Rouran epochGöktürk epochUyghur epochKirghiz epoch
RouranFirst GöktürkTang ruleSecond GöktürkUyghurKirghizHunsWestern GöktürkTürgeshKarlukKhazar
  • 400
  • 500
  • 600
  • 700
  • 800
  • 900

Uygʻurlar Tielelarning bir xalqi, bitiklardagi Toʻqqiz Oʻguz edi va bir asr davomida sharqiy dashtning kuchi boʻldi. 744-yilda ularning yetakchisi Kutlug Bilge Kül (Guli Peiluo) basmillar va qarluqlar bilan Ikkinchi Koʻk turk xoqonligining oxirgi xonini agʻdardi. Koalitsiya gʻalabasidan uzoq yashamadi. Uygʻurlar va qarluqlar basmillarga qarshi chiqib, ularni boʻysundirdi. Keyin uygʻurlar sharqiy qarluqlarni nazorati ostiga oldi va yolgʻiz qoldi. Oʻrxundan, keyingi manbalar Karabalghasun deb ataydigan joydagi devorli poytaxtdan ular 840-yilgacha hukmronlik qildi. Oʻsha yili qirgʻizlar Yeniseydan yuz ming otliq bilan tushib, xonni oʻldirdi va saroyni yondirdi.[1]

Ularning asoschisining bitigi koʻk turklarning osmon va yer eʼtiqodini takrorlaydi. U Oʻtukanni oʻz davlatining markazi deb nomlaydi. Oʻn uchinchi asr tarixchisi Juvayniy uygʻurlarning kelib chiqish ertagini qayd etadi. Unda Tola va Selenga qoʻshilishida ikki daraxt turadi, tepalik bor va besh bola ichidan Bugu Tegin, «kiyik shahzoda», xon etib saylanadi. Noin Ula qabrlaridan topilgan kumush plastinka tepalikdagi ikki nozik daraxt orasida keng shoxli hayvonni koʻrsatadi. U bu ertakning ilk shakli deb oʻqilgan.[2]

Manbalar

Bogʻliq bayonlar xitoycha. Jiu Tang Shuning 195-bobi Tan davridagi uygʻurlarning siyosiy tarixining xronologik bayonidir. Xin Tang Shuning 217-bobi ikki qismdan iborat. Birinchisi tarixni 814-yilgacha olib boradi. Ikkinchisi uni tugatadi va imperiya qabilalari, uygʻurlarga qarindosh xalqlar hamda ularni Karabalghasundan haydagan qirgʻizlar haqida izohlar qoʻshadi. Eskiroq tarix ancha aniqroq sanalangan, koʻpincha oy yoki kungacha. Yangisi kamdan-kam yildan ortiq beradi. U qisqaroq, ammo eskisida yoʻq materialga ega. Ikkalasi ham deyarli butunlay toʻrt hukmronlikning, Suzong, Daizong, Dezong va Muzongning, Haqiqiy Yilnomalariga tayanadi. Yozuv shunga qarab ogʻirlashtirilgan. Eskiroq tarixning imperiya haqidagi bayonining taxminan toʻqson besh foizi 756–795 va 821–822-yillarga tegishli. Birgalikda bular imperiya yashagan asrning yarmidan kamidir. Xitoyliklar uygʻurlar haqida Xitoyda yozgan, uygʻurlarning oʻzi haqida emas. Hech bir xitoy manbasi xonning moniylikka oʻtishini, imperiyaning ichki tarixidagi eng oqibatli voqeani, eslatmaydi. Uygʻur nomining oʻzi ham doirasini oʻzgartirdi. Sakkizinchi asr oʻrtasidan toʻqqizinchi asr oʻrtasigacha u koʻk turklardan keyin kelgan Baland Moʻgʻulistonning turkiy imperiyasini atadi. Keyin u Turfan mintaqasi qirolligining nomiga aylandi.[3]

Xitoyliklar tushirib qoldirganini ikki tosh va bir sayyoh toʻldiradi. 1909-yilda Shimoliy Moʻgʻulistonda topilgan Shine-usu bitigi ikkinchi xonning urushlarini birinchi shaxsdan beradi. Karabalghasunning uch tilli bitigi 1889-yilda topilgan. Uning xitoycha matni eng yaxshi saqlangan. Bitik moniylikning kiritilishi va imperiyaning ikkinchi sulolasi ostida tiklanishi uchun yagona ilk manbadir. Musulmon mualliflar orasida uygʻurlar haqida 840-yilgacha maʼlum hamma narsa Tamim ibn Bahrga borib taqaladi. U Karabalghasunni oʻz koʻzi bilan koʻrgan. Uning bayoni yoʻqolgan va iqtibosda saqlanib qolgan.

Uygʻur davrining boshqa matnlari parcha-parcha yoki bahsli oʻqishlar bilan saqlangan. Tes steleasi singan, Hoyto Tamirning boʻyalgan runiy matnlari nusxalardan maʼlum, Ulaangom qabr toshi esa uygʻur harflarida oʻyilgan, garchi uning xoqonlikdagi oʻrni shubhali boʻlsa ham.

Tarix (744–840)

Koʻk turk yodgorliklari uygʻurlarni faqat bir marta nomlaydi. Bundan uygʻurlar boshqa turkiy xalqlardan farqli oʻlaroq koʻk turk xoniga itoat qilgan, xiroj toʻlagan va tinch yashagan, degan xulosa chiqarilgan. Bilge xon oʻguzlar bilan band boʻlgan paytda Selengadagi uygʻurlarga qarshi yurdi. Ularning elteberi taxminan yuz kishi bilan sharqqa qochdi. Bir oʻqishga koʻra, qoʻlga olingan podalar chorva yoʻqotilishi va oʻguzlar bilan urush koʻk turk oʻrdasiga keltirgan ocharchilikka chek qoʻydi, shunday qilib yurish iqtisodiy maqsadga ega edi.[4] Eski Tan tarixi oldingi yetakchilarni nomlaydi. Boshliq Shijian vafot etganda, qabila uning jasur va reja tuzishga usta oʻgʻli Pusani tanladi. Zhenguanning dastlabki yillarida u va Xueyantuo koʻk turklarning shimoliy chegarasiga bosqin qildi. Ilig xonning oʻgʻli Yukuk shad unga qarshi 100 000 otliq bilan chiqdi, Pusa esa uni Maliao togʻida 5 000 kishi bilan magʻlub etdi va Tianshangacha quvdi.[1][5]

Kutlug Bilge Kül (Guli Peiluo) davlatga asos soldi. Uning oʻgʻli Bayanchur (Moyanchuo), 747-yildan 759-yilgacha hukmronlik qilgan, uni yaratdi. Bir hisobga koʻra, uygʻurlar, qarluqlar va basmillar oxirgi muhim koʻk turk hukmdorini 742-yilda dashtdan haydab chiqardi.[6] Kutlug Bilge Kül (Guli Peiluo) basmillarni magʻlub etdi va 744-yilda xon unvonini oldi.[7] Shine-usu bitigiga koʻra, u uygʻurlarning notinch basmillar va qarluqlar ustidagi tutqichini mustahkamladi. U, shuningdek, poytaxt va saroyni, hamda Selengada ikkinchi shaharni qurdi. U toʻngʻich oʻgʻlini 755-yildan 763-yilgacha davom etgan An Lushan qoʻzgʻoloniga qarshi Tanga xizmat qilish uchun yubordi.[7] 757-yilda uygʻur qoʻshinlari Changʼan va Luoyangni qaytarib olishga yordam berdi va Luoyangni uch kun talon-taroj qildi. Shahar oqsoqollari ularni toʻxtatish uchun ularga oʻn ming rulon ipak toʻladi.[8] Uygʻurlar, shuningdek, ikkala shaharda oʻz turar joylarini soʻradi. Bunga faqat juda katta sovgʻalar taklif etilgandan keyingina yoʻl qoʻyilmadi.[9] Uning ikkinchi oʻgʻli Bögü (Mouyu) 759-yildan 779-yilgacha hukmronlik qildi. U imperiyani kuchining choʻqqisiga va burilish nuqtasiga olib keldi. 762 va 763-yillarda u Luoyangda edi, u yerga An Lushan qoʻzgʻoloniga qarshi Tanga yordam berish uchun kelgan edi. U yerda u Moniyning izdoshlari bilan uchrashdi va dinga kirdi. Koʻp oʻtmay u eʼtiqodni xalqiga majburladi.[10] U oʻz saroyida qarshilikka uchradi. U fuqarolarini oʻn kishilik guruhlarga tashkil qilishni zarur deb topdi, har birida bir kishi qolgan toʻqqiztasining joni uchun javobgar edi. Moniylik sugʻd dini edi. Uni qabul qilish uygʻur saroyidagi sugʻdlarni davlat ichidagi davlatga oʻxshash narsaga koʻtardi. Ular savdogarlar, quruvchilar va maslahatchilar edi va ularning izlari uygʻur binolari xarobalarida bor.

