- 400
- 500
- 600
- 700
- 800
- 900
- Rouran 400–554
- Birinci Göktürk 552–630
- Tang 630–682
- İkinci Göktürk 682–744
- Uygur 744–840
- Kırgız 840–924
- Hunlar 370–469
- Batı Göktürk 552–659
- Türgiş 699–766
- Karluk 766–800
- Hazar 650–969
Kiev mektubu, Kahire Genizası’ndan çıkan, otuz satırlık tek yapraklık bir İbranice mektuptur. Kütüphane kataloğu dilini İbranice ve Hazarca olarak verir. Mektup, Jacob ben Hanukkah adında bir adamı tavsiye eder. Bazı okuyucuların runik harf saydığı bir satır, mektubun sonunda durur.[1]
Runik okuma
Golb ve Pritsak mektubu 1982’de yayımladı. Pritsak, kapanıştaki satırda runik harflerle yazılmış bir Hazarca sözcük gördü ve onu “okudum” anlamında hokurüm diye okudu. Ligeti, Haussig ve başkaları onu izledi.[2] Mektup bunun üzerine, Hazaristan’da İbrani alfabesinin Türk runik yazısının çeşitleriyle yan yana bilindiğinin ve kullanıldığının kanıtı olarak gösterildi.[3]
İtiraz
János Harmatta satırın hiç runik olmadığını savundu. Satırı sonradan eklenmiş bir İbranice not diye okudu, šhdnwlh[w], ve “onu cezadan kurtardık” diye anladı. Ayrıca İbranice metindeki yer adının Kiev değil, Kahannub, yani Nil deltasındaki Kanopos olduğunu savundu.[2]
Tanık olarak değeri
Mektup İbranice yazılmıştır ve bunda kuşku yoktur.[4] Mektubu bir Hazar belgesi yapan iki iddia da açıktır: Kiev’de yazıldığı ve runik bir satır taşıdığı. Bunlar çözülene kadar mektup, Hazarların dili ya da yazısı için tanık olarak kullanılamaz.
Notlar
Literatür
- Peter B. Golden, An Introduction to the History of the Turkic Peoples (1992)
- Golb; Pritsak, Khazarian Hebrew Documents of the Tenth Century (1982)
- István Vásáry, Doğu Avrupa'nın Runik Alfabe Sistemleri Üzerine (1993)
- Peter Zieme, Runik Harfli Birkaç Pasaj Üzerine Kimi Yorum Önerileri (2000)
Buraya bağlantı verenler1
- Devletler
- Khazar Khaganate
Bu maddeyi kaynak göster
Yavuz, Emre-E. “The Kievian letter.” Turkic Atlas, revised 4 November 2026. https://turkicatlas.org/sources/kievian-letter/
Son güncelleme: 4 Kasım 2026
