Kürek kemiği falı, kesilmiş bir koyunun kürek kemiğinden fal açmaktır. Kemik ateşe konur. Isının kemikte yaptığı çatlaklar ve izler, falcının ya da müşterisinin aklında tuttuğu bir soruya verilmiş cevap olarak okunur.[1] Yöntem, Attila’nın ve Moğol hanı Möngke’nin hükümdarlık merkezlerinde kayıtlıdır. On dokuzuncu yüzyılın Kırgızları, Moğolları ve Altaylıları arasında ise ayrıntılı biçimde kaydedilmiştir. Hunlarla Moğollar arasında, Türk dillerinin on birinci yüzyıldan kalma bir sözlüğü durur. Sözlükte fal açmak için bir sözcük ve kürek kemiğine dair bir söz vardır. Bozkır halklarının Çin tarihleri ile Göktürk kağanlıklarının kaynakları işaretleri okumanın başka yollarını anlatır. Bu yöntemi anlatmaz.

Yöntem

Modern çağdan önceki en ayrıntılı tasvir, Moğol hanı Möngke’nin yanında elçi bulunan Fransisken Rubruck’lu Wilhelm’e aittir. 8 Şubat 1254’te, Septuagesima Pazarı günü, hanın konutundan bir hizmetkâr çıktı. Hizmetkârın elinde kömüre dönene dek yakılmış koyun kürek kemikleri vardı.[2] Rubruck bunların ne işe yaradığını sordu. Möngke’nin dünyada bu kemiklere danışmadan hiçbir şey yapmadığını öğrendi. Han, bir ziyaretçinin konutuna girmesine bile kemiklere danışmadan izin vermiyordu.[2]

İşlem adım adım yürürdü. Han bir şey yapmak istediğinde hizmetkârlar ona henüz yakılmamış üç kemik getirirdi. Han kemiklerden birini eline alır, sormak istediği şeyi düşünürdü: bunu yapıp yapmayacağını. Sonra kemiği yakılması için bir hizmetkâra verirdi.[2] Yakmak için konutun yanında iki küçük yapı vardı. Hizmetkârlar kemikleri her gün bütün ordugâhta ararlardı.[3] Kemikler kömür gibi kararınca hizmetkârlar kemikleri hana geri getirirdi. Isı kemiği boydan boya yarmışsa yol açıktı ve han harekete geçebilirdi. Kemik enine çatlamışsa ya da içinden yuvarlak parçalar fırlamışsa han harekete geçemezdi. Üç kemikten biri uygun çıkarsa harekete geçerdi.[3]

Kemikler Möngke’nin önünde başka kabullerde de dururdu. Rubruck bir ziyaretinde hanın önünde yanmış kürek kemikleri gördü.[4] Quadragesima Pazarı günü, 1 Mart’ta, Rubruck bir keşişle birlikte hanın huzuruna çağrıldı. Hanın elinde yanmış bir kürek kemiği vardı ve han ona baktı. Sonra sanki kemikten okuyormuş gibi keşişi azarlamaya başladı.[5]

Hunların kayıtları

Buraya ait olabilecek en eski kayıt, Jordanes’te bir cümledir. 451’de Katalaun Ovaları’ndaki savaştan önce Hun kralı Attila savaşa girmekten çekindi. Geleceği falcılardan öğrenmeye karar verdi. Falcılar âdetleri üzere bir yandan sığırların bağırsaklarına, bir yandan kazınmış kemiklerdeki bazı damarlara baktı. Hunlar için kötü şeyler bildirdiler.[6] Bir de teselli eklediler: düşman önderi düşecek ve ölümü zaferi bozacaktı.[6]

Jordanes kemiklerin kürek kemiği olduğunu söylemez. Kemiklerin yakıldığını da söylemez. Yazın yöntemin iki biçimini ayırt eder. Asya biçiminde kemikler, çoğunlukla koyun kürek kemikleri, temiz kazınır ve ateşe tutulur. Yarıklar okunur. Avrupa biçiminde kemikler olduğu gibi okunur. Bu biçim ancak Attila’dan yüzyıllar sonra kayıtlıdır.[7] Konuya ayrılmış bir inceleme bu yüzden Hunların hangi biçimi kullandığına karar vermez. Pasajı ele alan tartışma ise Hun yöntemini doğulu sayar. Gerekçesi şudur: Hunlar yöntemi Macaristan’daki ve batı bozkırındaki komşularından ve tebaasından ödünç almış olamaz.[7]