Bögüning oxirini sugʻdlar keltirdi. 779-yilda ular unga oʻlgan xitoy imperatori uchun motamdan Xitoyga bostirib kirish uchun foydalanishni maslahat berdi. Uning bosh vaziri va amakivachchasi Tun Bagha (Dun Mohe) rejaga qarshi chiqdi. Tun Bagha tolening unga qarshi aylanganini koʻrdi. U xonni xonning koʻp sugʻd maslahatchilari bilan birga oʻldirdi va taxtni egalladi.[10] Xitoy saroyi uni 780-yilda tan oldi va u 789-yilgacha hukmronlik qildi.[10] Sugʻdlarga qarshi hukmronlik davri keldi. Ehtimol, moniylikdan dasht eski eʼtiqodlariga qaytish ham boʻlgan. Tun Bagha (Dun Mohe)ning 789-yildagi va uning vorisining 790-yildagi vafotidan keyin imperiya tanazzulga uchradi. Saroyda hukmron Yaoluoge urugʻining hokimiyati bir sarkardaga oʻtdi. Gʻarbda xuddi shu sarkarda Beitingni tibetliklardan ushlab tura olmadi. U hali oʻsmir xon uchun regent boʻlib ish yuritdi. 790-yilda u Beitingni ikki marta ozod qila olmadi.[11]

795-yilda taxt boshqa urugʻga, Xiediega oʻtdi. Uning xoni, xitoyliklar Huaixin deb ataydigan, ehtimol Beitingni yoʻqotgan sarkarda edi. Xitoy manbasi uning Edizdan ekanini aytadi, xitoyliklar ularni Xiedie deb yozadi. Xuddi shu manbaga koʻra, u xon boʻlganda Yaglakarlarning familiyasini oldi. U, shuningdek, Tun Bagha (Dun Mohe)dan beri xonlarning oʻgʻillari, nevaralari va yosh qarindoshlarini Tan saroyiga yubordi.[12] Uning ostida imperiya tiklandi. Beiting qaytarib olindi. Uygʻurlarning taʼsiri Fargʻonagacha yetdi. Sugʻdlar va moniylar nufuzga qaytdi. Beiting tibetliklardan 791 yoki 792-yilda, u hali vazir boʻlgan paytda qaytarib olingan edi. Aksincha, koʻpchilik bayonlar tibetliklarni uni ancha uzoqroq ushlab turgan deb koʻrsatadi.[13] 808-yildan keyin yozilgan Karabalghasun steleasining xitoycha matni xonning imperiyani tiklashi haqida hikoya qiladi. Bir oʻqish uni ikkinchi qatorning shu asoschisi deb oladi. Boshqasi uni biroz keyinroqqa sanaydi.[13] Uning vorisi, xitoyliklar Baoyi deb ataydigan, 808-yildan 821-yilgacha hukmronlik qildi. Davlat gʻarbda hamon kuchli, ammo allaqachon tanazzulga yuz tutgan edi. Uning saroyi hashamatga berilgan, tibet qoʻshnilari esa ishonchli boʻlib borardi. Koʻpchilik bayonlar bu qator asoschisining vafoti va shuning uchun Baoyining taxtga oʻtirishi uchun 805-yilni beradi. Xonlar vorisligini oʻrgangan bir tadqiqot 808-yilni asoslaydi va keyingi ishlar unga ergashadi.[13] Bir moniy madhiyalar kitobi Beiting, Qocho, Kucha, Aksu, Qashqar va Karashar amaldorlarini nomlaydi. Bu oʻsha joylarda kuchli uygʻur taʼsiriga ishora qiladi, garchi toʻgʻridan-toʻgʻri hukmronlikka shart emas. Bir oʻqish matnni Baoyi hukmronligiga sanaydi. Boshqasi uni Hesa (824–832) hukmronligiga sanaydi.[14]

821-yildan keyin imperiya parchalandi. Shimoldagi qirgʻizlar bilan urush, saroyda fitna va uyda qoʻzgʻolon boʻldi. 839-yilda yomon fasl va qattiq qish hamma narsa tayangan chorvaning koʻp qismini oʻldirdi. Ikkala xitoy tarixi oxirini qayd etadi. Ular kelishmaydi. Eskiroq tarixda tashqarida askarlarni ushlab turgan vazir 839-yilda ikki fitnachining qatl etilishidan norozilik tufayli xonni oʻldirdi. U boshqa xonni oʻrnatdi.[1] Vazirni yomon koʻrgan bir sarkarda qirgʻizlar oldiga qochdi.[1] Yuz ming qirgʻiz otliqlari boshida u uygʻur qalʼalariga hujum qildi. U yangi xonni oʻldirdi, vazirning boshini kesdi va saroyni yondirib, deyarli yoʻq qildi. Uygʻurlar varvar yurtlariga tarqaldi.[1][15] Yangiroq tarixda vazir xonga qarshi bir necha Shatuoni boshladi. Xon oʻz joniga qasd qildi va xalq uning oʻrniga bir shahzodani oʻrnatdi.[16] Oʻsha yili ocharchilik, vabo va qalin qor boʻldi va koʻp qoʻy va otlar oʻldi.[16] 840-yilda yangi imperator taxtga oʻtirganini eʼlon qilgani kelgan Tan elchisi davlatni tartibsizlikda topdi.[16] Keyin sarkarda va qirgʻizlar, birgalikda yuz ming otliq, qalʼalarga hujum qildi. Ular xonni oʻldirdi, vazirni qatl etdi va shohona oʻrdani yondirdi. Hamma qabilalar tarqaldi.[16] Omon qolganlar bir necha tomonga ketdi. Bir bayonga koʻra, oʻn besh qabiladan iborat guruh 840-yil sentyabrida boshligʻi va uning besh jiyani boshchiligida qarluqlar oldiga bordi, uning bir tarmogʻi esa tibetliklar va Anxi tomon davom etdi. Boshqa guruh Shiweilar oldiga panoh topdi, qirgʻizlar ularni 848-yilda haydab chiqardi. Oʻn uch qabila Sariq daryoga bordi va 847-yilda qirgʻizlar va xitoyliklar tomonidan tarqatildi. Kichik guruhlar kidanlar, moʻgʻullar va tunguslarga qoʻshildi.[17] Xuddi shu ikki asosiy harakat oʻguzlarning turkcha tarixida beriladi. Oʻn uch uygʻur qabilasi Xitoy chegarasiga qochdi, oʻn beshtasi gʻarbga ketdi, baʼzilari Tibetga va keyin Gansuga, baʼzilari Tianshanga.[18] Gʻarbiy guruhlardan birining hukmdori 848-yilga kelib xoqon unvonini olgan edi va Tan saroyi uni 856-yilda tan oldi.[19] Bir bayonga koʻra, qirgʻizlar Moʻgʻulistonda hukmronlik qilgan turkiy xalqlarning oxirgisi edi.[20] Yangiroq tarix tuzuvchisi qoniqish kabi oʻqiladigan gap bilan tugatadi. U ularning davlati uzoq muddatda qayta koʻtarilmadi, deydi.[16]

Xalqlar va saroy

Asos solinganda aholining yadrosi toʻqqiz turkiy qabilaning ittifoqi, Toquz Oghuz yoki Toʻqqiz Familiya edi. Ular uygʻurlar, Bugu, Hun, Bayirku va Tongra, hamda Sijie, Qibi, Abusi va Gulunwugu edi.[21] Xitoyliklar ularning hammasini Tielelarga kiritadi. Oxirgi ikkisi boshqalar bilan faqat taxminan 742-yilda tenglashtirildi.[21] 788-yilgi elchilikni Edizdan bir amaldor boshqargan, demak, u paytga kelib u ittifoqqa tegishli edi. 808-yildan keyin yozilgan Karabalghasun steleasining xitoycha matni xonni hamon «Toʻqqiz Familiya xoqoni» deb ataydi.[21] U paytga kelib boʻlinish etnik emas, siyosiy boʻlib qolgan edi.[21] Hukmron qabila, uygʻurlarning oʻzi, oʻn urugʻga, On Uygʻurga, boʻlingan edi. Yaglakar yetakchisi edi va 795-yilgacha har bir xon undan chiqdi.[21]

Basmillar va sharqiy qarluqlar tobe edi va kamroq hisoblanardi. Jangda uygʻurlar ularni old qoʻriqchiga qoʻyardi.[22] Ikkinchi oʻqish qonunda ular uygʻurlarning oʻzi bilan teng turganini aytadi.[23] 774-yildan keyin uygʻur xoni basmil hukmdorining unvonini, iduq qutni, oldi.[24] 790-yilda Beitingning tibetliklarga boy berilishi uygʻurlarga ularning sadoqatini qoldirmadi, to ular gʻarbiy viloyatlarni koʻp oʻtmay qaytarib olguncha.[22] Ozchiliklar orasida xitoyliklar va sugʻdlar eng muhimi edi. Lu urugʻidan bir xitoylik Karabalghasunga borib, xonning asrab olingan oʻgʻli boʻlgan edi. 792-yilda Tan uni Yaglakar familiyasi bilan sharafladi.[22] Sharqda kidanlar 842-yilgacha, Tan tomoniga oʻtgunlariga qadar, uygʻurlarni hukmdor deb tan oldi.[25] Qadimgi turkiy odatga amal qilib, uygʻurlar qarluq, telengut, tatar, kidan, qirgʻiz va boshqalarni ham vassallik va xirojga qoʻydi. Ular yillik xirojning yigʻilishini nazorat qilish uchun koʻchmanchi vassallariga maxsus amaldorlar yubordi.[23] Šine-Usu toshining bir satri qolgan xalq sifatida Oʻn Uygʻurni va Toʻqqiz Oʻguzni birin-ketin nomlaydi. Bir oʻqish buni Toʻqqiz Oʻguz uygʻurlardan farqli xalq ekanini koʻrsatadi, deb oladi.[26][27] Bir oʻqishga koʻra, Toʻqqiz Oʻguz qonunda deyarli koʻk turk xalqi turgan joyda turgan. Ular oʻz hukmdorini ham, sulolaning hukmdorini ham olmadi va xonlar ularni toʻgʻridan-toʻgʻri boshqardi.[28] Baʼzilar Shatuoni 840-yilgacha sharqda Tarim yurtlariga koʻchib, toʻqqizinchi asr boshida Beshbaliqni ushlab turgan Toquz Oghuzning bir qismi deb biladi.[29]

