızca sırra erenlerin tanıyabileceği özellikleri vardı. Bu özellikler gizli tutulurdu.[28] Bir Soyot kadını bir jada tash getirdi ve rehberlerinden biri ayini yaptı. Taşı bir ayak uzunluğunda ipliyle bir sopaya bağladı. Önce ateşin üstünde tuttu, böylece duman taşı kararttı. Sonra sopayı her yöne havada salladı ve büyüyü yüksek sesle söyledi. Hava düzelmedi.[29]

Sibirya halklarına dair bir araştırma, daha eski bir derleyicinin otoritesine dayanarak taşın rüzgârların sürekli estiği dar dağ geçitlerinde bulunduğunu söyler.[30] Altaylı yağmur yapıcılar özel bir gök gürültüsü tanrısına seslenmiyor gibidir. Genel olarak Göğe, Kayra Han’a ya da ırmakların kaynaklarında yaşayan ve yağmura yol açtığına inanılan tanrılara seslenirler. Bunların en ünlüleri Abakan’ın kaynağındaki Mordo Han ve Abakan Han’dır.[31] Buryatlar ayrı bir yağmur tanrısı bilir: gökte dokuz su fıçısı tutan Khuran Nojon.[32]

Taş öteki halklarda

Yakutlar taşa sata der. Taşın hayvanların bedeninde bulunduğunu söylerler ve en güçlüsünün bir kurdun karnından alınan olduğunu eklerler. Canlı bir sata, gözleri, kulakları ve geniş bir ağzı olan bir insan kafatasına benzer. Bir kadının ya da yabancının eli ya da gözü ona değerse ölür. Onu kaldıran olursa soğuk bir rüzgâr çıkar, yağmur ya da kar yağar. Taşa sahip adam uzun bir yolculukta onu atının yelesinin ya da kuyruğunun altına bağlayabilir ve at terlemez. Yakut şamanlarından birinin onu bir kartaldan aldığı söylenir.[33] Bir Yakut yadacının büyüsü, çocuğunun ve karısının yaşamamasını ve mallarının bırakılmasını diler. Bu, Altay anlatısının yadacının ne ödediğine dair söylediğiyle örtüşür.[34]

Er Kökçe adlı Kırgız destanında kahraman Er Kosay, adamları çölde susadığında uzun kulaklı sarı atının kuşağının altından bir cay taşı çıkarır. Onu sallar ve yere koyar. Yağmur yağar ve adamlar yağmur suyunu içer.[35] Kırgızlar taşın bir koyunun karnında durduğunu ve onunla yazın kar getirilebileceğini söyler.[35] Çağatay edebiyatında Ali Şir Nevai’nin bir beyti taşı anar. Beytin Türkçe bir şerhi yad’ı, kurban kanı sürüldüğünde yağmur getiren bir yağmur boncuğu diye açıklar.[36] Doğu Türkistan’ın bakşıları için olduğu gibi yadacıları için de yazılı bir kuralı vardı.[35]

1879 tarihli bir eser, Türkistanlıların uygulamasına dair bir Çinli yazarı aktarır. Yazara göre taş inek ve at midelerinde, bazen de bir kertenkelenin kuyruğunda ve bir yaban domuzunun başında bulunur. Türkistanlılar yağmur için dua ederken taşı bir söğüt çubuğuna bağlar ve temiz suya yatırır. Yağmur hemen gelir. Açık hava için taşı küçük bir keseye koyup atın kuyruğuna bağlarlar. Serin hava istediklerinde taşı kuşakta taşırlar.[37] Aynı eser taşın kökenine dair bir hikâye verir. Türklerin atası Yafet, Nuh’tan üzerine ilk kez Tanrı’nın adı yazılmış bir taş aldı. Bu yüzden taş dünyanın geri kalanı için kayboldu ve yalnızca Yafet’in torunları olan Türkler arasında bulunur.[38]

