Eski Uygurca

Eski Uygurca, doğu Sincan vahalarında ve Gansu’da bulunan elyazmalarının Türkçesidir. Elyazmaları dokuzuncu yüzyıldan başlayarak tarihlenir ve Uygur, Mani, runik, Brahmi, Soğd, Süryani ve Tibet yazılarıyla yazılmıştır.^[1] Hacim bakımından Eski Türkçenin en büyük topluluğudur.^[1] Eski Türkçe maddesi yazıtların dilini ve bütün külliyatın gramerini ortaya koyar.

Ad ve kapsamı

Eski UygurcaTürkçe
Old Uygurİngilizce
AltuigurischAlmanca

Ad dikkat ister. Eski Türkçe grameri, elyazmalarının dili olan Eski Uygurca için Uygur der. Bununla Sincan’ın ve Kazakistan’ın bugünkü Uygurcasını da, Ming kaynaklarındaki Orta Uygurcayı da kastetmez.^[1] Uygur bozkır devletinin taşlarının dilini de kastetmez. Devletin Moğolistan’daki runik yazıtları, İkinci Göktürk Kağanlığının Orhun Türkçesiyle neredeyse aynı dildir.^[1] Bkz. Şine-Usu, Tariat ve Tes.

Başka bilginler çizgiyi başka yere çeker. Eski Türkçenin bir etimolojik sözlüğü, Orhun dilini, runik elyazmalarını ve damak genizsilini koruyan Maniheist metinleri “Türkü” adlı bir grup olarak ayırır. Sonra birbirine yakın iki Uygur lehçesi sayar ve onun “Uygur”u, elyazmalarının yanı sıra bozkır devletinin runik taşlarını da kapsar.^[2] Taşların Eski Uygurcaya ait olup olmadığı bu yüzden bir tanım meselesidir ve “Eski Uygurca” hakkındaki bir söz hangi anlamı kullandığını söylemelidir.

Elyazmaları

Elyazmaları Turfan’dan ve doğu Sincan’ın öbür vahalarından, bir de Gansu’dan gelir. Çoğu Berlin’dedir. Başkaları Londra’da, Petersburg’da, Paris’te, Kyoto’da, Stockholm’de, Helsinki’de, Ankara’da, İstanbul’da ve Çin’dedir.^[1]

İçerik çeşitlidir. Külliyatın çoğu dinîdir. Yaklaşık dörtte üçü Budisttir ve bunun çoğu Mahayana’ya aittir. Maniheist metinler onda birden azdır, ama çoğu eskidir. Hristiyan metinler en azdır ve özellikle eski değildir. Dinî metinlerin yanında sözleşmeler, kişisel ve idari mektuplar, tıp ve astroloji incelemeleri, sözlükler, halk malzemesi, düzyazı ve manzum anlatılar vardır.^[1]

Dunhuang ikinci bir grup verir. Mogao mağaraları arasındaki mühürlü bir mağara, 17. mağara, çoğu Tibetçe ve Çince on binlerce elyazması taşıyordu. Çince elyazmaları 406’dan 1002’ye kadar tarihlenir ve mağara 1002’den kısa süre sonra kapatılmıştır.^[3] Stein ve Pelliot koleksiyonlarında birlikte, mağaradan gelen elliden az Eski Türkçe elyazması bulunur. Bunlar Uygur yazısıyla, Mani yazısıyla, Tibet yazısıyla ve birkaç tanesi runik yazıyla yazılmıştır.^[4] Runik parçalar arasında Irk Bitig vardır ve Maniheist parça Xwastwänift denen metnin uzun bir tomarıdır.^[5]

Külliyat Moğol çağında sona erer. Basılı kitaplar ancak on üçüncü yüzyılda Moğol egemenliği altında görülür. Yuan dönemi metinlerinin aynı dilde olması amaçlanmıştır ve onları daha eskilerden ayırt etmek zordur.^[6] Eski Türkçe grameri ilke olarak, on üçüncü yüzyılın ortasındaki Moğol egemenliğinden önceki elyazmalarına dayanır.^[1] Yarkent’ten gelen, Uygur yazılı, on birinci yüzyıla ait bir arazi satış belgeleri dizisi, Karahanlı dönemine ait tek doğrudan elyazması kanıtıdır.^[7]