Xitoy yozuvi Kutlug Bilge Kül (Guli Peiluo) davridagi xoqonlikning yetib borishini beradi. Shiweilar sharqiy chekkani, Oltoy gʻarbni, Gobi janubni belgilardi. Shunday qilib xoqonlik eski xunn yurtining hammasini ushlab turardi.[16] Shimoliy chegara berilmagan. Xon, ehtimol, oʻz mulki hech boʻlmaganda Baykal koʻligacha borar deb hisoblagan.[14] Beiting yoʻqotilgandan keyin qarluqlar uygʻurlardan Futu vodiysini oldi. Vodiy, ehtimol, Oʻtukanning shimoli-gʻarbida, Karabalghasunga xavfli darajada yaqin edi. Uygʻurlar, deydi xitoyliklar, qoʻrquvdan titradi va shimoli-gʻarbiy qabilalarni shohona oʻrdaning janubiga koʻchirdi.[14]

Lavozimlar asosan koʻk turklarniki edi. 640-yillarda Tan uygʻurlarni birinchi marta tashkil qilganda, ularning boshligʻi allaqachon oʻzini xoqon deb atagan edi. U, shuningdek, koʻk turklar uslubida rasmiy nomlarni belgilagan edi. Hech narsa vazifalar keyinroq oʻzgarganini koʻrsatmaydi.[1] Qabila yetakchilari tutuk unvonini olardi, xitoycha dudu, «general-gubernator»dan. Ulardan oʻn bittasi bor edi: toʻqqiz qabilaning har biriga bittadan va qarluqlar hamda basmillarga bittadan. Uygʻurlarning tutugi odatda xonning yaqin qarindoshi edi, ammo xonning oʻzi emas.[30] Ular oʻz xalqi orasida yashardi. Ular saroyda garnizon saqlardi va u yerda taʼsirga ega edi. Hech narsa xonlar ularning oʻz qabilalaridagi ishlarini nazorat qilganini koʻrsatmaydi.[31]

Vorislik Yaglakarlar orasida otadan oʻgʻilga oʻtardi. Bögü (Mouyu) 759-yilda faqat katta akasi oʻlgani uchun taxtga keldi. Bu uygʻurlar primogeniturani qoʻllaganini koʻrsatadi. Tun Bagha (Dun Mohe) 779-yilgi toʻntarish bilan qoidani chetga qoʻygan birinchi boʻldi.[32] U 789-yilda vafot etganda, uning oʻgʻli uning oʻrniga oʻtdi. Keyingi yili yangi xonni ukasi oʻldirdi. Darhol boʻlgan qoʻzgʻolon oʻldirilgan xonning, bolalikdan zoʻrgʻa chiqqan oʻgʻlini taxtga oʻtqazdi. Qoʻzgʻolonni keltirgan narsa, ehtimol, otadan oʻgʻilga vorislik uchun his-tuygʻuning kuchi edi.[32] Hokimiyat shohona xonadon bilan chegaralanmagan edi. Ikkinchi qator asoschisi oʻz oldingisi ostida vazir boʻlgan edi. Tun Bagha (Dun Mohe)ning va keyingi xonlarning bosh vaziri ular bilan qarindosh boʻlmaganga oʻxshaydi. Sugʻdlar, ularning koʻpchiligi moniy, Bögü (Mouyu) dinga kirgandan boshlab saroyda hokimiyatni ushlab turdi.[32] Oʻn uch xondan kamida beshtasi oʻldirilgan. Oltinchisi vazirning qoʻzgʻoloni muvaffaqiyatli boʻlgandan keyin oʻldirilgan yoki oʻz joniga qasd qilgan.[33]

Oʻn uch xondan kamida yettitasining bosh xotini xitoylik edi.[34] Tan xorijiy hukmdorlarga kelin sifatida bergan yigirmadan ortiq ayoldan faqat uchtasi imperator qizlari edi: Ningguo, Xianʼan va Taihe malikalari.[35] Bayanchur (Moyanchuo) 759-yilda vafot etganda, uning beva xotini, imperator Suzongning qizi Ningguo malikasidan u bilan birga koʻmilish soʻraldi. U rad etdi. U uygʻur saroyini yuzini tilib tinchlantirdi, bu odatiy qaygʻu belgisi edi.[36][37] Nikoh ayni paytda savdo ham edi. Tan elchisi Bayanchurni taxtga oʻtqazgandan keyin, xon 500 ot, sumsar moʻynalari va oq namat tuhfa qildi va oʻzi olgan sovgʻalarni amaldorlari va boshliqlari orasida taqsimladi.[8][38] 768-yilda Bögüning xotuni vafot etdi. Keyingi yili Tan unga Pugu Huaiʼenning kichik qizini ikkinchi xotin sifatida berdi va elchi Li Han uni taxtga oʻtqazdi. Sovgʻa 20 000 rulon rangli ipak edi. Saroyda pul yetishmadi va missiyani jihozlash uchun amaldorlaridan xachir va tuyalar yigʻdi.[16][38] 788-yilda xon malika Xianʼanni olib kelish uchun kantslerlarini mingdan ortiq kishi bilan va singlisini buyuk boshliqlarning xotinlari bilan yubordi. Ikki tarix xotinlarni ellik va ellik oltita deb sanaydi. U kelin pulini 2 000 ot bilan toʻladi.[8][38]

Oʻn uch toʻliq unvonning yettitasida teŋridä, ay teŋridä yoki kün teŋridä iboralaridan biri bor, ular «Osmondan», «Oy Xudosidan» va «Quyosh Xudosidan» degan maʼnoni anglatadi. Ular xonlar oʻz hokimiyatini yuqoridan keladi deb bilganini koʻrsatadi.[39] Karabalghasun steleasining sugʻd matni ikkinchi qator xonini Osmondan ulugʻvorligini olgan buyuk turkiy dunyo hukmdori deb ataydi.[40] Xitoy tarixlari har bir xonning «tayinlanishini» uning hukmronlik huquqi imperatorning marhamati kabi qayd etadi. Uygʻurlar, ehtimol, marosimni rasmiy tan olish harakati deb bilgan va oʻzlarini Xitoy homiyligi ostida deb hisoblamagan.[40] Qochodan olingan moniy kitobning bir varagʻida eski uygʻurchada xonning unvoni bor, ismi yirtilgan. Uning birinchi nashr etuvchisi uni ay teŋridä qut bulmïš soʻzlari bilan boshlanadigan toʻrt xon unvoni yoniga qoʻydi.[41] Xuddi shu xarobadan topilishchilar uygʻur xoqonining saroyi deb tasvirlagan roʻyxatli varaq chiqdi, moniy yozuvida va oʻrta forschada.[42]

Xonlarning farmoni uzoq joylarda qisqa edi. Beiting va boshqa gʻarbiy shaharlar uygʻur mulki ichida yotardi, ammo kamida 790-yilgacha xitoyliklar u yerda ham gubernatorlar saqlab, ularni himoyalanuvchi hududlar deb hisoblardi.[43] Tun Bagha (Dun Mohe) shahardan uning hududi orqali kelganlardan toʻlov olardi. Buddaviy ziyoratchi Wukong 789-yilda uygʻur yurtidan oʻtdi. U sanskrit kitoblarini xavfsizlik uchun Beitingda qoldirdi, chunki xon buddaviy emasligini bilardi.[43]

