Rouran çağıGöktürk çağıUygur çağıKırgız çağı
RouranBirinci GöktürkTangİkinci GöktürkUygurKırgızHunlarBatı GöktürkTürgişKarlukHazar
  • 400
  • 500
  • 600
  • 700
  • 800
  • 900

Moğol arkeolog Ts. Dorjsüren taşın ilk parçasını 1957’de, Hangay’ın kuzeybatısındaki Arhangay ilinde, Terkhin nehri vadisinde toprağın altında buldu.[1] Moğol-Sovyet bir sefer diğer parçaları 1969 ve 1970’te topraktan çıkardı. Taşın üst kısmı hiç bulunamadı.[1] İkinci bir anlatıma göre taşı 1970’te iki arkeolog, N. Ser-Odjav ile V. V. Volkov, Tarbagatay dağlarının iki kilometre güneyinde buldu.[2] Taşta dört yüzde otuz satır runik Türkçe vardır. Taştan bir kaplumbağanın üzerinde de bir cümle daha yer alır: Böke Tutam bunu yaptı.[3] Taşa kazınan tamga, Şine-Usu taşında yeniden görünür. İki anıt bu sayede aynı adama bağlandı.[2]

Taş Bayanchur Kağan adına konuşur. Bayanchur, Uygur Kağanlığı’nın ikinci hükümdarıdır. Metin sık sık birinci kişiyi kullanır.[4] Taşı kimin diktirdiği konusunda görüşler ayrılır. Bir anlatıma göre kağanın kendisi dikmiştir.[2] Öbür anlatıma göre ana metni oğlu Bögü, babasının adına dikmiştir.[5]

Anıtın amacı

Öteki iki Uygur dikili taşı başka bir iş görür. Karabalgasun, iki kuşak sonra yazılmış, üç dilli bir devlet anıtıdır. Şine-Usu aynı kağanın daha uzun anılarıdır. Tariat üçünün en sıkısıdır. Anlatımı hayvan döngüsüne göre tarihlenir. 741’den 753’e uzanır. Göktürk devletinin yıkıldığı ve yerini Uygur devletinin aldığı yılları kapsar. Taş bir sınır taşı olabilir. Mitik bir girişten sonra Uygur devletinin ilk yıllarını, ardından sınırlarını, boylarını ve ileri gelenlerini verir.[4]

Metin, bozkırın önceki hükümdarlarını sayarak açılır. Bumin Kağan da bunlar arasındadır.[3] Uygur düzeninin kurucusu kendi taşına Göktürk düzeninin kurucusuyla başlar. Bu, metinde en çok alıntılanan noktadır. Fetih iddiası olarak değil, halefiyet iddiası olarak anlaşılır.[3]

741’den 748’e yıllar

  • Yılan yılı, 741. Kendi sözleriyle, bin kişilik birliğin başına atandı. Sonra Göktürk ülkesini kışkırttı ve karışıklığa sürükledi.[2] Babası adına hareket ediyordu, babası kağandı.[6]
  • Maymun yılı, 744. Sefere çıktı, savaştı, mızrakla vurdu. Kağanı ele geçirdi, katununu esir aldı. Ardından gelen satır, İkinci Göktürk Kağanlığı’nın sonudur ve onu bitirenlerin ağzından anlatılır.[7]
  • Horoz yılı, 745. Yeniden sefere çıktı, bu kez bir başka hak iddiacısına karşı.[7]
  • 746 ve 747. Basmıllar boyun eğdirildi. Üç Karluk bundan caydı ve batıya, On Ok’a kaçtı. Ertesi yıl Dokuz Tatar’la anlaştılar. Dokuz vezir, bin komutan ve halk babası kağanın yanına gelip ona bir dava getirdi.[8]
  • Fare yılı, 748. Tam unvanı Tengride Bolmış İl Etmiş Bilge Kagan olmak üzere kağan ilan edildi, eşi de İl Bilge Katun adını aldı. Ordugâhını Ötüken’in ortasında, Süngüz Başkan kutsal doruğunun batısında kurdu.[9]

Tahta çıkışın tarihi

Çin tarihleri Bayanchur’un tahta çıkışını 747’ye koyar.[10] Yazıtın kendi hayvan yılı ise 748’i verir.[8]

Fark yalnızca bir yıldır. Yine de bu, bir kağanın kendi anıtı ile yabancı bir kançılarya arasındaki bir anlaşmazlıktır. Daha erken tarihi seçmek onu çözmez. Çin tarihi, Tang’ın tahta çıkışı öğrendiği ya da onayladığı zamanı kaydetmiş olabilir. Yazıt ise meclisin harekete geçtiği zamanı kaydeder.