Yazılar

Eski Türkçe çok sayıda yazıyla yazılmıştır.^[8] Çoğu, Soğdca aracılığıyla alınmış, Sami kökenli alfabelerdir. Maniheistler Mani yazısını, Hristiyanlar Süryani yazısını kullandı. Açık farkla en yaygını, Doğu Türkistan Türkleri arasında bütün dinlerin mensuplarınca kullanılan Uygur yazısıydı.^[8] O, Eski Türkçe için sınırlı biçimde kullanılmış Soğd yazısının bir çeşididir. Yazının kökeni için bkz. Soğdca, runik yazı için bkz. Eski Türk yazısı.^[8]

Hint kökenli yazılar çok daha az kullanıldı. Brahmi yazısı Toharlıların yazdığı biçimde kullanıldı, Hotan çeşidi ve Tibet yazısı ise daha da az.^[8] Birkaç mühür baskısı ve bir ekonomik metin, Moğolca yazmak için yapılmış bir yazı olan ‘Phags-pa ile yazılmıştır.^[9] Hint yazılarındaki kaynakların dilbilimsel değeri büyüktür, çünkü bu yazılar ünlüleri açıkça gösterir.^[10]

Sami yazılar ünlüleri kötü gösterir. Uygur, Mani, Soğd ve Süryani yazıları ï ile e’yi i’den, o’yu u’dan, ö’yü ü’den ayırmaz. Yazıcılar bunu kısmen gidermiştir. İlk hecede a için iki alef, ä için bir alef yazdılar ve yuvarlak ön ünlüler için bir ikili harf yaptılar.^[11]

Brahmi yazılı elyazmaları bir zamanlar ayrı bir lehçeyi temsil eder sayılıyordu. Gramer bunu kabul etmez. İki Brahmi metin Uygur yazısıyla da vardır ve yazıcılar Uygur yazılı elyazmalarına Brahmi açıklamaları ve akṣara’lar koymuştur.^[12] Brahmi yazımının neyi gösterdiğine bir örnek, Sanskritçe abhiṣeka’dan Toharca A ve B yoluyla gelen abišik, “kutsama”, sözcüğüdür. Bir Brahmi metin onu son hecede i ile yazar, bir sözlük ise e vermişti.^[13]

Basamaklar ve lehçeler

Eski Uygurca bilginleri üç basamak ayırır. Klasik öncesi basamak, Maniheist metinlerin çoğunu ve Maitrisimit’in Sängim yazması gibi erken Budist metinleri içerir. Klasik basamak, Šiŋko Šäli Tutuŋ’un ekibinin Çinceden yaptığı çevirileri içerir. Geç basamak Tantrik metinlerinkidir.^[14] Gramer, orta basamağa Yunanca koine terimiyle değil klasik ya da standart demeyi yeğler, çünkü o basamakta dil, konuşulduğu gibi yazılıyordu.^[7]

İki metin arasındaki farkın lehçe mi, basamak mı olduğu tartışmalıdır. Eski damak genizsili sınamayı verir. Birkaç erken metin onu korur, metinlerin çoğunda yerinde y vardır. Säkiz Yükmäk Yaruq’un erken Londra tomarında hem kanyu hem kayu, “hangi”, bulunur.^[15] Bir açıklama bunu geçiş hâlindeki bir dil sayar. İkinci bir açıklama bunu, konuşmasında ñ’yi yitirmiş ve kopya ederken onu ara sıra değiştirmiş bir yazıcıya bağlar.^[16] Çıkma durumunun +dIn yerine +dA ile yapılması gibi başka farklar da aynı tartışmaya hizmet eder.^[16] Üçüncü bir görüş, bir zamanlar lehçe sayılan farkların gerçekte gelişme basamakları olduğunu savunur.^[17]

Coğrafi lehçeler güçlükle ayırt edilebilir. Kamuya yönelik elyazmaları dolaşır ve lehçesi ayrı yazıcılarca kopya edilirdi, kişisel belgeler ise kısa ve yinelemelidir.^[18] Çevirilerin çoğu iki dilli çevirmen heyetlerince yapılmıştır.^[18]

Metinlerdeki İran, Tohar ve Çin öğeleri

Uygurlar Maniheizmin öğretmenlerini Soğdlulardan aldı. Bögü Kağan 762’de Chang’an’da kalırken Soğdiyana’dan gelen Maniheist misyonerlerle tanıştı ve onları yanında memleketine götürdü.^[19] Onun zamanından bir Turfan metni nigošak’lardan, yani Maniheist dinleyicilerden ve büyük olasılıkla Soğd tüccarı olan sart’lardan söz eder.^[19] Bozkır devleti 840’ta çökünce Uygurlar aynı anlatıya göre 850’den 1250’ye kadar süren Kocho krallığını kurdu ve Soğdlular onun kültüründe rol oynamaya devam etti.^[19]