Moniylik 763-yildan keyin

Bögü (Mouyu) Luoyang mintaqasida 762-yil noyabridan taxminan 763-yil fevralgacha qoldi.[44] Uning askarlari atrofni talon-taroj qildi. U oʻzi sugʻd moniylari guruhiga tashrif buyurdi va ulardan toʻrttasini uyiga olib ketdi. Ularning boshligʻi, xitoychada Ruixi deb ataladigan, Karabalghasun steleasining xitoycha matnida Nur taʼlimotida bilimdon va sharsharadek notiq deb maqtaladi.[44] Karabalghasunda katta amaldor boshchilik qilgan saroy gruppasi eʼtiqodga qattiq qarshi chiqdi. Biroq Ruixi tarafi xonni uni bekor qilishga koʻndirdi. U fuqarolari dinni qabul qilsin, deb farmon chiqardi.[44] Manbalar nima uchun uni tanlaganini aytmaydi. Toʻrt tushuntirish taklif etiladi. Biri eʼtiqod nafislikni jangovar xalq talab qilgan tartib-intizom bilan qoʻshganidir.[45] Ikkinchisi u Tanga bogʻliq emasligini koʻrsatmoqchi boʻlganidir. Tan eʼtiqodni yoqtirmasdi, 732-yilda uni qoralagan va faqat xitoylik boʻlmaganlarga amal qilishga ruxsat bergan edi.[45] Uchinchisi u sugʻdlarning boyligi va savdosi bilan ittifoq qilmoqchi boʻlganidir.[45] Toʻrtinchisi u chin dildan taʼsirlanganidir.[45] 768-yilda Tan moniy ibodatxonalar qurishni buyurdi, ehtimol Changʼan va Luoyangda. Uch yildan keyin Tan uygʻurlarga Jingzhou, Nanchang, Shaoxing va Yangzhouda bittadan qurishga ruxsat berdi.[46] Xon ularning Xitoyda yashayotgan uygʻurlarni nazorat qilishini istagan boʻlishi mumkin.[46] Turkcha qoʻllanma moniy ruhoniylar eronlik boʻlganini va Karabalghasunda ibodatxona qurilganini qoʻshib qoʻyadi.[47] Uygʻurlar shamanlik oʻrniga axloq kodeksi bor dinni xalq sifatida qabul qilgani maʼlum birinchi turkiy xalqdir.[48]

Eʼtiqodga dushman gruppa Tun Bagha (Dun Mohe) davrida ustun keldi. Lotincha yozuvda «turkiy shoh» 780-yillar boshida nestorian patriarx Timothy I dan arxiyepiskop soʻraydi. Biroq u kursi Sirdaryoda, Karabalghasundan ancha gʻarbda edi. Shuning uchun shoh Tun Bagha (Dun Mohe) boʻla olmaydi.[49] Uning eski din bilan aloqasi uchun yaxshiroq dalil bor. 765-yilda uygʻur sarkardalari tibetliklarga qarshi jangdan oldin sehrgarlari bilan maslahatlashdi va ularga shamol va qor chaqirtirdi. Ob-havo uygʻurlar foydasiga oʻzgarganda, sehrgarlarga hurmat berildi.[1] Uning vafotidan keyin moniylik qaytib keldi va saroyda kuchli qoldi. Ikkinchi qatorning oxirgisidan boshqa har bir xonning unvonlarida Oy Xudosi yoki Quyosh Xudosi bor. Bu iboralar 789-yilgacha xon unvonida uchramaydi. Ular eʼtiqodning zulmat va nur ramzlari sifatida oʻqiladi.[50] 807-yilda, oʻttiz yildan ortiq tanaffusdan keyin, uygʻur elchilari Tandan yana ibodatxonalar qurishga ruxsat soʻradi. Shundan boshlab moniylar uygʻur elchiliklari bilan kela boshladi.[51]

Eʼtiqod hamma joyda ildiz otmadi. Bir bahoga koʻra, uning zohidligi koʻchmanchi hayotga mos kelmagani uchun u xon, uning atrofi va kichik bilimli guruhdan nariga yoyilgani ehtimoldan yiroq.[52] Tamim ibn Bahr moniylik poytaxt tashqarisidagi shaharlarda amal qilinadigan ikki dindan faqat biri ekanini aytadi. U har bir kishi uni qabul qilsin, deb buyurgan farmon oʻshanda deyarli oltmish yoshda boʻlsa ham, u Karabalghasunning oʻzida ustun ekanini aytadi.[43] U Toghuzghuz shohida yomgʻir, qor va sovuqni xohlagancha tushiradigan toshchalar bor edi, deb qoʻshadi.[53] Uygʻur moniy matnlari Oʻtukanning muqaddas oʻrmoni haqida hurmat bilan gapiradi.[53] Gʻarbda norozi gruppa mavjud edi. Qochodagi moniy amaldorga sugʻd xatlari oqar suvda yuvingan, daraxtlarni oʻzlari kesgan va bogʻda kovlagan rohiblardan shikoyat qiladi.[54]

Dasht va shahar

Eskiroq tarix uygʻurlar haqida 744-yilgacha ular doimiy turar joyga ega emas edi, deydi. Ular suv va yaylov izlab kezardi va ajoyib chavandoz va oqchi edi.[1] Imperiya tashkil topganidan bir necha yil ichida ularning poytaxti boʻldi. Bay Balïqda ish 757-yilda xon buyrugʻi bilan boshlandi. Karabalghasun taxminan shu paytda qurildi. Ikkalasi ham Bayanchur (Moyanchuo) davrida tugallandi.[55] Tamim ibn Bahr shohona qasr va ulkan oʻn ikkita temir darvoza haqida xabar beradi. U, shuningdek, bozorlar va hunarlari bor gavjum shahar, bir-biriga yaqin qishloqlar va uning atrofidagi ekin yerlari haqida xabar beradi. Shahar tashqarisida u xonning qoʻshin lagerini toʻrt darvozali, qoʻshinning barcha hayvonlari saqlanadigan askarlar halqasi sifatida topgan, deyiladi.[56] Arxeologiya sugʻorish, tegirmon toshlari va hovonchalar, temirchi, kulol, toʻquvchi va zargarlarning izlari, temir, mis, oltin va kumush qazib olish hamda oʻliklar bilan birga koʻmilgan donni topadi. Chodir hatto Karabalghasunda ham eng keng tarqalgan turar joy boʻlib qoldi, u yerda vazirlar va oddiy odamlar chodirlarda yashardi. Tamim saroy ustida koʻrgan oltin chodirga yuz kishi sigʻardi.[57] Shu asrda uygʻurlar ajdodlarining butunlay koʻchmanchi hayotidan shaharlar, savdo va dehqonchilik hisobga olinadigan hayotga qisman oʻtdi. Oʻtish faqat qisman edi. Chorvachilik iqtisodiyotning asosi boʻlib qoldi va poytaxtdan uzoqda eski odatlar oʻzgarmay davom etdi.[58] Xonning asosiy lageri Oʻrxunda, moʻgʻullarning Qoraqurum keyinroq turgan joyi atrofida edi. Xarobalarga qaraganda, u yerda oʻsib chiqqan shahar keyingi moʻgʻul shahridan kattaroq edi.[20] Boshqa bir bayon uygʻurlarda allaqachon haqiqiy shaharlar bor va daryo vodiylarida dehqonchilik rivojlanayotgan edi, deb hisoblaydi. Yerni kim ishlagani aniq emas.[59] Xuddi shu bayon uygʻur jamiyatida ijtimoiy tabaqalanishning boshlanishini tashqi taʼsirlar va tashqi daromadning ishi deb biladi.[59] Song yozuvchisi ilk uygʻurlarga sodda va deyarli teng deb qaradi. U xon Tengri saroylar qurgan birinchi kishi edi va Tan toʻlagan ipaklar va ziynatlar eski odatlarni buzdi, deydi.[59]

Sugʻdlar shu hikoyaning ikkinchi yarmi. Sugʻd savdosi haqidagi adabiyot dinga kirishni ularning tomonidan oʻqiydi. Karabalghasunning uch tilli bitigi xonning 762 va 763-yillarda Luoyangda moniylikka oʻtishini hikoya qiladi. Tan An Lushan qoʻzgʻolonidan keyin Shimoliy Xitoyning hulariga endigina qarshi chiqqan edi. Moniy sugʻdlar oʻz dindoshlari va vatandoshlarining himoyasini sulola rad eta olmaydigan yagona harbiy kuchdan qozondi. Natijada uygʻurlar 840-yilgacha, taʼqiblar qayta boshlangan paytgacha, Xitoydagi hularning himoyachilari boʻldi. Xuddi shu adabiyot xonning roziligini uygʻurlarga nima zarur ekani bilan tushuntiradi. Uygʻurlar dashtning xojasi faqat 744-yildan beri edi. Ular yangi hokimiyatni tashkil qilish uchun namuna topishi kerak edi. Xitoy namunasi boʻysunish bilan haddan tashqari ogʻir edi. Yagona boshqasi sugʻd namunasi edi, eski koʻk turk saroyida va butun chegara boʻylab mustahkamlangan. Ular dinni, yozuvni, lugʻatning katta qismini va shahar shaklini oldi. Sugʻdning uygʻurlarga taʼsiri koʻk turklarga taʼsiridan kattaroq edi.[60] Shine-usu bitigi Bayanchurning sugʻdlar va xitoyliklarga Selengada Bay Balïqni qurish haqidagi buyrugʻini olib yuradi.[61][62] Bir oʻqish unda uygʻur tarixi boʻylab oʻtadigan uch narsani koʻradi. Ular Xitoy bilan yaqin munosabatlar, sugʻdlar bilan yaqin munosabatlar va shaharlarga qiziqishdir.[61] 779-yilgi toʻntarish bu oʻqishda qoʻshilishning teskarisidir.[1] Koʻk turk anʼanasiga moyil va xorijiy olib kirilgan narsalarga dushman gruppa xonni va u bilan birga toʻqqiz ismli huni, Jiu Tangshuning sanogʻiga koʻra ikki ming kishini, oʻldirdi. U ikkinchi koʻk turk xoqonligi saroyidagi gruppaga oʻxshardi.[1] Shundan keyin sugʻdlar va ularning dini tiklandi va oxirigacha ot-ipak savdosida ulush oldi.[1]