Bu tartışmaya iki nokta daha girer. Kazıcılar, Milattan önceki son yüzyıllara ait iki Sarmatoid mezarlıkta koyun kürek kemikleri buldu. Kemiklerden biri yanıktı. Mezarlıklar Taşkent’in güneybatısındaki Vrevskii’de ve Buhara yakınındaki Lavyandak’tadır. Kazıcılar kemiklerin fal için kullanıldığını düşünür. Öyleyse bu uygulama doğulu, İranlı olmayan bir ögeye işaret ederdi.[8] Hunların yanında yaşayan Alanların başka bir yöntemi vardı. Ammianus bu yöntemi anlatır: Alanlar düz söğüt çubukları toplar, belli bir zamanda gizli okumalarla sıralardı. Böylece neyin önceden bildirildiğini açıkça öğrenirlerdi.[9]

Hunların da Türk halklarının sonradan kam dediği uzmanı vardı. Sözcük iki yüksek rütbeli Hunun, Atakam ve Eskam’ın adlarında geçer. Attila’nın falcıları aynı zamanda şaman da olabilir.[10]

Çin tarihleri

Bozkır halklarına dair Çin bölümleri şunlardır: Shiji ve Han Shu’daki Asya Hunları bölümleri, Hou Han Shu’daki Wuhuan ve Siyenpiler bölümleri, Wei Shu ve Bei Shi’deki Rouran ve Gaoche bölümleri, Zhou Shu, Sui Shu ve Tang tarihlerindeki Göktürk bölümleridir. Hiçbiri bir kemikteki çatlakların okunmasını anlatmaz.[11]

Çin tarihleri başka yöntemleri adlandırır. Beihouli, Gaoche’nin Hulü boyunun başıydı. Rouran kağanı Shelun onu yendikten sonra, beşinci yüzyılın dönümünde Wei’ye geçti. Elli civanperçemi sapıyla iyiyi ve kötüyü kehanet etmekte mahirdi ve çoğu zaman isabet ederdi. Bu da ona Wei yönetiminde itibar kazandırdı.[12] Çula Kağan’ın yanında Bingzhou üzerine yürümek hakkında bir fal yapıldı ve olumsuz çıktı. Metin falın nasıl yapıldığını söylemez.[13] Wei Shu ayrıca Gaoche’nin şükür için çok hayvan kestiğini ve kemikleri yakıp ateş yaptığını anlatır. Süvariler ateşin etrafında dörtnala koşar. Pasaj bir kurbanı tasvir eder, bir yorum vermez.[12]

Kaşgarlı’nın sözlüğü

Kaşgarlı Mahmud’un 1070’lerde yazdığı sözlükte kürek kemiği için iki madde, fal açma eylemi için bir madde vardır. Irq, fal açmak, alamet almak ve gizli olanı çıkarmak diye açıklanır.[14] Ürüŋ falcının ücretidir. Kaşgarlı’nın örnek cümlesi alig ürüŋi bĕr birine ücreti vermesini söyler. Cümle sözcüğü sözcüğüne “elin akını ver” demektir.[15] Kürek kemiği için sözcük bir maddede ösin, başka bir maddede yarın’dır.[16]

Kaşgarlı yarın maddesinde Türklerin bir sözünü ekler: yarın bulγansa el bulγanur, yani kürek kemiği bozulursa devlet bozulur.[17] Söz kemiği ülkenin kaderine bağlar. Bu, kürek kemiğinden fal açmaya bir telmih olabilir.[18] Divan’ın kendisi çatlak okumasına dair hiçbir şey vermez.[19]

