Rouran epochGöktürk epochUyghur epochKirghiz epoch
RouranFirst GöktürkTang ruleSecond GöktürkUyghurKirghizHunsWestern GöktürkTürgeshKarlukKhazar
  • 400
  • 500
  • 600
  • 700
  • 800
  • 900

Бұл соғыс Бірінші қағанаттың батыс жартысының бетбұрысы. Оған дейін батыстағы көктүріктер Іле мен Шудағы күш болатын. Одан кейін олар Оксуста отырды, Соғдиана саудасын ұстап, Парсымен және Константинопольмен тікелей қарым-қатынас жасады.

Соғысқа дейінгі эфталиттер мемлекеті

Эфталиттер Оксустың екі жағындағы елді жүз жыл ұстады. Осы уақыт ішінде олар Сасани тағына кімнің отыратынын екі рет шешті. Пероз тәжді олардың көмегімен алып, 484 жылы олармен соғысып өлді. Кавад тағын олардың жәрдемімен қайтарып алды және сол үшін олардың үстемдігін мойындауға мәжбүр болған болуы мүмкін. Одан кейінгі онжылдықтар бойы, кемінде Хосровтың билігінің алғашқы жылдарына дейін, сасанилер оларға алым төлеп тұрды. Ол Парсының күміс қорының үлкен бөлігін Орталық Азияға көшіруге жететін мөлшерде болды.

Олар Соғдианы 509 жылы алды.[1] Мұны ешбір жазба айтпайды. Мерзімі сол жылы Қытай сарайындағы соғды елшіліктерінің кенет эфталит елшіліктерімен ауыстырылуына, сондай-ақ Пенджикенттің қабырғалары мен ғибадатханасына сүйенеді. Олар қиратылып, бірден жөнделді, ал тұрақты гарнизонға арналған үш қабатты казарма сыртқы қабырғаға қосып салынды.[1] Ең күшті шағында, шамамен 520 жылы, мемлекет атаумен Мервтен Тұрфан мен Гандхараға дейін созылды. Қытайда тұрған соғдылар өз қабірлеріне эфталит патшаларын салдырған. 580 жылы Сианьда жерленген Ши Цзюньнің саркофагында патша киіз үйде отыр. Оның басында қазіргі баяндамалар эфталит билеушісінің тәжі деп оқитын қанатты тәж бар.[2]

Көктүріктер өз мемлекетін құрғаннан кейін бірнеше жыл ішінде шабуыл жасаған күш осы болатын.

Одақ

Эфталиттерді екі күш жойды, олар бір мезгілде қарама-қарсы бағыттан әрекет етті: солтүстіктен Істемі, оңтүстіктен Хосров I.[3]

Араб дәстүрі көктүрік серіктесін Синджибу, эфталит патшасын Wrz деп атайды. Басқа бір араб жазушысында Ахшунваз тұр.[4] Табари жеңістің екі нұсқасын береді. Бірінші нұсқада хан Синджибу Wrz-ды өлтіріп, Хосровқа тиген бөліктерді қоспағанда, эфталит жерін алды.[4] Екіншісінде Хосров алдымен ханмен құдандалы болып одақтасып, оны да аттануға шақырған. Содан Хосров эфталит патшасын өзі өлтіріп, Балхтан әрі өтіп кеткен.[5] Бір түсіндірме екінші нұсқаны мұның екі бөлек соғыс емес, бірлескен іс болғанының ең анық айғағы деп санайды.[6] Келісімді неке бекітті. Хосров Істемінің қызын әйелдікке алды, бір есеп бойынша 554 жылы, ал басқасы бойынша тек жеңістен кейін.[7]

Парсы айғағына ескерту қосылады. Сол сасани материалында Перозтың жауы үшін қолданылатын сөз — Түрік, ал жау — эфталиттер. Үзінді Табаридің еңбегінде тұр.[8] Парсы дәстүріндегі 550-жылдардан бұрын Түрік деп айтылған кез келген жерді көктүріктер деп оқу алдында тексеру керек. Араб жазушылары да бұл сөзді еркін қолданады. Масуди тибеттіктерді түріктерге қосады, ал Бируни Кабул патшаларын түріктер деп атайды. Бір түсіндірме арабтар үшін тектен гөрі көшпелі өмір салты маңыздырақ болған деп санайды.[9]

