Mukan xon

Mukan xon Buminning ikkinchi oʻgʻli va Koʻk turklarning uchinchi xoni edi. Uning 553-yildan 572-yilgacha boʻlgan oʻn toʻqqiz yillik hukmronligi Birinchi xoqonlikning asoschilar avlodi ichida eng uzoq hukmronlikdir.^[1] Uning davrida davlatning sharqiy yarmi saqlab qolgan chegaralariga yetdi. Yuqori Yeniseydagi qirgʻizlar qoʻshib olindi, Manjuriya chekkasidagi kidanlar sharqqa haydaldi. Oxirgi jujanlar oʻlimga hukm qilindi. Koʻk turklar Xitoy ichida oʻzlarining birinchi urushini olib bordi va sulolaning bir qizi xitoy sulolasining imperatritsasi boʻldi. Xitoyliklar uning yuzini eslab qolgan. Zhou Shu uni gʻalati qiyofali odam deb tasvirlaydi. Yuzining kengligi bir futdan ortiq va juda qizil, koʻzlari oynadek edi, tabiatan qattiq va shiddatli, urushga moyil edi.^[1] Bu manbalar beradigan har qanday Koʻk turk xonining yagona jismoniy portretidir.^[1]

Taxtga chiqishi

Issik 553-yilda vafot etdi va keyingi aka Mukan taxtni oldi.^[1] Eng yaxshi oʻqishga koʻra, zodagonlar uning ortida turdi va davlat 554-yilda mustahkamlandi. Vorislik yon chiziq boʻyicha, akadan akaga edi va uning oʻz oʻlimida ham shunday boʻladi. Turkic Atlas bu qoidani Ashina ostida bayon qiladi. U sulola uchun erta harakat qildi. Mukanning iltimosi bilan Gʻarbiy Wei Dengshuzini va ularga yetib kelgan taxminan uch ming jujanni qoʻlga oldi. Ular asirlarni Koʻk turk elchilariga topshirdi va Changʼanning Qingmen darvozasi tashqarisida oʻldirtirdi.^[1] Qattiqqoʻllik jujanlar yangi sulolaning qonuniyligiga solgan mavjudlik xavfiga javob boʻlgan boʻlishi mumkin. U Anagui ostida yashash nima ekanini esda saqlashga ham javob boʻlishi mumkin. Manbalar qaysi ekanini aytmaydi.

Shimol va sharqdagi istilolar

Janubiy chegarani akasi yopgan edi, shu sababli Mukan boshqa tomonga yuzlandi. Zhou Shu uning istilolarini bir satrda keltiradi. U gʻarbda eftalitlarni yanchdi, kidanlarni sharqqa haydadi, shimolda Qigu, yaʼni qirgʻizlarni qoʻshib oldi va chegara ortidagi davlatlarni oʻz hokimiyati ostiga oldi.^[1] U bularning birortasi uchun yil bermaydi. 554 bilan 560 oraligʻidagi davrga sanalash adabiyotning hisobidir. Qirgʻizlar oʻz konlari bilan ahamiyatli edi.^[2] Ular temir va oltin bilan mashhur edi. Endi oltin Yeniseydan xonning qarorgohi Oʻtukanga oqib keldi.^[2] Bir xitoy manbasi ularni bu tartibni istar-istamas qabul qilgan deb koʻrsatadi. Qirgʻizlardan imkon boʻlganda isyon koʻtarishi kutilardi.^[2] Kidanlar va Tatabilar moʻgʻulsimon guruhlar edi, ular jujan davlati ichida oʻz xohishlariga qarshi boʻlgan va Anagui oʻlganda undan ketishga urinishgan. Ular qaytarib kiritildi. Ular bilan Koʻk turklar Xingan tizmasiga va bitiktoshlardagi Qadirqan oʻrmoniga yetdi. Ular yana Kul Tegin bitiktoshi asoschilarga belgilagan sharqiy chegaraga ham yetdi.^[3]

Koreyaga u tegmadi. Bir koreys manbasiga koʻra, 551-yilda oʻn ming Koʻk turk Koguryŏ chegarasida paydo boʻlib, bir necha shaharni qamal qilgan. Bu Buminning odamlarini Mustaqillik urushining oxirgi yilida u yerga qoʻyar edi.^[2] Mukan Koguryŏga hujum qilishga urinmadi. Bu oʻzini tutish oldingi muvaffaqiyatsizlikning saboqi sifatida oʻqiladi.

