Rouran çağıGöktürk çağıUygur çağıKırgız çağı
RouranBirinci GöktürkTangİkinci GöktürkUygurKırgızHunlarBatı GöktürkTürgişKarlukHazar
  • 400
  • 500
  • 600
  • 700
  • 800
  • 900

Tes yazıtı, Uygur Kağanlığı’na ait runik bir dikili taştır. Moğolistan’ın kuzeybatısında batı Hangay’da, Tes nehri vadisindeki Nogoon-tolgoi tepesinde dururdu.[1] Tariat ve Şine-Usu ile birlikte, runik Türkçeyle yazılmış üçüncü Uygur taşı sayılır. Parçalar hâlinde günümüze ulaşmıştır, tek bir satır bile tam değildir.[1]

Buluntu ve durum

Taşı 1915’te B. Ja. Vladimirtsov buldu ve yayımlamadı. Moğol-Rus seferleri onu 1969 ve 1975’te inceledi, bugün Ulan Batur’dadır.[1]

Günümüze ulaşan metin

Kalan metin üçüncü kişidedir, fiiller -dï ekiyle biter. Bu, birinci kişinin sık geçtiği Tariat ve Şine-Usu’dan ayırır.[2] Dört bölüm içerik verir.

Batı yüzün dördüncü satırı taqïγu yïl yılıyla, yani horoz yılıyla başlar. Volker Rybatzki bunun 757 olabileceğini belirtir.[2] Beşinci satırda, bir boşluktan sonra, “yaşına erişip öldü” anlamına gelen yasï tägip učdï durur. Árpád Berta ölen kişiyi El-Etmiş sayar, yani Bayanchur Kağan’ı.[2] Güney yüzde, Rybatzki’nin “yere bir kazık çaktı ve tahtı yarattı” diye karşıladığı čït tikdi örgin yaratdï durur.[2]

Dördüncü bölüm Tariat ile ortaktır. Tes’in kuzey yüzünde üçüncü ve dördüncü satırlarda, Tariat’ın doğu yüzünün ikinci satırındaki bölüm, qadïr qasar ve äbdi bärsil adlarıyla birlikte, neredeyse sözcüğü sözcüğüne yer alır.[2]

Amaç

Rybatzki, Şine-Usu’yu bir mezara bağlı sayar, Tariat’ı ve büyük olasılıkla Tes’i yazılı sınır işaretleri olarak alır. Ona göre güney yüzdeki kazık öbeği bir sınır taşına işaret eder.[3]

Tarih

Üç Uygur taşı farklı sıralara konmuştur. S. G. Klyashtorny Tariat’ı yaklaşık 753 ile 756 arasına, Şine-Usu’yu yaklaşık 760’a, Tes’i yaklaşık 761 ya da 762’ye yerleştirir. Berta önce Tes’i yaklaşık 750’ye koyar, sonra Tariat’ı 752 ya da 753’e, Şine-Usu’yu 759’a. Rybatzki Şine-Usu’yu 760 ya da 761’e koyar, Tariat’ı ondan önceye, Tes’i ondan sonraya.[1] Tekin’in Orhun Türkçesi grameri Tes için 750 verir.[4]

Güvenilirlik

Hiçbir satır tam olmadığı ve hiçbir yıl üzerinde uzlaşılmadığı sürece Tes, kağanlığın hikâyesine az şey katar. Değeri kümededir: Tariat ve Şine-Usu ile birlikte Uygur Kağanlığı’nın üç runik taşını oluşturur ve üçünden ikisi ortak bir bölümü paylaşır.

Notlar

  1. ^ a b c d Rybatzki 2011, p. 65–66
  2. ^ a b c d e Rybatzki 2011, p. 66
  3. ^ Rybatzki 2011, p. 63, 66
  4. ^ Tekin 2003, p. 15, 19

Kaynaklar

Literatür

  • Volker Rybatzki, Taryat, Tes ve Şine Usu Yazıtları Arasındaki Dil Bilimsel ve Tarihî Bağlar Üzerine Bazı Notlar (Some Notes on the Philological and Historical Relations Between the Terx, Tes and Sine Usu Inscriptions) (2011)
  • Talât Tekin, Orhon Türkçesi Grameri (2003)

Bu kaynağa dayanan maddeler 1

Old Uyghur

İlgili maddeler

Buraya bağlantı verenler3

Devletler
Uyghur Khaganate
Diller
Old Uyghur
Kaynaklar
Tariat inscription

Bu maddeyi kaynak göster

Yavuz, Emre-E. “Tes inscription.” Turkic Atlas, revised 8 November 2026. https://turkicatlas.org/sources/tes-inscription/

Son güncelleme: 8 Kasım 2026