Ot savdosi va sugʻdlar

Sugʻdlar uygʻurlar bilan Xitoyga kelgan. Xin Tangshu uygʻurlar Xitoy saroyiga kelganda har safar sugʻdlarni olib kelganini qayd etadi. Sugʻdlar koʻpincha poytaxtda qolardi. Vaqt oʻtishi bilan ular qariyb ming kishi boʻldi va mol-mulki katta kapitalga aylandi.[63] 780-yilda uygʻur amaldorlarining karvoni bir necha ming tuya va ot, uygʻurlar, sugʻdlar va ularning xitoylik kanizaklari hamda yuz ming rulondan ortiq ipak bilan Xitoyga kirdi.[63] Bir xitoy amaldori ularni oʻldirishni taklif qildi. «Uygʻurlar oʻzlari kuchli emas», dedi u, «ammo ularga sugʻdlar yordam beradi».[63] Yuqori martabali kishilar va xoqonlik elchilari sugʻd ismlarini koʻtarardi. 807-yildan moniylar elchi boʻlib xizmat qildi va Changʼanda savdo qildi.[64] Sugʻdlar uygʻur davlatida birinchi koʻk turk xoqonligida ega boʻlgan oʻrinni ushlab turdi.[64]

Ipak otlar orqali keldi. Tan uygʻurlardan otlarni yuqori narxda sotib oldi: bir ot uchun 38 dan 40 donagacha ipak, avval 25 edi. Ular uygʻurlar tomon almashtirish tahdidi ostida sotib oldi.[64] Oʻrtacha Tan yiliga 7 500 otni 300 000 rulon xom ipakka sotib oldi.[65] Elchilar uyga choy ham olib ketdi. Tan amaldori Feng Yan uygʻurlar saroyga yaxshi otlar haydab keladi va choy bilan uyga qaytadi, deb yozadi.[66] Imperatorlar xaridlarni qisqartirishga urindi, koʻpincha behuda. Xitoy manbalari savdodan shikoyatga toʻla.[65] Bir bahoga koʻra, Xitoy uygʻurlar uchun ulkan ovlash maydoniga aylandi. U talonchilikka chidadi va saroy xizmatlar uchun toʻlovlar deb ataydigan ogʻir hissalarni toʻladi va faqat xoqonlik qulagandan keyingina xirojdan ozod boʻldi.[59] 821-yilda xon taxtga oʻtganda ikki ming qabiladoshdan iborat elchilik Tan saroyiga yigirma ming ot va ming tuya olib keldi.[16][67] Eski Tan tarixi shikoyatni boshqa soʻzlar bilan keltiradi. Qianyuan davridan (758–760) keyin uygʻurlar har yili kelardi. Ular bir otni qirq dona ipakka almashtirdi va otlarni oʻn minglab olib keldi.[1] Savdoning xitoycha yozuvlari 820-yillar uchun batafsil va 830-yilda uziladi.[68] Uygʻurlar Xitoyning oʻzida ham pul ishladi. An Lushan qoʻzgʻolonidan keyin baʼzilari u yerga joylashdi, uylandi, mulkka ega boʻldi va foiz bilan qarz berdi. Tan ularni kam muvaffaqiyat bilan toʻxtatishga urindi.[69] Uygʻur saroyida sugʻd taʼsiri 780 va 790-yillar oraligʻida toʻxtatildi.[65] Keyingi oʻn yillikda uygʻurlar va tibetliklar shimoliy Tarim havzasi vohalari, avvalo Turfan va Kucha atrofi uchun kurashdi. Kurash uygʻurlar foydasiga tugaganga oʻxshaydi.[65] Tibetliklar, uygʻurlar va Tan oʻrtasidagi 822 yoki 823-yilgi sulh vohalar uchun uzoq urushga chek qoʻydi. Bir oʻqishga koʻra, u uygʻurlarga ushbu yurtning katta qismi ustidan bevosita nazoratni yoʻqotdirdi.[70]

Gʻarbga yetib borish

Toʻqqizinchi asrning birinchi choragida xoqonlik gʻarbiy Markaziy Osiyoga yetib bordi. Arab elchisi Tamim ibn Bahr uygʻur poytaxtiga, ehtimol, 821-yilda bordi. U Tianshandan Chachgacha butun dasht uygʻur nazorati ostida, estafetalar va pochta xizmati bilan ekanini topdi.[71] Xuddi shu yili uygʻur qoʻshini Samarqanddan bir necha kunlik yoʻlda joylashgan Ustrushanada turardi.[72] At-Tabariy uni Toghuz-Oghuz qoʻshini deb ataydi. Bir oʻqish ularni Orol dengizi oʻguzlari deb oladi. Ikkinchisi ular tez kengayayotgan uygʻurlar edi, deb hisoblaydi.[71]

Uygʻurlar gʻarbga ilgari ham kelgan edi. 806-yilda Rafi ibn Laythning katta qoʻzgʻoloni Samarqandda boshlandi va butun Movarounnahrni alangalatdi. Uygʻurlar Rafiga qoʻshin yuborgan ittifoqchilar orasida edi.[71] Karabalghasun bitigining xitoycha matni qayd etgan Sirdaryoga yurish oʻsha qoʻzgʻolon yillariga tegishli.[71] Xuddi shu paytda ukasiga qarshi qoʻzgʻolon koʻtargan al-Maʼmun at-Tabariy turklar shohi deb ataydigan xon oldiga panoh topishni oʻyladi. Uygʻurlar oʻshanda Movarounnahr shimolidagi qarluqlarni boʻysundirayotgan edi.[73]

Xonlar roʻyxati

Standart tarixlar quyidagi ketma-ketlikni beradi. Tirnoq ichidagi unvonlar Xitoy saroyi bergan unvonlardir. Turkiy oʻqish berilgan joyda, u adabiyotniki.

  • 744 — Kutlug Bilge Kül (Guli Peiluo), ‘Huairen’ Xoqon
  • 747 — Bayanchur (Moyanchuo), Gele Xoqon
  • 759 — Idijian, Bögü (Mouyu) Xoqon, Tengli Xoqon
  • 779 — Tun Bagha (Dun Mohe), Alp Kutluk Bilge Xoqon, ‘Tianqin’ Xoqon
  • 789 — Duoluosi, ‘Zhongzhen’ Xoqon
  • 790 — nomsiz zabtkor, oxirgisining ukasi
  • 790 — Achuo, ‘Fengcheng’ Xoqon
  • 795 — Gudulu, yaʼni Kutluk, ‘Huaixin’ Xoqon, Xiedie qatorining birinchisi
  • 808 — ‘Baoyi’ Xoqon
  • 821 — ‘Chongde’ Xoqon
  • 824 — Shahzoda Hesa
  • 832 — Shahzoda Hu, ‘Zhangxin’ Xoqon
  • 839 — Shahzoda Hesa

Bu roʻyxatdagi har bir vafot sanasiga ogohlantirish tegishli. Xitoyliklar xonning oʻlimini oy yoki kun aniqligi bilan bergan joyda, kun odatda Changʼandagi saroy motami kuni, Oʻrxundagi oʻlim kuni emas. Motam yozuvlari buni koʻrsatadi. Shuning uchun aniq sanalar xitoy voqealari sifatida oʻqilishi kerak.[58]

783–850-yillardagi qurgʻoqchilik

Imperiyaning oxirgi oʻn yilliklari ob-havosi yozma manbalardan tashqari oʻlchovlardan ham maʼlum. Oʻrxun yurtidan daraxt halqalari yozuvi imperiya paydo boʻlganda mutadil va nam yillarni koʻrsatadi. 743–782-yillarda qirq yildan faqat oʻn beshi quruq edi.[74] Keyin qurgʻoqchilik boshlandi. U kam tanaffus bilan oltmish sakkiz yil, 783-yildan 850-yilgacha davom etdi va imperiyaning toʻqson olti yilidan ellik yettitasini qamrab oldi.[74] Uning eng yomon davri 805-yilda boshlanib, oʻn uch yil davom etdi. 1 773 yillik yozuvning hammasida faqat 1005-yildan boshlangan oʻn yetti yillik qurgʻoqchilik uzoqroq va qattiqroq edi.[74] 827-yilda oʻn yillik, 840-yilda esa besh yillik yana biri boshlandi.[74] Shimoli-gʻarbda taxminan 200 kilometr narida Xorgodan ikkinchi daraxt halqalari yozuvi xuddi shu yoʻldan boradi. U qurgʻoqchilikni oldinroq, 836-yilda tugatadi. Sharqiy Pamirdan koʻl yozuvi ikki ming yildagi eng quruq davrlardan birini 800-yillar boshiga qoʻyadi. Osiyoning qurgʻoqchilik atlasi gʻarbiy Tibetdan shimoliy Xitoygacha boʻlgan yerda, Ipak yoʻli bilan birga, 783-yildan 844-yilgacha qurgʻoqchilikni koʻrsatadi. Ikki ming yillik qurgʻoqchilik rekonstruksiyasi 804-yildan boshlangan kuchli qurgʻoqchilikni belgilaydi. Xin Tangshudagi 839-yilning ocharchiligi, vabosi va qori shu ketma-ketlikning yozma oxiridir.[75] Turkic Atlas qurgʻoqchilikni qirgʻizlar bilan birga iqlim va dasht imperiyalari ostida qoʻyadi.