On dokuzuncu yüzyıldan raporlar

Sibiryalı gezgin ve etnograf Grigorii Potanin 1881’de bir kitap yayımladı. Potanin’e göre kürek kemiğiyle fal açma Moğolistan’ın her yerinde yaygındı. Halha, Torgut, Uriangkhai ve Kırgızlar arasında bulunuyordu.[20] Kırgızlar kemiğe džaurun, Moğollar tal derdi. Bir adamın kemikten fal açtığını söylemek yerine, onun kemiği “yatırdığını” söylerlerdi.[20] Okumada kemik bir atı temsil eder. Eklem ön takımdır, geniş uç arka takımdır, ortadaki sırt da atın sırtıdır: arkalyk. Sırtsız düz yüz alakan’dır, yani avuç içi. Eklemdeki yuvarlak çukur ise kazandır, Kırgızcası kazan.[21]

AT OLARAK OKUNAN KÜREK KEMİĞİ kazan, kap:eklemdeki yuvarlak çukur baudau, boyun arkalyk, sırt çıkıntısı:atın sırtı eklem:ön takımgeniş uç:arka takım Düz ve sırtsız arka yüz alakan'dır, yani avuç içi.
At olarak okunan bir koyun kürek kemiği ve bir Kırgız falcının parçalarına Potanin'e verdiği adlar. Aynı liste kemiğin iki köşesini kulak ve alın diye adlandırır, Potanin'in sorguladığı Torgut ve Uriangkhai falcıları ise çatlakları başka adlarla anar. Modern diyagram, oranlar şematiktir.

Kemik özenle hazırlanırdı. Kırgızlar kemiğin dişle kemirilmemesi ve kıkırdağının bıçakla kesilmemesi gerektiğine inanırdı. Yoksa kemik doğruyu söylemezdi.[22] Radloff aynı uygulamayı Kırgızlar arasında anlatır. Aynı kuralları verir ve ekler: kullanılmış kemik köpeklere atılamaz. Atılırsa eve talihsizlik getirir, ta ki kemik bazı büyülerle elle kırılana dek.[23] Potanin de aynı yasağı verir: Kırgızlar arasında haşlanmış bir kemiği kırmadan köpeklere atmak günahtı.[24] Falcı işini bitirince kapıya sırtını dönüp otururdu ve kemiği arkasına fırlatırdı. Kemik kapının üst sövesine çarparsa çatlakların söylediği her şey gerçekleşecekti.[25]

Çatlaklar pratik soruların cevapları için okunurdu. Tarbagatay’dan bir Torgut falcı, çatlakların adlarını Potanin’e verdi. Bir çatlak haber, biri ateş, biri yük, biri sevindirici mesaj, biri yola çıkış, biri de hastanın ölümü demekti. Bütün yan boyunca uzanan bir çatlak Tanrı’dan bir armağan demekti. Bir başkası sığırı pusuda bekleyen hırsızlar demekti.[22] Kazan da okunurdu. Çukurda yağdan ve kıkırdaktan kömür oluşursa kazan doluydu. Çukur temiz yanıp biterse kazan boştu.[22] Bir Kırgız falcı bir çizgiye kara yol adını verdi. Dil denen çatlak haber demekti.[22] Kırgız okumasında bögöt adlı bir çatlak, sorulan yolculuğu yasaklardı. Düz yüzü kesen bir çatlak, bağlı hırsızların getirileceği anlamına gelirdi. Kenardan başlayan bir çatlak, kayıp sığırın bulunacağı anlamına gelirdi.[26] Kobdo’lu Uriangkhai şamanı çatlakları ateş olarak okuyup sınıflara dizdi: hanın ateşi, soyluların ateşi, iyi insanların, zenginlerin, orta halli insanların ve kötü insanlarla hırsızların ateşi. Soğuk ateş, sıcak ateş ve şeytanın yeri ayrı işaretlerdi.[26]

En sık sorulan sorular kayıp hayvanlar ve çalınmış mallar hakkındaydı. Bir Altaylı kam, hayvanı çalınan bir adam için bir okuma yaptı. Bu yorumda kemiğin kenarlarına kadar gidip geri dönen bir çizgi, hayvanın uzağa götürüldüğünü ve geri döneceğini gösterirdi. Kemiğin geniş kenarında biten bir çizgi, hayvanın evin yakınında olduğunu gösterirdi. O kenarın üstünden geçen bir çizgi ise hayvanın bir hırsızın elinde, bir dağa çıkarken olduğunu gösterirdi.[27]