Adlar ve terimler

Adın birkaç biçimi vardır. Kaşgarlı taş ve sanat için yat, falcı için yatčï, eylem için yatla- yazar.[39] Altaylılar yada ya da jada, Kıpçak lehçeleri cay, Yakutlar sata der.[40] Moğollar yada ya da jada der. Rashid al-Din ayine yeda mishi der.[24]

Sözcüğün kendisi Farsça olabilir. Avesta’daki büyücülük anlamındaki yātu’dan ve Yeni Farsçadaki büyü anlamındaki jādū’dan türetilmiştir. Sözcük en geniş yayılımını Türk dilleri arasında gösterir. Anadolu’nun Osmanlı Türkçesinde zadu olarak, yani cadı ya da yaşlı kadın anlamında yaşar.[37] Sözcük Farsça ise, taşın Yafet’i ata alan Türk köken efsanesi ödünç bir sözcük hakkında anlatılmıştır.

Kayıt olarak değeri

Uygulama on birinci yüzyıldan beri iyi tanıklıdır. Kaşgarlı onu gördü. Onuncu ve on birinci yüzyılın Arap ve Fars yazarları onu Türkler arasında anlatır. Rashid al-Din’de Moğollar arasında bir ayini vardır. On dokuzuncu yüzyılda Altaylılar, Soyotlar, Yakutlar ve Kırgızlar yadacıyı ve taşını birçok anlatıda tarif eder. Bu anlatılar ana noktalarda uyuşur: taş bir hayvanda ya da rüzgârlı bir kayalıkta bulunur, bir uzman ona sahiptir ve bedelini öder.

Daha eski kayıtlar daha azını verir. Zhou Shu, bildirildiği haliyle Wei Shu ve Jiu Tang Shu havayı yöneten ya da önceden bildiren adamları anlatır. Hiçbiri bir taş adlandırmaz. Bazı araştırmacılar Nishidu hikâyesini, Türk ve Moğol şamanlarının bir özelliği olarak, yada taşına dair sonraki inançla birleştirir.[41] Bir Türk araştırması, büyük Türk tanrısının taşı Türklerin ilk atasına verdiği ve kamların ve büyük komutanların her çağda ona sahip olduğu inancından yola çıkar. Çalışma Nishidu ile Yueban’a dair Çin notlarını en erken kanıtı olarak alır.[40] Yafet ile Nuh’un Müslüman dönemi hikâyesi kökeni başka türlü anlatır.[38] Göktürk ve Uygur kağanlıklarının taşının onuncu ve on dokuzuncu yüzyılın taşı olup olmadığı açık kalır.