Zamonaviy baholashga koʻra, xoqonlik 554 yoki 555-yilga kelib xunn imperiyasi boʻlganidan kattaroq edi. Oltini, temiri va sugʻdlar savdosi bilan u Hindiston, Tibet va Xitoydan savdogarlar, elchilar va ziyoratchilarni jalb qildi. Sugʻd savdogarlari Oʻtukanda va Oltoyda joylashdi va xonning xizmatida maʼmuriy ish bilan shugʻullandi. Ular Koʻk turklarning Xitoy bilan vositachilariga aylandi. Gʻarbda, Istami ostida, ular Koʻk turklarga keyinchalik runik alifbo yaratiladigan yozuvni berdi.

560-yil atrofidagi Osiyo xaritasi: Manjuriyadan Kaspiygacha Koʻk turk xoqonligi, Istami Chach orqali Buxoro jangiga qarab oldinga siljiyapti, Xusrav I janubdan Balxga qarab oldinga siljiyapti, ular yonida Sosoniylar Fors imperiyasi, Shimoliy Zhou, Shimoliy Qi va Chen — 560-yil atrofida Istami Chach orqali Sugʻdiyonaga oldinga siljiydi va Buxoro jangida eftalitlarni yoʻq qiladi, Xusrav I esa ularning Amudaryodan janubdagi yerlarini Balxgacha oladi. Amudaryo Koʻk turklar bilan Fors orasidagi chegaraga aylanadi. Zamonaviy xarita; Istamining yoʻli chizilgan.

Zhou ittifoqi va Qi bilan urush

Mukan sharqni tutib turganda, Istami gʻarbni Amudaryogacha va Volgagacha olib bordi. Turkic Atlas bu hikoyani Istami ostida bayon qiladi. U Koʻk turk istilochilarining eng buyugi hisoblanadi. Sharqda qoʻshnilar oʻzgardi. Gʻarbiy Wei 557-yilda Shimoliy Zhouga oʻrnini berdi. Buminning eski ittifoqchisi Yuwen Taiga Mukanning qizi vaʼda qilingan edi. U nikoh kelishilmasidan oldin vafot etdi va vaʼda uning oʻgʻli, imperator Wuga oʻtdi.^[1] 545-yilgi Wei elchixonasidan hisoblaganda, Zhou–Koʻk turk ittifoqi oʻttiz yil davom etdi. U Mukanning butun hukmronligi davomida turdi.

Ittifoq Shimoliy Qiga qarshi sinaldi. Mukan nikohni Zhou bilan kelishgan va boyroq taklif bilan kelgan Qi elchilarini qaytarib yuborgan edi. U oʻzi sharqdagi Qiga qarshi qoʻshma yurish soʻradi.^[1] 563-yilda Zhou sarkardasi Yang Zhong oʻn ming kishi bilan yurish qildi. Mukan uni yuz ming otliq bilan kutib oldi.^[1] 564-yilning birinchi oyida ular Qi hukmdoriga Jinyangda, yaʼni Taiyuanda hujum qildi va muvaffaqiyatsiz boʻldi. Mukan odamlariga mamlakatni talon-taroj qilishga ruxsat berdi va uyiga qaytdi.^[1] Yang Zhong imperatorga Koʻk turklarning sovuti yomon, mukofoti yengil, boshliqlari koʻp va qonunlari yoʻqligini, ularni boshqarish qiyin emasligini aytdi. Imperator quloq solmadi.^[1] Qi imperatorining qochish istagi va qishki qamal hikoyaning Qi tomonidir. Xuddi shu yili Mukan ikkinchi yurish soʻradi. Yang Zhong Woye orqali, Yuwen Hu esa Luoyang tomon yurdi. Hu magʻlub boʻldi va Mukan orqaga qaytdi.^[1] Natija namoyish sifatida oʻqiladi. Koʻk turklar Taiyuan yurtini talon-taroj qilib, yoʻqotishsiz chekindi. Qi Koʻk turk qoʻshini nima ekanini bilib oldi.