Bu oʻlchovlarni tarix uchun oʻqigan tadqiqot ularga ehtiyotkor. Xitoy va uygʻur manbalari bunday qurgʻoqchilik keltirishi kutilgan narsalarning hech birini qayd etmaydi. Ular hayvonlar oʻlimining keskin oshishini, odamlar yoʻqotilishini, koʻchishni va qoʻshnilarga qurolli bosimni qayd etmaydi.[76] Imperiya qulamadi. Poytaxt koʻchmadi. Qoʻshnilarga qarshi harbiy faollik oshmadi.[77]

Bir oʻqish imperiya bunday yillarni qanday boshdan kechirganini iqtisoddan tushuntiradi. Uygʻurlar Tanga otlar va harbiy xizmat berdi va ipak oldi. Ipak Ipak yoʻli boʻylab pul vazifasini bajardi. Saroydagi sugʻd savdogar oilalari uning savdosining koʻp qismini nazorat qildi.[78] Ipak poytaxt, saroy va Oʻrxundagi qoʻshin dehqonchilik yerlaridan olgan oziq-ovqat va boshqa taʼminot uchun toʻlashi mumkin edi va shu tarzda qurgʻoqchilikni yumshatdi.[79] Oʻqish bilvosita dalillarga tayanadi. Buning uchun keltirilgan oʻxshashlik qisqa masofadagi moʻgʻul poytaxti Qoraqurum, u tashqaridan taʼminlangan.[70]

Ot savdosi zoʻriqishni koʻrsatadi. U 795 bilan 805-yillar oraligʻida manbalar bermagan sabablarga koʻra toʻxtadi.[80] Changʼanga yoʻldagi Mu Us choʻli taxminan 800-yildan beri qurib borardi. Bu, ehtimol, yoʻlni qiyinlashtirdi.[80] Davr kuzatuvchilariga, jumladan shoir Bai Juyiga koʻra, uygʻur otlari Yinshan boʻylab yoʻlda bitta oʻt bargini ham qoldirmadi. Xitoyga yoʻlda yuzdan oltmish yoki yetmishtasi oʻldi yoki jarohat oldi.[80] Savdo 820-yillarda eng katta edi. Tan 822-yil fevralida otlar uchun 50 000 dona ipak va martda yana 70 000 dona, 827-yilda 200 000 dona va 829-yilning birinchi oyida 230 000 dona toʻladi.[1][81] Qayd etilgan oxirgi almashuvlar 829-yilda 5 750 ot va 830-yilda 10 000 ot.[68] Bir ot uchun qirq dona hisobida 829-yilning 230 000 donasi 5 750 otga mos keladi.[1] 830-yildan keyin, qurgʻoqchilik davom etayotganda, Xitoydan ipak kelmaganga oʻxshaydi.[82] Bir oʻqish oʻtlarning uzoq kamayishi urush va savdo uchun otlar taʼminotini birdaniga kesdi, deb hisoblaydi. Qanchalik kesgani aytib boʻlmaydi.[82]

Qulashning sabablari

868 yoki 869-yilda vafot etgan al-Jahiz moniylikka oʻtish uygʻurlardan ustunligini olib qoʻydi, deb hisobladi. Toghuzghuz, deb yozdi u, qarluqlar ikki barobar koʻp boʻlsa ham ulardan ustun edi. Ular eʼtiqodni qabul qilgandan keyin magʻlubiyatga uchray boshladi.[83] Bir oʻqish buni maʼqul deb topadi, chunki eʼtiqod aqllarni urushdan burdi. U begona odatlarga tortilgan shaharliklar bilan eski odatlarga yopishgan koʻchmanchilar oʻrtasidagi taranglikni qoʻshadi. Ikki jamiyat bir imperiya ichida bir-biridan uzoqlashdi va saroyning poytaxtdan tashqaridagi ushlab turishi zaiflashdi.[84] Boshqa oʻqish daʼvoni boʻrttirilgan deydi, chunki uygʻur xoni hali ham Xitoydagi va Somoniylar ostidagi dindoshlarini kuch bilan himoya qilardi.[85] Xonlar juda katta qoʻshinga qoʻmondonlik qilardi, uning koʻp qismi shohona xonadondan tashqari qabilalarning tutuklari ostida edi. Sadoqati noaniq boʻsh qoʻshin saroy gruppalarga boʻlingandan keyin xavf edi.[84] Tashqaridan bosim ham oshdi. Tibetliklar 816-yilda Karabalghasunga hujum qilishga yaqin keldi. Qirgʻizlar bilan urush taxminan 820-yilda boshlandi. U xonning bir sarkardasi ularni taklif qilgunga qadar vaqti-vaqti bilan davom etdi.[86] 839-yilgi ocharchilik yillar davomida zaiflashib borayotgan iqtisod uchun haddan tashqari boʻlishi mumkin edi.[86] Yana bir oʻqish ob-havoni birinchi oʻringa qoʻyadi. Isyonlar va saroy janjallari taxminan 832-yilda, qurgʻoqchilik hamon uzilmaganda boshlandi.[82] Keyin 839–840-yillar qishi keldi. Xin Tangshu 839-yilda ocharchilik, vabo va qalin qorni va koʻp qoʻy va otlarning oʻlimini qayd etadi.[16] Bu qish dzud deb oʻqilgan. Dzud Moʻgʻuliston dashtining podalarni boʻshatadigan sovuq va qori, u oldingi yillar qanchalik quruq boʻlsa, shunchalik qattiq. Bu oʻqishda u qurgʻoqchilik allaqachon charchatgan chorvachilik iqtisodiga oxirgi zarba edi. Daraxt halqalari faqat yozlarni qayd etadi va buni tasdiqlay olmaydi.[87] Xuddi shu oʻqish uygʻur elitasining oʻtroq odatlari va ularning zaif yetakchiligiga saroydagi boʻlinishlarda va magʻlubiyatda yaylov yoʻqotilishi bilan baravar ulush beradi.[88] U qurgʻoqchilikning oʻzi xoqonlikni yiqitdi, deb daʼvo qilmaydi.[89]

Baho

Uygʻurlar deyarli butun asr davomida Tanning nazariy ittifoqchilari edi. Bayanchur (Moyanchuo) ostida va undan ham koʻproq Bögü (Mouyu) ostida ular Xitoyning ularga qaramligidan andishasiz foydalandi. Tun Bagha (Dun Mohe) ostida Karabalghasundan ohang doʻstonaroq boʻldi. Baoyi ostidagi tarang davrdan keyin munosabat taxminan 820-yildan yana iliqlashdi. Xitoyliklarning munosabati oʻzgarmadi. Ular qoʻshnilaridan kerak boʻlganda foydalandi, diplomatik doʻstlik koʻrsatdi va ularni varvar sifatida butun davr boʻyi qoʻrqdi va ishonmadi. Imperiyadan uzoqroq yashagan narsa madaniy edi. U xitoy manbalari eʼtibor bermagan ikki narsadan oʻsdi: moniylikni qabul qilish va sugʻdlarni singdirish. Bular keyingi uygʻur yozuvi va sanʼatining ildizlaridir. 840-yildan keyin Tarimga joylashgan shu nomdagi xalq boshqa hikoyaga tegishli. Imperiya davri qirgʻizlar bilan tugadi.