Kemiğin fal dışında da ikinci bir hayatı vardı. Dualarla yazılmış kürek kemikleri Moğol taş yığınlarının taşları arasında bulunur. Önemli yığınlarda kemikler bütün diziler halinde asılıdır.[24] Moğollar ve Altaylılar kemiği kuvvet sınamasında kullanır ve düz kısmını işaret parmağının fiskesiyle kırmaya çalışırdı.[24]

Falcılar ve şamanlar

Kemiği okuyan kişi şaman olmak zorunda değildir. Potanin, sanatı şamanların da sıradan insanların da yaptığını söyler.[22] Radloff Kırgızlar için aynısını söyler: Kırgızların mesleki falcıları vardı, bunu yapan başka insanlar da vardı.[23] Altay misyoneri Verbitskii, yanmış kemikten fal açan yarınčı’yı kamın yanındaki beş uzman arasında sayar. Diğerleri nöbet içinde önceden bildiren gören, tahminci, el okuyucusu ve taşla hava yapandır.[28] Sibirya halklarına dair bir araştırma aynı listeyi daha eski bir derleyicinin otoritesine dayanarak verir.[29]

Başka araştırmacılar falcıyı şaman saymaya karşı uyarır. Bazı kaynaklar şamanın bir koyunun kürek kemiğinden fal açmasına izin verir. Ancak bu kaynaklarda şaman sözcüğü çoğu kez yanlış kullanılır. Konuyu bilen herkes, vecit hâline giren bir şaman olmadan bu şeyleri yapabilir.[30] Onlara göre şamanın asıl işi, ruhun ağzından konuştuğu vecit hâlidir.[30]

Kaşgarlı’nın maddeleri bu iki görevin birbirine ne kadar yakın durduğunu gösterir. Divan’ın bir örnek cümlesinde falcılar birlikte büyü mırıldanır. Cümlede falcı için qam sözcüğü geçer. Sonraki metinler ve on dokuzuncu yüzyıl derleyicileri şaman için aynı sözcüğü kullanır.[31]

Destanda ve sözde

Kemik, Kırgız ve Nogay destanlarında yer alır. Kırgız Manas döngüsünde kahramanın yoldaşlarından biri, kemiği okuyan bir falcıdır. Kalmuk hanının bir falcısı vardır. Falcı kemikte yuvarlanan kanlı bir baş görür ve seferden sakındırır. Han yine de yola çıkar ve Manas onu yener ve öldürür.[18] Bir Nogay masalında Toktamış, kaçarken bir çobana kemiği kendisi için okutur.[18]

1771 tarihli bir rapor uygulamayı bir hanın ordugâhında gösterir. Yüzbaşı Rıçkov Kazak bozkırında seyahat ediyordu. Rıçkov, Nur Ali Han’ın ordugâhında tanınmış bir Kırgız falcının kemiği okuduğunu gördü. Han Kalmukların peşine düşmeye hazırlanıyordu. Falcı kemiği yaktı ve eline aldı. Çizgilerde şunu okudu: bir ruh önceki gün Kalmukların arasına karışmış ve onları korkutmuştu. Üçüncü bir ruh onların kaderine karar verecek ve onları koruyacaktı.[32] Doğu Başkurtları arasında çok yalan söyleyen adama kemik denir. Bu deyim, Müslüman din adamlarının sürdüğü falcıların bir izi olabilir.[18]

Göktürkler

Göktürk kağanlıklarının kayıtları bir ritüel uzmanını, bir kağanın yanında yapılan bir falı ve Sui ile Tang yönetimlerinin okuduğu işaretleri anlatır. Çula’nın yanında yapılan falın nasıl yapıldığını söylemezler ve hiçbir yerde bir kemikten söz etmezler.[13] Alametler ve kehanet maddesi kaynakların verdiğini ortaya koyar. 1070’lerin sözlüğü, Göktürklerin son kağanlığı sona erdikten üç yüzyıldan fazla sonra yazıldı. On dokuzuncu yüzyılın raporları ise bin yıldan fazla sonra yazıldı.