Жорықтың барысы

Ұрыстың ең толық баяны — қазіргі заманғы реконструкция. Ол парсы эпосынан, Табаридан, Динаваридан және грек жазушыларынан құралған, ал ешбір жеке дерек оны баяндау түрінде бермейді.[7]

Қара сиямен қызыл сызықтар арасына жазылған алты бағанды парсы өлеңі бар қолжазба беті, алтын жиекпен көмкерілген
Нұшырван (Хосров I) тұсындағы 1299 жыл шамасында Бағдатта жасалған Шахнама беті: парсы эпосындағы түріктердің ханы Чин ханы мен хайталиттер, яғни эфталиттер арасындағы соғыс. The Cleveland Museum of Art, 1944.480.2.b, CC0.

Осы реконструкция бойынша көктүріктер 555 жылы Арал теңізі мен эфталит шекарасына жетті.[7] Бірінші қақтығыс сол жылы Мұқанның тұсында болды. Екіншісі 558 жылы Істемінің тұсында болды.[7] Эфталит патшасы Гатфардың Катульф есімді кеңесшісі болған, ол соғысқа қарсы кеңес берген. Катульфқа тіл тиіп, ол Хосровқа ауып кетті.[7] Менандр оны басқаша баяндайды. Оның айтуынша, Катульфтың патшасы Катульфтың әйеліне зорлықпен жақындаған. Катульф өз халқына көктүріктер алдында сатқындық жасады. Тек содан кейін ғана ол Парсыға көшіп, Хосровқа қызмет етті.[10] Сонан соң Соғды арқылы өтіп бара жатқан көктүрік елшілігі бір адамнан басқасы түгел өлтірілді. Одан кейін соғысты болдырмау мүмкін болмады.[7] Басқа бір баян бойынша, қағанның Иранға аттанған елшілері эфталит патшасының бұйрығымен эфталит жерінде өлтірілген.[11]

Көктүріктер Шашты алып, Чирчиктен өтті. Гатфар Балх, Шуғнан, Термез және мемлекеттің қалған бөліктерінен әскер жинап, Бұхараның жанына шоғырландырды. Ол ашық жазықта шайқасудан бас тартып, Несефтегі төбелерде соғысты. Көктүріктер онда сегіз күннен кейін жеңді.[7] Бір түсіндірме Бұхара шайқасын шешуші ұрыс деп санайды. Оның қай жерде болғаны өзі даулы.

Аман қалғандар соғысты жалғастырмады. Олар Чағаниан билеушісі Фағаништы таңдады. Ол сасанилерге бағынды.[7][12] Шолудың баяны бойынша, бұл эфталит мемлекетін Орталық Азияда аяқтады, ал Зеравшан алқабындағы шағын эфталит кіші мемлекеттері көктүріктерге алым төлеп тұра берді.[12]

Күні

Жыл белгісіз. Ауытқу абайсыз көшірушінің ісі емес. Қытай, араб, парсы және грек дәстүрлерінің әрқайсысы күнді өз билік жылдарымен санайды, және олардың ешқайсысы соғысты өз баянының орталығына қоймайды.

Үш есеп бар. Біреуі жойылуды 557 жылға қояды.[13] Екіншісі құлауды 560 жыл шамасына орналастырады. Ол бойынша Істемі Хосровпен одақты шапқыншылыққа аз уақыт қалғанда ғана жасаған.[14] Үшіншісі саладағы ұсыныстарды шолады. 557, 558, 563 және 565 жылдары талқыланған. Бұл есеп соңын 563 пен 567 арасына қояды. Оның негізі: 568 жылы Константинопольге жеткен елшілер императордың эфталиттердің бәрін бағындырдыңдар ма деген сұрағына «бәрін» деген бір сөзбен жауап бере алды.[7][15] Он жылдық айырма төрт хронология түйісетін жерде жатыр. Кезеңге шолу көктүріктердің, бәлкім, Істемі басқарған, және Хосров I-дің бірлескен әрекетін 557 мен 561 арасына қояды.[16] Сол еңбектің өзі елшілердің өлтірілуінен Фағаништың бағынуына дейінгі жүйені 560–563 жылдарға жатқызады.[12] Тағы бір шолу Мұқан мен Істемінің Хосровпен одағын 566 жылға жатқызады, ал эфталит ханының жеңілісін содан кейінге қояды. Басқа жерде ол эфталит мемлекетінің құлауын 563 жылдан кейінге жатқызады.[17]