© Emre-E Yavuz 2026 The Uyghur Khaganate, 744–848, in eight time slices: from the founding on the Orkhon to the fall of Ordu-Balık in 840 and the dispersal of the Uyghurs. Modern map on a base of Natural Earth, after the Tang annals and the inscriptions of Tariat and Karabalghasun. A soft band marks a border that no source describes. Uyghursunder the rule of Kutlug Bilge Kül KhanKirghiz TangTang (Anxi, Beiting)KarlukShiweiKhitanToquz Tatar Basmïl chief to Beiting, 744 Ötüken Beiting Chang'an Uyghursunder the rule of Bayanchur KhanKirghizBasmïl and Karluk TangTang (Anxi, Beiting)ShiweiKhitanToquz Tatar Against the Chik, 750To the Bolchu, 751Chang'an and Luoyang, 757Against the Kirghiz, 758 Bay Balık Tariat inscription Shine-Usu inscription Chang'an Luoyang Uyghursunder the rule of Bögü KhanKirghizTibetan EmpireKarluk TangTang (Anxi, Beiting)ShiweiKhitanAbbasid Caliphate Luoyang, 762Karluk to Suyab, 766 Ötüken Ordu-Balık Taiyuan Luoyang Chang'an Liangzhou Suyab Talas Uyghursunder the rule of Tun Bagha Tarkan and his successorsKirghizShatuo and KarlukTibetan EmpireKarluk TangTang (Anxi, Beiting)ShiweiKhitanAbbasid Caliphate Envoys through Uyghur land, 781Beiting, 790–791 Ordu-Balık Beiting Kocho (Xizhou) Hami (Yizhou) Dunhuang Chang'an Uyghursunder the rule of Huaixin Khan and Baoyi KhanKirghizTarim oasis statesKarlukTibetan Empire TangFerghanaAbbasid CaliphateShiweiKhitan Kucha relievedTo the Pearl River and FerghanaLiangzhou, 808 Ordu-Balık Beiting Kocho (Xizhou) Karashahr Kucha Suyab Liangzhou Dunhuang Uyghursunder the rule of Chongde Khan and his successorsKirghizTarim oasis statesKarlukTibetan Empire TangShatuoAbbasid CaliphateShiweiKhitan Ordu-Balık Beiting Kocho (Xizhou) Kucha Chang'an KirghizTarim oasis statesKarlukTibetan Empire TangShiweiKhitanShatuo The Kirghiz, 840To the KarlukTo AnxiTo the TibetansWujie to the south Ordu-Balık Beiting Kocho (Xizhou) Kucha Tiande Ganzhou Uyghursunder the rule of Wujie KhanUyghursunder the rule of Pang TeginKirghizKarlukTibetan Empire TangShiweiKhitanXiShatuo Wujie driven north-east, 843The Kirghiz, 848 Ordu-Balık Tiande Zhenwu Youzhou Ganzhou Kucha Beiting

  1. 744–745 The founding

    In 744 the Uyghurs, the Basmïl and the Karluk overthrew the last Göktürk khans; the Uyghurs then broke the Basmïl, whose chief fled to Beiting. Kutlug Bilge Kül was raised as khan and moved his court from the Selenga south to the Ötüken and the Orkhon. For 745 the Xin Tang Shu gives the realm its only measure: east to the Shiwei, west to the Altai, south across the Gobi. No source describes its northern and eastern edges.

  2. 747–758 Bayanchur Khan

    Bayanchur, khan from 747, names his own land in the Tariat inscription: the Ötüken, the Selenga, the Orkhon and the Tola. He fought the Tatars, the Chik on the Kem and, across the Altai on the Bolchu, the Karluk, who withdrew west to the lands of the Ten Arrows. In 757 his horsemen helped the Tang retake Chang'an and Luoyang from the rebels of An Lushan. He had Sogdians and Chinese build Bay Balık on the Selenga, and in 758 the Uyghurs defeated the Kirghiz, whose ruler then took a title from the Uyghur khan.

  3. 759–779 Bögü Khan

    In 762 Bögü Khan led five thousand horsemen south by way of Taiyuan, and his brother defeated the rebel Shi Chaoyi at Mount Beimang by Luoyang. From Luoyang the khan brought Manichaean teachers into his land. Meanwhile the Tibetans took the Hexi corridor from the Tang, which left the Tang garrisons of Beiting and Anxi cut off, and in 766 the Karluk took Suyab and Talas. In 779 Tun Bagha Tarkan killed Bögü and seized the throne.

  4. 780–792 The war over Beiting

    From 781 the envoys of the cut-off Tang garrisons in Beiting and Anxi travelled to Chang'an through Uyghur land. By then the Tibetans also held Dunhuang and Hami. In 790 they took Beiting; the Shatuo and the Karluk around the city, normally Uyghur subjects, went over to them, and the Uyghur army sent to relieve it was beaten. In 791 the Uyghurs defeated the Tibetans and the Karluk at Beiting and sent the captives to the Tang court. The Chinese histories date the fall of Beiting to 787, 790 or 791.

  5. 795–821 The height of the realm

    Under the Ädiz khans from 795 the Uyghur realm reached its greatest extent. The Karabalghasun inscription tells how the khan retook Beiting, relieved Kucha from a Tibetan siege and destroyed the Tibetans at Yushu west of Karashahr, and how Uyghur armies pursued their enemies to the Pearl River and west to Ferghana. The khan set a yabgu over the Karluk. A Manichaean hymn-book names Beiting, Kocho, Kucha and Karashahr among the Uyghur dependencies, and in 808 the Uyghurs took Liangzhou from the Tibetans.

  6. 821–839 Twenty years of war with the Kirghiz

    In 821 the Tang princess Taihe was married to the Uyghur khan. As Uyghur power weakened, the ruler of the Kirghiz called himself khan; the Uyghurs sent a minister against him without success, and the Xin Tang Shu counts twenty years of war. The Kirghiz kept ties with the Karluk, the Tibetans and the Arabs. In 839 a minister rose against the khan with the help of the Shatuo, and the khan died; famine, pestilence and heavy snow killed the herds.

  7. 840 The fall of Ordu-Balık

    In 840 a Uyghur general went over to the Kirghiz and led a hundred thousand horsemen against the Uyghur court. They killed the khan, burned Ordu-Balık and the golden tent, and took Princess Taihe. The Uyghurs scattered: fifteen tribes under the minister Sazhi and Pang Tegin went west to the Karluk, one branch to the Tibetans and one to Anxi, and thirteen tribes under Wujie Tegin crossed the Gobi south to the Tang frontier. The Kirghiz moved their own court south of the Lao mountain, fifteen days' ride from the old Uyghur court; the place is not identified.

  8. 841–848 After the fall

    Wujie Khan camped on the Tang frontier between Tiande and Zhenwu and raided the prefectures of Yun and Shuo. In 843 a Tang army surprised his camp near Zhenwu, freed Princess Taihe and drove him north-east, where he was killed. In the west Pang Tegin called himself khan and held the cities west of the desert; the Xin Tang Shu places him in Ganzhou, the Jiu Tang Shu in Anxi. In 848 a Kirghiz army of seventy thousand came south to the Tiande frontier and carried the last Uyghurs of the east back north of the Gobi.

  • Place named in a source (position as commonly identified)
  • Position disputed or approximate
  • Zone drawn after the Tang annals and the inscriptions
  • People under Uyghur overlordship
  • Oasis states and peoples subject to Uyghur levies
  • Border that no source describes (drawn uncertain)
  • Movement named in a source (route drawn)
The Uyghur Khaganate, 744–848, in eight time slices: from the founding on the Orkhon to the fall of Ordu-Balık in 840 and the dispersal of the Uyghurs. Modern map on a base of Natural Earth, after the Tang annals and the inscriptions of Tariat and Karabalghasun. A soft band marks a border that no source describes.

Rulers

  1. Kutlug Bilge Kül Khan744–747
  2. Bayanchur Khan747–759
  3. Bögü Khan759–779
  4. Tun Bagha Tarkan779–789
  1. Kutlug Bilge Kül Khan744–747
  2. Bayanchur Khan747–759
  3. Bögü Khan759–779
  4. Tun Bagha Tarkan779–789

Relations with other states

Red is war, blue alliance, gold trade. Where several held at once, the line shows what prevailed; alliance and trade can run side by side. Each line rests on an article. Point at a state to see its weightiest relation, select it to see its events. The slider shows what stood in a given year, and Play runs through the years.