İki şey bu boşluğu aşmadan söylenebilir. Birincisi, yöntemin beşinci yüzyılda Avrupa’da, on üçüncü yüzyılda Moğol hükümdarının yanında ve on dokuzuncu yüzyılda bozkırın her yerinde kayıtlı olmasıdır. Demek ki farklı dillerden göçebe halklar yöntemi farklı zamanlarda biliyordu.[33] İkincisi, fal için Türkçe sözcük olan ırk’ın Eski Uygur Maniheist ve Budist metinlerinin söz dağarcığında fal, alamet, kader ve talih anlamlarıyla geçmesidir.[34]

Adlar ve terimler

Irq, alamet ve fal için Eski Türkçe sözcüktür. Irk Bitig’e, yani Alametler Kitabı’na adını verir. Kaşgarlı sözcüğü fal açmak ve alamet almak diye açıklar.[14] Bir türetme sözcüğü yarık ya da çatlak anlamındaki bir kökten getirir. Bu türetme sözcüğün yanına, yakmak anlamındaki bir fiilden gelen Moğolca tülge’yi, yani alameti koyar.[8] İlk türetme doğruysa sözcük, herhangi bir fal açmayı adlandırmadan önce çatlakları adlandırıyordu. Kaşgarlı’nın açıklaması yalnızca genel anlamı verir. Kemikle bağlantı ise modern bir öneridir.

Kemiğin Türkçe adları yere göre değişir. Kaşgarlı’da ösin ve yarın vardır. Potanin’in Kırgızları džaurun, Moğollar tal der.[20] Altay halklarının şamanizmi üzerine bir Türk araştırması şu biçimleri sayar: Kazaklar için cavrun, Altaylılar ve Kırgızlar için yorun, Abakan Tatarları için çaan, Yakutlar için saarın. Araştırma, Kırgızların Moğollar gibi dal da dediğini not eder.[35] Aynı araştırma Arapların kürek kemiği okumasını ʿilm al-ketf adıyla eski bir Yunan bilimi saydığını bildirir. Yunanlıların ve Romalıların onu omoplatoskopi ve scapulimantia diye tanıdığını da bildirir.[36]

Güvenilirlik

Uygulama üç noktada sağlamdır. Rubruck, 1254’teki Moğol yönetim merkezini görgü tanığı olarak ve ayrıntılı anlatır. On dokuzuncu yüzyılda Kırgız, Moğol ve Altay ülkesinden gelen raporlar çoktur ve ana adımlarda uyuşur. Bu adımlar şunlardır: bir koyun kemiği, ateş, çatlaklar, kemiğin adlandırılmış bölgeleri ve kayıp mallar, hırsızlar, yolculuklar ve hastalık için okumalar. Jordanes’in kazınmış kemikleri, cümlesi kemiklerin nasıl okunduğunu söylemese de, muhtemel daha eski bir örnektir.

Bu noktaların arasında kanıt incelir. Göktürklerin, Uygurların ve Yenisey Kırgızlarının kaynakları yöntem hakkında bir şey söylemez. Tek erken Türk sözlüğünde ise açıklamasız bir sözcük ve bir söz vardır. Kürek kemiği falı bu yüzden, göçebe halkların Attila’nın yanında, Möngke’nin yanında ve on dokuzuncu yüzyılda bozkırın her yerinde kullandığı bilinen bir yöntemdir. Altıncı ile sekizinci yüzyılın Göktürkleri için kaynaklar bir şey söylemez ve soru açık kalır.