568-yilgi nikoh

Nikoh ittifoqning muhri edi va manbalar undan hikoya yasaydi. 565-yilda Zhou imperatorning ukasi Chen gersogi Yuwen Chunni Yuwen Gui, Dou Yi va Yang Jian bilan kelinni olib kelish uchun yubordi.^[1] Adabiyotdagi elchilar soni yuz yigirmadir. Ular yetib kelganda, Mukan yana Qi tomonga ikkilandi. Keyin shamol va momaqaldiroqdan iborat alomat keldi.^[1] Zhou Shuning imperatritsa haqidagi bobi hikoyasida xon alomatni buzilgan vaʼda uchun Osmonning norozi boʻlishi deb oʻqidi va boʻronni uning oltin chodiriga urilgan deb oldi. U elchilarni u bilan birga uyiga yubordi va u imperatritsa qilindi.^[1]

Bir oʻqish boʻronni xitoy hikoya namunasi deb oladi: oʻjar vahshiy alomat bilan toʻgʻrilanadi va saxiy imperator tomonidan kechiriladi. Hikoya imperatorning obroʻsi uchun aytilgan. Manbalar faqat hikoyani beradi. Shubhasiz narsa natijadir. Ashina imperatritsasi, xitoyliklar uni shunday atagan, umrining qolgan qismini Zhou saroyida oʻtkazdi. U otasi va sulola bilan aloqani saqlab turdi. U Koʻk turk–Zhou ittifoqining asosiy bogʻi va kafolati edi. 1993-yilda topilgan uning maqbarasi shundan beri Ashinaning yagona qadimiy genomini berdi.

Oʻlimi va vorislik

Sui Shu Mukanning hukmronligini yigirma yil deb hisoblaydi, shundan keyin u vafot etdi.^[4] Bu odatdagi hisobda 572-yildir. Yon chiziq qoidasiga koʻra, taxt uning oʻgʻli Toʻremenga emas, akasi Tasparga oʻtdi. Toʻqqiz yildan keyin Taspar taxtni Toʻremenga qaytarib oʻtkazmoqchi boʻldi va bu urinish vorislik urushini boshlab yubordi.^[4] Ikkala xitoy davlatining elchilari yangi xon oldiga sovgʻalar bilan shoshildi. Bu Mukan unga nima qoldirganini koʻrsatadi. Sui Shu Zhou va Qi nikoh ittifoqi uchun raqobatlashgani va unga xizmat qilish uchun xazinalarini boʻshatganini aytadi.^[4]

Baho

Xitoy yilnomasi Mukanni boshdan oxirigacha qudratli va jasur hukmdor sifatida koʻrsatadi. Nikoh hikoyasida uni oʻjar va sodda sifatida koʻrsatadi. Ikkinchi qarash hikoya aytuvchilarning nuqtai nazaridir.^[2] Yozuvlarga koʻra, u sharqiy xoqonlikni yaxlit qilgan xon edi. Bumin jujan davlatini olgan, Issik esa uning janubiy yonini yopgan edi. Mukan shimolni va sharqni oldi va xitoy ittifoqini oʻn toʻqqiz yil ushlab turdi. U akasiga zamonaviy hisobda besh milliondan yetti million kvadrat kilometrga baholanadigan, dunyo hali koʻrgan eng katta davlatni topshirdi. Bu baholashdir, topilma emas. U baholayotgan kenglik Kul Tegin bitiktoshi tasvirlagan kenglikdir, Qadirqan oʻrmonidan Temir darvozagacha.^[3]