Taşın kendi tarihi de tartışmalıdır. Bir tarihleme onu 750’ye koyar.[2] Başkaları 753’e, 752 ya da 753’e, 753 ile 756 arasına ya da 754 veya 755’e koyar.[11] Metnin kendisinin verdiği son yıl 753’tür.[4]

Fare yılı toplantısı

Kağan ilanından önceki satırda halk konuşur. Editörler sahneyi belirleyen sözcüğü sekiz türlü okumuştur.[12] Birkaç editör onu bir mezarlık, atalara ait olan mezarlık diye okur.[13] Başkaları onu bir hitap, „sana“ ya da „elinde“ sayar, ya da „ses“ diye okur.[12] O günden beri mezar anlamındaki sın sözcüğü, 2012’de Xi’an’da bulunan bir runik mezar yazıtında göründü. Sözcüğün kalın ünlüsü vardır. Bu kanıta dayanarak, Tariat’taki sözcüğün „mezarlık“ anlamındaki sinläg olamayacağı ileri sürülmüştür.[14]

Kuzey yüz

Kuzey yüzde altı satır vardır. 1. ve 2. satırlar kağanın ordusunun düzenini verir. Atlıları Dokuz Tatar, Az ve Tongra’dan oluşuyordu.[15] Taş, üç yüz muhafızın onu kaldırıp diktiğini söyler.[15] 3. satır ülkeyi bir vasiyeti andıran cümlelerle paylaştırır. Yabgu’ya bağlı boyları sayar. 4. satır şad’a bağlı boyları sayar.[15]

  1. satır, taşı yazan ve yapan kişi olarak Bilge Kutlug Tarkan Sengün’ü anar.[16] Sekiz editör satırın geri kalanını dokuz farklı biçimde okumuştur. Yagma’nın bir boy mu yoksa bir ad mı olduğunda anlaşamazlar. Sonraki sözcüğün anlamında ve sonda anılan iki adamı gösteren sözcükte de anlaşamazlar.[16] Satır, olayları ve boy adlarını iki anlatıcının naklettiğini söylüyor olabilir. Bu anlatıcılar kağanın amcalarıdır, adları Kutlug Bilge Sengün ile Kutlug Tarkan Sengün’dür.[17] Bu, başka hiçbir yerde geçmeyen bir sözcüğe dayanır. Yazarı sözcüklerinden üçünü soru işaretiyle işaretler.[18]

  2. satır bir adamı Bayırku ve Tarduş işlerinin başına koyar. Bir başkasını Çinlilerin ve Soğdluların işlerinin başına koyar.[15]

Batı yüz

Batı yüzün 4. satırı kağanın ülkesindeki nehirleri sayar. Tekin’in neşrinde kağan, sekiz kollu Selenga’nın, Orhun’un, Tuγla’nın, Sebin’in, Teledü’nün, Karağa’nın ve Burgu’nun kendisine ait olduğunu söyler. Bu toprak ve su boyunca göçüp konduğunu da söyler.[19] Tekin, Sebin ve Teledü adlarının yanına soru işareti koyar.[19]

  1. satırdaki „tarlalarım“ sözcüğünden önceki sözcük ile 5. satırdaki „Ötüken“den önceki sözcük beş türlü okunmuştur. Altıncı bir okuma ikisini de „orman“ sayar. Bu durumda kağan „ormanlarımı ve tarlalarımı“ ile „iç ormanlığımı, Ötüken bölgesini“ anar.[20]

İkinci satırdaki iki ad

İkinci satır Bedi Bersil ile Kadır Kasar’ı anar.[2] Tes dikili taşının kuzey yüzünde neredeyse sözcüğü sözcüğüne aynı bölüm vardır.[4] İki ad bu taşın ötesinde de önem taşır. Bersillerin Bulgar kağanlığının oluşumunda payı olduğu kabul edilir. Kasarlar ise Hazarların hükümdar hanedanı olarak tanımlanır.[3]

Dolayısıyla sekizinci yüzyıldan bir Orhun anıtında, eski bir düzen dağılırken kimin nereye gittiğini sayan bir listede iki batı halkı yer alır.

