Rouran çağıGöktürk çağıUygur çağıKırgız çağı
RouranBirinci GöktürkTangİkinci GöktürkUygurKırgızHunlarBatı GöktürkTürgişKarlukHazar
  • 400
  • 500
  • 600
  • 700
  • 800
  • 900

Bir zamanlar Hazar Kağanlığı sınırları içinde olan topraklarda arkeologlar, Orhun taşlarındakilere benzeyen işaretlerle yazılmış kısa metinler ve damgalar buldu. Bunlar mataralarda, bir boğa kafatasında, duvar bloklarında, kiremitlerde ve kayada durur. Don’dan, Kuzey Kafkasya’dan ve Kırım’dan gelirler. İşaretlere, Eski Türk yazısının işaretleri gibi, runik harfli denir.

Bütün grup için iki şey geçerlidir. Hiçbir yazıt kendi metniyle tarihlenmez ve hiçbir okuma kabul görmemiştir. Hazar topraklarında ve daha batıda bulunan runik harfli yazıtlar Hazarlara, Avarlara, Peçeneklere ve Bulgarlara atfedilmiştir, bunlar için önerilen hiçbir okuma tatmin edici olmamıştır.[1] Bir genel bakış yazarı, Hazar alfabesinin bütün denemelere rağmen çözülmediğini yazar.[2] Bir başkası, Hazar ve Bulgar runik alfabelerinin paleografileri özgün olduğu için şimdilik çözülemeyeceği görüşünü bir Rus uzmandan aktarır.[3]

Don ve Kafkasya buluntuları

Hazar denen anıtlar 1993’ten önceki otuz yılda bulundu. Bunlar arasında Novočerkassk’tan iki matara üzerindeki yazılar, Mayatskoye Gorodishche’den bir duvar yazısı, Humara yazıtları ve Elista yakınında bulunan bir boğa kafatası vardır.[2] İşaretlerin on üç kadarı Orhun taşlarının işaretlerine yakındır. Yedi sekizi yalnızca Macaristan’ın Székely yazısına benzer.[2] Dil büyük olasılıkla Türkçedir. Bulgar Türkçesi de Ortak Türkçe de mümkündür, genel bakış yazarı birincisini daha olası bulur.[2]

Aynı yazar, yazının 7. ya da 8. yüzyılda Göktürk harflerini örnek alarak doğduğunu savunur.[2] Bu tarih onun varsayımıdır. Buluntular onu vermez.

1989 tarihli bir çalışma Avrupa’nın runik harfli yazıtlarını bir araya getirdi, bunların yetmiş ikisi Kuzey Kafkasya’dandır. Bulunduğu yerler olarak Karaçay ve Malkar dağlarını, İdil havzasındaki Bilar’ı, Sarkel’i, Don üzerindeki Mayaki ve Mayatsk’ı, Murfatlar’ı ve Nagyszentmiklós’u sayar.[4] Yazar, Hasaut geçidindeki erken ortaçağ kaya mezarlarında mezar taşları bildirir. Ona göre bu taşlarda aynı metin yazının iki biçiminde durur, bunlara Göktürk ve Eski Uygur türü der.[5] Yüzden fazla farklı işaret biçimi sayar. Sert ve yumuşak ünsüzler, Orhun ve Yenisey taşlarında olduğu gibi, hâlâ birbirinden ayrılır.[6]

Kırım

Kırım’ın güneydoğusunda Sudak ve Mangup surlarının taş blokları, kiremitler, çanak çömlek parçaları ve 8. ile 10. yüzyıla ait mezar levhaları tamga benzeri işaretler taşır. Bunların bir boyun damgası mı, yoksa harf mi olduğu kesinleşmemiştir.[7] Genel bakışın yazarları onları Saltovo-Mayaki kültürünün Türk Bulgarlarıyla ilişkilendirir. Bu atfı yalnızca kiremit işaretlerinin bir kısmı için sağlam, Kırım’ın Saltovo-Mayaki anıtları için genel olarak kuşkulu bulurlar.[8] Bütün Hazar ülkesi için yapılan ilk yorum denemesi, aynı kültürdeki Alanlara ait malzemeden yola çıkmıştı.[9]

Tepsen’den 8. ile 10. yüzyıla ait aşık kemikleri kazınmış işaretler taşır, bunların arasında bir çift iki dişli işaret ve bazılarının tamga metni diye okuduğu altı işaretlik bir grup vardır.[10]

Bir parça, asıl anlamıyla runik harfler için bir adaydır. Gurzuf kalesinin 10. yüzyıla ait yanık katmanından çıkan bir şist parçası, bazılarının runik harf saydığı işaretlerle kaplıdır. Onun iki çizimi birçok ayrıntıda birbirini tutmaz.[11]

Kiev mektubu

Kiev mektubu denen, 10. yüzyıla ait İbranice mektubun, runik harfli tek bir Hazar sözcüğü, hokurüm, “okudum”, içerdiği uzun süre sanıldı. Pritsak ve Ligeti de aralarında olmak üzere birkaç araştırmacı bu görüşü benimsedi.[12] Harmatta ise sözcüğün hiç runik olmadığını, sonradan eklenmiş bir İbranice not olduğunu savundu. Mektuptaki yer adını da Kiev değil, Nil deltasındaki Kanobos diye okudu.[13]

Hazarlar için anılan öbür yazı İbranicedir. Yazar en-Nedim, 10. yüzyıl sonunda Hazarların İbranice yazdığını söyler.[14]

İdil, Kama ve Oka buluntuları

Hazar topraklarının kuzeyinde ve doğusunda bir define ve birkaç tek parça da runik işaretler taşır. 1983 tarihli bir çalışma İdil, Kama ve Fergana arasında böyle yedi buluntu yeri sunar.[15]