Notlar

  1. ^ a b c d Dīvān Lughāt al-Turk; al-Kāshgharī 1072–1074, ii 147
  2. ^ Verbitskii 1893, scan 31; 8–9; Radloff 1893 (zweite Ausgabe), scan 31; 8–9
  3. ^ a b Zhou Shu (Book of Zhou), juan 50
  4. ^ Tongdian, juan 197
  5. ^ Bei Shi (History of the Northern Dynasties), juan 99
  6. ^ Wei Shu, juan 102; Erkoç 2026, p. 247
  7. ^ Wei Shu, juan 102; Erkoç 2026, p. 247–248
  8. ^ Erkoç 2026, p. 248
  9. ^ a b Jiu Tangshu (Old Book of Tang), juan 195
  10. ^ Xin Tangshu (New Book of Tang), juan 217
  11. ^ Jiu Tangshu (Old Book of Tang), juan 195; Xin Tangshu (New Book of Tang), juan 217
  12. ^ Zhou Shu (Book of Zhou), juan 50; Wei Shu, juan 102; Jiu Tangshu (Old Book of Tang), juan 195
  13. ^ a b Dīvān Lughāt al-Turk; al-Kāshgharī 1072–1074, ii 141
  14. ^ Dīvān Lughāt al-Turk; al-Kāshgharī 1072–1074, ii 307
  15. ^ Dīvān Lughāt al-Turk; al-Kāshgharī 1072–1074, ii 307; ii 230
  16. ^ Dīvān Lughāt al-Turk; al-Kāshgharī 1072–1074, ii 141; ii 147
  17. ^ Ḥudūd al-ʿĀlam; Minorsky 1937, p. 100
  18. ^ Minorsky 1937, p. 312
  19. ^ a b Yule 1866, clxxxvii
  20. ^ Golden 1992, p. 205
  21. ^ Frye 1954, p. 150
  22. ^ İnan 2017; first edition 1954, p. 161–162
  23. ^ a b İnan 2017; first edition 1954, p. 161
  24. ^ a b c Rockhill 1900, p. 254
  25. ^ a b c Verbitskii 1893, scan 31
  26. ^ Radloff 1893 (zweite Ausgabe), p. 8
  27. ^ Radloff 1893 (zweite Ausgabe), p. 8–9
  28. ^ a b Radloff 1893 (zweite Ausgabe), p. 179
  29. ^ Radloff 1893 (zweite Ausgabe), p. 180
  30. ^ Czaplicka 1914, p. 200
  31. ^ Holmberg 1927, p. 447–448
  32. ^ Holmberg 1927, p. 448
  33. ^ İnan 2017; first edition 1954, p. 162–163
  34. ^ İnan 2017; first edition 1954, p. 163
  35. ^ a b c İnan 2017; first edition 1954, p. 164
  36. ^ İnan 2017; first edition 1954, p. 162
  37. ^ a b Vámbéry 1879, p. 249–250
  38. ^ a b Vámbéry 1879, p. 249
  39. ^ Dīvān Lughāt al-Turk; al-Kāshgharī 1072–1074, ii 147; ii 307
  40. ^ a b İnan 2017; first edition 1954, p. 160
  41. ^ Golden 1992, p. 119

Kaynaklar

Literatür

  • Peter B. Golden, An Introduction to the History of the Turkic Peoples (1992)
  • Abdülkadir İnan, Tarihte ve Bugün Şamanizm: Materyaller ve Araştırmalar (2017; first edition 1954)
  • Ármin Vámbéry, Die primitive Cultur des turko-tatarischen Volkes, auf Grund sprachlicher Forschungen erörtert (1879)
  • Wilhelm Radloff, Aus Sibirien. Lose Blätter aus meinem Tagebuche. Zweiter Band (1893 (zweite Ausgabe))
  • Vasilii Ivanovich Verbitskii, Алтайские инородцы (Altai Foreigners) (1893)
  • Marie Antoinette Czaplicka, Aboriginal Siberia: A Study in Social Anthropology (1914)
  • Uno Holmberg (Harva), The Mythology of All Races, Volume IV: Finno-Ugric, Siberian (1927)
  • William Woodville Rockhill (trans. and ed.), The Journey of William of Rubruck to the Eastern Parts of the World, 1253–55, as narrated by himself, with two accounts of the earlier journey of John of Pian de Carpine (1900)
  • Henry Yule, Cathay and the Way Thither, vol. I (1866)
  • V. Minorsky, Ḥudūd al-ʿĀlam, "The Regions of the World": A Persian Geography 372 A.H. – 982 A.D., translated and explained, with the preface by V. V. Barthold (1937)
  • Richard N. Frye (trans.), The History of Bukhara. Translated from a Persian Abridgment of the Arabic Original by Narshakhi (1954)
  • Hayrettin İhsan Erkoç, Asya Hunlarında Dinî İnançlar (Religious Beliefs of the Xiongnu) (2026)

İlgili maddeler

Bu maddeyi kaynak göster

Yavuz, Emre-E. “Yada Stone.” Turkic Atlas, revised 8 November 2026. https://turkicatlas.org/religions/yada-stone/

Son güncelleme: 8 Kasım 2026