Dil

Dil, hemen hemen Orhun taşlarının dilidir.[21] İki ayrıntı farklıdır. Taşta ben bir fiil biçiminden sonra bile geçer. e ünlüsünü neredeyse her zaman yazmadan bırakır, bu bakımdan Tonyukuk taşına benzer, Kül Tegin ve Bilge Kağan taşlarına benzemez.[22]

Notlar

  1. ^ a b Rybatzki 2011, p. 65; 13; Aydın 2013, p. 65; 13
  2. ^ a b c d e f Saadettin 1995, p. 71
  3. ^ a b c d Saadettin 1995, p. 76
  4. ^ a b c d Rybatzki 2011, p. 66
  5. ^ Rybatzki 2011, p. 65
  6. ^ Saadettin 1995, p. 78
  7. ^ a b Saadettin 1995, p. 72
  8. ^ a b Saadettin 1995, p. 73
  9. ^ Saadettin 1995, p. 73; 121; Tokyürek 2013, p. 73; 121
  10. ^ Jiu Tangshu (Old Book of Tang), juan 195
  11. ^ Rybatzki 2011, p. 65–66; 15; Aydın 2013, p. 65–66; 15
  12. ^ a b Aydın 2013, p. 163
  13. ^ Saadettin 1995, p. 73; 163; Aydın 2013, p. 73; 163
  14. ^ Aydın 2013, p. 163–165
  15. ^ a b c d Aydın 2013, p. 18
  16. ^ a b Aydın 2013, p. 15–17
  17. ^ Aydın 2013, p. 18–21
  18. ^ Aydın 2013, p. 21
  19. ^ a b Şen 2008, p. 102–103
  20. ^ Şen 2008, p. 100–101, 104–106
  21. ^ Erdal 2004, p. 7
  22. ^ Erdal 2004, p. 12

Kaynaklar

Literatür

  • Gömeç, Saadettin, Terhin Yazıtı'nın Tarihi Açıdan Değerlendirilmesi (1995)
  • Colin Mackerras, The Uighur Empire According to the T'ang Dynastic Histories (1972)
  • Marcel Erdal, A Grammar of Old Turkic (2004)
  • Volker Rybatzki, Taryat, Tes ve Şine Usu Yazıtları Arasındaki Dil Bilimsel ve Tarihî Bağlar Üzerine Bazı Notlar (Some Notes on the Philological and Historical Relations Between the Terx, Tes and Sine Usu Inscriptions) (2011)
  • Erhan Aydın, Tariat ve Xi’an (Karı Çor Tegin) Yazıtları Işığında sın ‘mezar’ Sözcüğü Üzerine (2013)
  • Erhan Aydın, Tariat Yazıtı’nın kuzey yüzünün 5. satırı üzerine yeni okuma ve anlamlandırma önerileri (2013)
  • Serkan Şen, Taryat yazıtının batı yüzünde mGLi ve mGL işaretleriyle yazılan sözcük nasıl okunup anlaşılmalı? (2008)
  • Hacer Tokyürek, Runik Türk Yazıtlarında ve Eski Uygur Metinlerinde Kadın Hiyerarşisi (2013)

Bu kaynağa dayanan maddeler 10

Ancestor Cult · Az · Bayanchur Khan · Kögmen · Kutlug Bilge Kül Khan · Old Uyghur · Sacred Mountains · Uyghur Khaganate · Water Cult · Yaglakar

İlgili maddeler

Buraya bağlantı verenler19

Kişiler
Bayanchur Khan · Bumin Khan · Kutlug Bilge Kül Khan
Yerler
Kögmen · Ötüken · Tola
Halklar
Bayirku · Ediz · Sogdians · Tongra
Soylar
Yaglakar
Kurumlar ve Unvanlar
Katun · Shad · Yabgu
Diller
Old Uyghur
Kaynaklar
Epitaph of Qarï Čor Tegin (Xi'an) · Hoyto Tamir inscriptions · Šine-Usu inscription · Tes inscription

Bu maddeyi kaynak göster

Yavuz, Emre-E. “Tariat inscription.” Turkic Atlas, revised 8 November 2026. https://turkicatlas.org/sources/tariat-inscription/

Son güncelleme: 8 Kasım 2026