  1. Second Göktürk Khaganate744

  2. Tang780 to 840

  3. Yenisei Kirghiz Khaganate820 to 840

Izohlar

  1. ^ a b c d e f g h i j k l m n Jiu Tangshu (Old Book of Tang), juan 195
  2. ^ Rásonyi 1993, p. 45
  3. ^ Pelliot 1930, p. 351
  4. ^ Sümer 1972, p. 18–19
  5. ^ İzgi 1989, p. 14–16
  6. ^ İzgi 1989, p. 16–17
  7. ^ a b Sinor 1990, p. 317
  8. ^ a b c Jiu Tangshu (Old Book of Tang), juan 195; Xin Tangshu (New Book of Tang), juan 217
  9. ^ Kwanten 1979, p. 51
  10. ^ a b c Kwanten 1979, p. 52
  11. ^ Sinor 1990, p. 318
  12. ^ Sinor 1990, p. 318–319
  13. ^ a b c Sinor 1990, p. 319
  14. ^ a b c Sinor 1990, p. 322
  15. ^ İzgi 1989, p. 25
  16. ^ a b c d e f g h i Xin Tangshu (New Book of Tang), juan 217
  17. ^ İzgi 1989, p. 25–26
  18. ^ Sümer 1972, p. 22
  19. ^ Sümer 1972, p. 22–23
  20. ^ a b Barthold 2004, p. 45
  21. ^ a b c d e Sinor 1990, p. 320
  22. ^ a b c Sinor 1990, p. 321
  23. ^ a b Khazanov 1994, p. 257
  24. ^ Kwanten 1979, p. 309
  25. ^ Sinor 1990, p. 403
  26. ^ Sümer 1972, p. 21–22
  27. ^ Tekin 2003, p. 227
  28. ^ Sümer 1972, p. 6–7, 22
  29. ^ Barthold 2004, p. 46
  30. ^ Sinor 1990, p. 323
  31. ^ Sinor 1990, p. 323,328
  32. ^ a b c Sinor 1990, p. 324
  33. ^ Sinor 1990, p. 327
  34. ^ Sinor 1990, p. 325
  35. ^ Sinor 1990, p. 325–326
  36. ^ Sinor 1990, p. 326–327
  37. ^ Jagchid 1989, p. 158–159
  38. ^ a b c Jagchid 1989, p. 160
  39. ^ Sinor 1990, p. 326; 35; Ahmetbeyoğlu 2020, p. 326; 35
  40. ^ a b Sinor 1990, p. 326
  41. ^ von Le Coq 1913, pl. 5
  42. ^ von Le Coq 1913, p. 9
  43. ^ a b c d Sinor 1990, p. 328
  44. ^ a b c Sinor 1990, p. 330
  45. ^ a b c d Sinor 1990, p. 330–332
  46. ^ a b Sinor 1990, p. 332
  47. ^ Ögel 1984, p. 349–350
  48. ^ Barthold 2004, p. 47–48
  49. ^ a b Sinor 1990, p. 333
  50. ^ Sinor 1990, p. 333; 85; 64; Wilkens 2024, p. 333; 85; 64; Şen 2018, p. 333; 85; 64
  51. ^ Sinor 1990, p. 325,333
  52. ^ Ögel 1984, p. 350
  53. ^ a b Sinor 1990, p. 335
  54. ^ Sinor 1990, p. 334
  55. ^ Sinor 1990, p. 337
  56. ^ Ögel 2000, p. 342
  57. ^ Sinor 1990, p. 337,339
  58. ^ a b Mackerras 1972
  59. ^ a b c d Khazanov 1994, p. 258
  60. ^ Özertural 2013, p. 94
  61. ^ a b Golden 1992
  62. ^ Ögel 2000, p. 185
  63. ^ a b c Xin Tangshu (New Book of Tang), juan 217; de la Vaissière 2005a, p. 308
  64. ^ a b c de la Vaissière 2005a, p. 308
  65. ^ a b c d de la Vaissière 2005a, p. 309
  66. ^ Fengshi Wenjian Ji, juan 6
  67. ^ İzgi 1989, p. 35–36
  68. ^ a b Cosmo 2018, p. 457
  69. ^ Sinor 1990, p. 338–339
  70. ^ a b Cosmo 2018, p. 456
  71. ^ a b c d de la Vaissière 2005a, p. 311
  72. ^ Tabari; de la Vaissière 2005a, p. 311
  73. ^ de la Vaissière 2005a, p. 312
  74. ^ a b c d Cosmo 2018, p. 448
  75. ^ Cosmo 2018, p. 450–451
  76. ^ Cosmo 2018, p. 443
  77. ^ Cosmo 2018, p. 451
  78. ^ Cosmo 2018, p. 455,459–460
  79. ^ Cosmo 2018, p. 455,460
  80. ^ a b c Cosmo 2018, p. 454
  81. ^ İzgi 1989, p. 36
  82. ^ a b c Cosmo 2018, p. 460
  83. ^ Sinor 1990, p. 340–341
  84. ^ a b Sinor 1990, p. 341
  85. ^ Barthold 2004, p. 50–52
  86. ^ a b Sinor 1990, p. 342
  87. ^ Cosmo 2018, p. 457,461–462
  88. ^ Cosmo 2018, p. 461
  89. ^ Cosmo 2018, p. 443,462
  90. ^ Sinor 1990, p. 330–331

Manbalar

Adabiyot

  • Colin Mackerras, The Uighur Empire According to the T'ang Dynastic Histories (1972)
  • Emre-E. Yavuz, The Gokturk Empire: 2nd Edition (2025)
  • Étienne de la Vaissière, Sogdian Traders: A History (2005)
  • Peter B. Golden, An Introduction to the History of the Turkic Peoples (1992)
  • Nicola Di Cosmo; Amy Hessl; Caroline Leland; Oyunsanaa Byambasuren; Hanqin Tian; Baatarbileg Nachin; Neil Pederson; Laia Andreu-Hayles; Edward R. Cook, Environmental Stress and Steppe Nomads: Rethinking the History of the Uyghur Empire (744–840) with Paleoclimate Data (2018)
  • Amy E. Hessl; Kevin J. Anchukaitis; Casey Jelsee; Benjamin Cook; Oyunsanaa Byambasuren; Caroline Leland; Baatarbileg Nachin; Neil Pederson; Hanqin Tian; Laia Andreu Hayles, Past and future drought in Mongolia (2018)
  • Julian Struck; Marcel Bliedtner; Paul Strobel; William Taylor et al., Central Mongolian lake sediments reveal new insights on climate change and equestrian empires in the Eastern Steppes (2022)
  • Denis Sinor (ed.), The Cambridge History of Early Inner Asia (1990)
  • Zekine Özertural, Mitteliranische Einflüsse auf die manichäisch-türkische Wortbildung (2013)
  • Jens Wilkens (trans. Celalettin Bulut Bostan), Uygur Budizmi ve Manihaizm ile Yerel Dinlerin Etkisi: Dinî Terminoloji Örneği (2024)
  • Ali Ahmetbeyoğlu, Hüseyin Şen, Eski Türk Dininin Kozmolojisi ve Kozmogonisi (2018)
  • Ali Ahmetbeyoğlu, Eski Türklerde Kut ve Töre Bağlamında Hükümranlığın Hududları (2020)
  • Albert von Le Coq, Chotscho. Facsimile-Wiedergaben der wichtigeren Funde der ersten Königlich Preussischen Expedition nach Turfan in Ost-Turkistan (1913)
  • Paul Pelliot, Sur la légende d'Uɣuz-khan en écriture ouigoure (1930)
  • Luc Kwanten, Imperial Nomads. A History of Central Asia, 500–1500 (1979)
  • Özkan İzgi, Çin Elçisi Wang Yen-te'nin Uygur Seyahatnamesi (1989)
  • Faruk Sümer, Oğuzlar (Türkmenler). Tarihleri, boy teşkilâtı, destanları (1972)
  • V. V. Barthold, Orta Asya Türk Tarihi Dersleri (Orta Asya Türk Tarihi Hakkında Dersler) (2004)
  • Anatoly M. Khazanov, Nomads and the Outside World (1994)
  • Sechin Jagchid; Van Jay Symons, Peace, War, and Trade Along the Great Wall. Nomadic-Chinese Interaction through Two Millennia (1989)
  • Bahaeddin Ögel, İslâmiyetten Önce Türk Kültür Tarihi. Orta Asya Kaynak ve Buluntularına Göre (1984)
  • Bahaeddin Ögel, Türk Kültür Tarihine Giriş VII: Türklerde ordu, ordugah ve otağ (2000)
  • Bahaeddin Ögel, Türk Kültür Tarihine Giriş I: Türklerde köy ve şehir hayatı (2000)
  • László Rásonyi, Tarihte Türklük (1993)
  • Talât Tekin, Orhon Türkçesi Grameri (2003)

Bogʻliq

What links here74

Persons
An Lushan · Are Khan · Du-lü-shi Alp · Hesa Khan · Kutlug Bilge Kül Khan · Ozmish Khan · Princess Taihe · Ta-bu-he-zu
States
Khazar Khaganate · Second Göktürk Khaganate · Tang · The Tibetan Empire · Yenisei Kirghiz Khaganate
Conflicts
Fall of the Second Khaganate, 741–744 · Hegemony Wars in Northern China · Uyghur–Kirghiz War
Battles & Events
Kirghiz Embassies to the Tang (842–848) · The fall of Ordu-Balık, 840 · The Uyghur Demand for the Prince's Dance (762)
Places
Gaochang · Kögmen · Noin Ula · Ordu-Balık · Orkhon valley · Ötüken · Tarim Basin
Peoples
Basmïl · Bayirku · Bugu · Ediz · Eurasian Nomads · Gulun Wugu · History of the Turkic peoples · Khitan · Shatuo · Shiwei · Sogdians · The Great Empires of the Steppe · Tiele · Toquz Oghuz · Uyghurs · Yenisei Kirghiz
Lineages
Are · Yaglakar
Institutions and Titles
Army of the Steppe Empires · Ordu · Raw Materials and Trade among the Turkic Peoples · Roof Tiles of the Uyghur Khaganate · The Economy of the Steppe Empires · Tutuk · Uyghur Horse-Silk Trade · Women among the Turkic Peoples
Religions
Manichaean Diet of the Uyghurs · Manichaeism · Raising on the Felt · Shamanism
Languages
The Sogdian language
Foods
Kumys · Tea among the Uyghurs
Sources
Epitaph of Qarï Čor Tegin (Xi'an) · Hoyto Tamir inscriptions · Ḥudūd al-ʿĀlam · Jiu Tangshu (Old Book of Tang) · Karabalghasun inscription · Old Tibetan report on the northern kings · Rock inscriptions found in Mongolia, 2018 to 2021 · Šine-Usu inscription · Tariat inscription · Tes inscription · Ulaangom inscription · Xin Tangshu (New Book of Tang)
Controversies
Archaeogenetics of the Steppe Empires · Climate and the steppe empires · Turkic-Sogdian Synthesis

Cite this article

Yavuz, Emre-E. “Uygʻur xoqonligi.” Turkic Atlas, revised 8 November 2026. https://turkicatlas.org/polities/uyghur-khaganate/

Last revised: 8 November 2026