Vladimir yakınındaki Sungirevskoe’de 1954’te kazılan şist bir iğ topağı dokuz işaret taşır. Yerleşim 7. yüzyıla aittir.[16] İşaretler Umay adlı bir kadına seslenme olabilir.[17]

Kama üzerindeki Turuseva’da 1927’de bulunan bir definede iki Bizans gümüş kabı, birkaç sahibin çizdiği izler taşır. Okuyucu bunları mülkiyet notları sayar ve fotoğrafın kötü olduğunu, işaretlerin görülmekten çok tahmin edilebildiğini kendisi söyler.[18] Kama kıyısındaki Kerceva’dan bir gümüş tabağın alt yüzünde okunuşu kesin olmayan kısa bir yazıt vardır.[19] Sok üzerindeki Bolshoe Mikushkino yakınında bir kayada duran bir tamganın en yakın benzeri, Macaristan’daki Keszthely-Csákberény’de bir Avar mezarından çıkan demir bir kemer ucundaki tamgadır.[20]

Aynı yazar bu buluntulardan bir yol çizer. Karluk ve Batı Göktürk grupları yazıyı batıya, Ural’a, İdil’e ve Oka’ya taşımıştır. Oradan Avarların geç bir göçüyle Karpat havzasına ulaşmış olabilir.[21] Avarlara dair bir genel bakış, Avar nesnelerindeki runik işaretlerin okunuşunu belirsiz ve belki de mülkiyet işareti sayar.[22] İki büyük geç Avar anıtı için bkz. Nagyszentmiklós hazinesi ve Szarvas iğne kutusu.

İlgili buluntular

Tuna’nın aşağı kesimindeki yazıtlar için bkz. Murfatlar ve Tuna Bulgar Devleti’nin işaret topluluğu. Yazının kendisinin nerede doğduğu sorusu için bkz. Eski Türk yazısının kökeni üzerine tartışma.

Notlar

  1. ^ Erdal 2004, p. 4
  2. ^ a b c d e Vásáry 1993, p. 57–58
  3. ^ Mits 2000 (Jahrgang after dem Dateinamen), p. 276
  4. ^ Bayçorov 1990, p. 13–14
  5. ^ Bayçorov 1990, p. 14
  6. ^ Bayçorov 1990, p. 15
  7. ^ Mits 2000 (Jahrgang after dem Dateinamen), p. 267–273
  8. ^ Mits 2000 (Jahrgang after dem Dateinamen), p. 267, 273
  9. ^ Mits 2000 (Jahrgang after dem Dateinamen), p. 267
  10. ^ Mits 2000 (Jahrgang after dem Dateinamen), p. 270
  11. ^ Mits 2000 (Jahrgang after dem Dateinamen), p. 275
  12. ^ Zieme 2000, p. 377; 57; Vásáry 1993, p. 377; 57
  13. ^ Zieme 2000, p. 377
  14. ^ Vásáry 1993, p. 57
  15. ^ Harmatta 1987 (Jahr after dem Dateinamen; ungarisches Original 1983), p. 57–58
  16. ^ Harmatta 1987 (Jahr after dem Dateinamen; ungarisches Original 1983), p. 58
  17. ^ Harmatta 1987 (Jahr after dem Dateinamen; ungarisches Original 1983), p. 58–59
  18. ^ Harmatta 1987 (Jahr after dem Dateinamen; ungarisches Original 1983), p. 60–66
  19. ^ Harmatta 1987 (Jahr after dem Dateinamen; ungarisches Original 1983), p. 66–67
  20. ^ Harmatta 1987 (Jahr after dem Dateinamen; ungarisches Original 1983), p. 67–71
  21. ^ Harmatta 1987 (Jahr after dem Dateinamen; ungarisches Original 1983), p. 73
  22. ^ Sinor 1990, p. 225

Kaynaklar

Literatür

  • István Vásáry, Doğu Avrupa'nın Runik Alfabe Sistemleri Üzerine (1993)
  • Soslanbek Y. Bayçorov, Avrupa’nın Göktürk Harfli Eski Anıtları. Göktürk Harfli Eski Yazının Kuzey Kafkasya, Volga-Don ve Tuna Bölgeleriyle İlişkisi (1990)
  • Viktor Leonidoviç Mits; Vadim Vladislawoviç Mayko (Turkish translation: Risbek Alimov), VIII.–X. Yüzyıl Tavrika Türk-Bulgarlarının Runik ve Damgavari İşaretleri Meselesi Üzerine (2000 (Jahrgang after dem Dateinamen))
  • Peter Zieme, Runik Harfli Birkaç Pasaj Üzerine Kimi Yorum Önerileri (2000)
  • János Harmatta (Turkish translation: Hicran Akın), Doğu Avrupa’da Türk Oyma Yazılı Kitabeler (1987 (Jahr after dem Dateinamen; ungarisches Original 1983))
  • Marcel Erdal, A Grammar of Old Turkic (2004)
  • Denis Sinor (ed.), The Cambridge History of Early Inner Asia (1990)

Bu kaynağa dayanan maddeler 1

The Khazar language

İlgili maddeler

Buraya bağlantı verenler7

Yerler
Sarkel
Halklar
Bulgars
Diller
The Khazar language
Kaynaklar
Murfatlar inscriptions · Protobulgarian sign corpus · Szarvas needle case inscription · Treasure of Nagyszentmiklós

Bu maddeyi kaynak göster

Yavuz, Emre-E. “Runiform inscriptions of the Khazar lands.” Turkic Atlas, revised 8 November 2026. https://turkicatlas.org/sources/khazar-runiform-inscriptions/

Son güncelleme: 8 Kasım 2026