Notlar

  1. ^ Rockhill 1900, p. 187–188
  2. ^ a b c Rockhill 1900, p. 187
  3. ^ a b Rockhill 1900, p. 188
  4. ^ Rockhill 1900, p. 194
  5. ^ Rockhill 1900, p. 203–204
  6. ^ a b Jordanes; Mierow 1915, § 196, p. 106
  7. ^ a b Maenchen-Helfen 1973, p. 269–270
  8. ^ a b Maenchen-Helfen 1973, p. 270
  9. ^ Ammianus Marcellinus
  10. ^ Maenchen-Helfen 1973, p. 269
  11. ^ Shiji, juan 110; Han Shu, juan 94; Hou Han Shu, juan 90; Wei Shu, juan 103; Zhou Shu (Book of Zhou), juan 50
  12. ^ a b Wei Shu, juan 103
  13. ^ a b Xin Tangshu (New Book of Tang), juan 215
  14. ^ a b Dīvān Lughāt al-Turk; al-Kāshgharī 1072–1074, i 93
  15. ^ Dīvān Lughāt al-Turk; al-Kāshgharī 1072–1074, i 156
  16. ^ Dīvān Lughāt al-Turk; al-Kāshgharī 1072–1074, i 115; ii 157
  17. ^ Dīvān Lughāt al-Turk; al-Kāshgharī 1072–1074, ii 157
  18. ^ a b c d İnan 2017; first edition 1954, p. 154
  19. ^ Dīvān Lughāt al-Turk
  20. ^ a b c Potanin 1881, p. 88
  21. ^ Potanin 1881, p. 88–89
  22. ^ a b c d e Potanin 1881, p. 89
  23. ^ a b Radloff 1884, p. 474
  24. ^ a b c Potanin 1881, p. 91
  25. ^ Potanin 1881, p. 90–91; 474; Radloff 1884, p. 90–91; 474
  26. ^ a b Potanin 1881, p. 90
  27. ^ İnan 2017; first edition 1954, p. 155–156
  28. ^ Verbitskii 1893, scan 31
  29. ^ Czaplicka 1914, p. 200
  30. ^ a b Harva 1938, p. 540
  31. ^ Dīvān Lughāt al-Turk; al-Kāshgharī 1072–1074, ii 213
  32. ^ İnan 2017; first edition 1954, p. 153
  33. ^ Maenchen-Helfen 1973, p. 269–270; 187–188; Rockhill 1900, p. 269–270; 187–188
  34. ^ Wilkens 2024, p. 81
  35. ^ İnan 2017; first edition 1954, p. 151
  36. ^ İnan 2017; first edition 1954, p. 151–152

Kaynaklar

Literatür

  • William Woodville Rockhill (trans. and ed.), The Journey of William of Rubruck to the Eastern Parts of the World, 1253–55, as narrated by himself, with two accounts of the earlier journey of John of Pian de Carpine (1900)
  • Grigorii Nikolaevich Potanin, Очерки Северо-западной Монголии. Вып. 2. Материалы этнографические (Ocherki severo-zapadnoi Mongolii, Bd. 2) (1881)
  • Wilhelm Radloff, Aus Sibirien. Lose Blätter aus meinem Tagebuche. Erster Band (1884)
  • Vasilii Ivanovich Verbitskii, Алтайские инородцы (Altai Foreigners) (1893)
  • Ármin Vámbéry, Die primitive Cultur des turko-tatarischen Volkes, auf Grund sprachlicher Forschungen erörtert (1879)
  • Otto J. Maenchen-Helfen, The World of the Huns: Studies in Their History and Culture (1973)
  • Charles Christopher Mierow, The Gothic History of Jordanes in English Version, with an Introduction and a Commentary (1915)
  • Abdülkadir İnan, Tarihte ve Bugün Şamanizm: Materyaller ve Araştırmalar (2017; first edition 1954)
  • Uno Harva, Die religiösen Vorstellungen der altaischen Völker (1938)
  • Marie Antoinette Czaplicka, Aboriginal Siberia: A Study in Social Anthropology (1914)
  • Jens Wilkens (trans. Celalettin Bulut Bostan), Uygur Budizmi ve Manihaizm ile Yerel Dinlerin Etkisi: Dinî Terminoloji Örneği (2024)

İlgili maddeler

Bu maddeyi kaynak göster

Yavuz, Emre-E. “Scapulimancy.” Turkic Atlas, revised 8 November 2026. https://turkicatlas.org/religions/scapulimancy/

Son güncelleme: 8 Kasım 2026