Soğdcanın Maniheist metinler üzerindeki etkisi sözcük yapımında görülür. Çevirmenler Soğdca sözcükleri öğe öğe kopya etti. “Canlı” anlamındaki tïnlïg, “soluk” anlamındaki tïn’dan gelir ve “soluğu olan” anlamındaki Soğdca wātδār’ın, yani “rüzgâr, soluk” anlamındaki wāt’tan gelen sözcüğün bir kopyası olarak anlaşılır.^[20] Maniheist Seçkinlerin beş emri bunu bir dizi hâlinde gösterir. Dördüncü emir, agïz arïgïn ärmäk, “ağzın saflığı”, Soğdca kūče-zpartyā’yı kopya eder ve Soğdca soyutluk ekini karşılamak için araç durumunu ve “olmak” anlamındaki ärmäk’i kullanır.^[21] İkinci emir, Soğdca adın olduğu gibi, kertü, “gerçek”, diye adlanır.^[22] “Buda” anlamındaki Uygurca burxan’ı Maniheistler genel olarak peygamberleri için de kullanır.^[23]

Budizmin Uygurlara nasıl ulaştığı tartışmalıdır. Bir kuram, Türkleri altıncı yüzyılda Soğdluların Budizme getirdiğini savunur. Bu kuramın önemli bir dayanağı, Soğdca Bugut taşındaki ve saṃgha diye okunan bir sözcüktü. Sonradan o sözcüğün taş anlamındaki İranca sözcük olduğu gösterildi.^[17] Bkz. Bugut yazıtı. İkinci bir kuram, Uygurların 840’ta Kırgızlara yenilmesinden sonra, büyük kitlelerin Tarım havzasına göçtüğü sırada, Budizme Çinliler ve Toharlılar aracılığıyla geldiğini savunur.^[23] Bu durumda başlıca erken Budist metinlerin hepsi Toharcadan çevirilerdir.^[23] Maniheist metinlere dilce yakın küçük bir erken Budist metin grubunun Budist terimleri Toharca değil Soğdca biçimdedir. Ödünç alma yolu ile metinlerin biçimi böylece birlikte gider.^[17] Bkz. Maniheizm ve Budizm.

Kaşgarlı Uygurlar hakkında

Kaşgarlı Mahmud 1070’lerde yazarken Uygurların “saf bir Türkçesi ve kendi aralarında konuştukları bir başka dili” olduğunu söyler. İki yazı sistemi vardır. Biri, yazışmalarının yazıldığı Türk yazısıdır. Öbürünü Çin’le paylaşırlar ve kutsal kitaplarını ve defterlerini onunla yazarlar. Onu rahiplerinden başkası okuyamaz.^[24] Uygurları göçebeler arasında değil, yerleşik halklar arasında sayar.^[24] Bkz. Divan.

Notlar

^ a b c d e f g Erdal 2004, p. 7
^ Erdal 2004, p. 34
^ Hamilton 1986, ix–x
^ Hamilton 1986, x
^ Hamilton 1986, v,x
^ Erdal 2004, p. 7,34
^ a b Erdal 2004, p. 8
^ a b c d Erdal 2004, p. 37
^ Erdal 2004, p. 37–38
^ Erdal 2004, p. 38
^ Erdal 2004, p. 42
^ Erdal 2004, p. 42–43
^ Erdal 2004, p. 43
^ Erdal 2004, p. 7–8
^ Erdal 2004, p. 12–13
^ a b Erdal 2004, p. 13
^ a b c Erdal 2004, p. 35
^ a b Erdal 2004, p. 11
^ a b c Özertural 2013, p. 93
^ Özertural 2013, p. 94–95
^ Özertural 2013, p. 96
^ Özertural 2013, p. 98–99
^ a b c Erdal 2004, p. 36
^ a b Dīvān Lughāt al-Turk; al-Kāshgharī 1072–1074, p. 83

Kaynaklar

Literatür

Marcel Erdal, A Grammar of Old Turkic (2004)
Zekine Özertural, Mitteliranische Einflüsse auf die manichäisch-türkische Wortbildung (2013)
James Hamilton, Manuscrits ouïgours du IXe–Xe siècle de Touen-houang, Tome I: Textes établis, traduits et commentés (1986)
Maḥmūd al-Kāshgharī, Dīwān Lughat al-Turk (1072–1074)