Бөліс

Келісім көктүріктерге Оксустың солтүстігіндегі елді, Парсыға оның оңтүстігіндегі елді берді.[18] Бір түсіндірме бойынша көктүріктер алғашында эфталит мемлекетінің тек Темір қақпаның солтүстігіндегі бөліктерін алды. Мемлекет ыдыраған кезде парсылар алған оңтүстік жартысын олар тек кейін басып алды. Ходағы көктүрік қоластындағы әкім, шад, кейін ябғу, сол екінші кезеңге жатар еді.[19] Реконструкцияның егжей-тегжейінде Хосров Әмудариядан әрі оңтүстіктегі жерді алды. Көктүріктер Соғды, Шаш, Ферғана және Шығыс Түркістанды алды. Солтүстік Тохаристан буфер ретінде эфталиттікі болып қалып, өз алымын көктүріктерге төледі. Бір есеп келісімді 566 жылға, ал басқасы 571 жылға жатқызады.[7]

Суй шу көктүріктердің елдің өзіндегі бір әрекетін жазады. Эфталит мемлекеті тәртіпсіздікке түскенде, көктүріктер оны күшпен алу үшін Тон шадты жіберді.[20] Мәтін 字詰 деген екі иероглифті қосады. Бір түсіндірме оларды бірге оның есімі, Цзыцзе деп оқиды.[21] Алайда сол тарауда цзы 字 сөзі шетелдік билеушінің есімін енгізеді. Осы қолданыс бойынша оның есімі жалғыз Цзе болар еді.[20]

Өзендегі сол сызық екі жеңімпазды бөлді. Он жыл ішінде олар жау болды.

Салдары

Бөлістен тікелей екі нәрсе шықты. Біріншісі — жібек елшілігі. Соғдиана көктүріктердің үстемдігінде болғандықтан, соғды көпестері Парсының жібектерін өткізуін қалады. Хосров бас тартып, эфталит Катульфтың кеңесімен тауарларды өртеп жіберді. Содан кейін Маниах орнына Константинопольге барған елшілікті бастады.[10] Екіншісі — жібек дауынан кейінгі жаулық. Ол 569 немесе 570 жылдардағы Істемінің Парсыға жорығы және 588 жылғы көктүріктер мен парсылардың бірінші ұлы соғысы түрінде көрінді. Екеуі де сол өзеннің арғы-бергі жағында, сол сызық үшін соғысылды.

Эфталиттер үшін құлау соғыс ғұндары одақтарының соңғысын аяқтады. Қалдықтар Бактрияда көктүріктердің вассалдары болып қалып, олармен бірге сасанилерге қарсы соғысты. Керісінше, ақсүйектердің бір бөлігі Парсы билігіне өтті.

Көктүріктер мен парсыларды көрші еткен соғыс оларды жау да етті. Істемі бөліктен кейін он жыл ішінде Парсыға қарсы аттанды. Бірінші ұлы соғыс одан шамамен отыз жылдан кейін болды.

© Emre-E Yavuz 2026 The Rouran and the Göktürks, 402–584, in thirteen time slices. Modern map on a base of Natural Earth; coastlines and rivers of the present day, the Aral Sea as before 1960. The legend gives the basis of every area, line and place. Rouran Northern Wei Karashahr Pingcheng Rouran Northern Wei Wei, 429 Karashahr Pingcheng RouranAshina Northern Wei Karashahr RouranGaocheAshina Northern Wei Gaoche, 487 Gaochang RouranTieleAshina Northern WeiAlans Anagui, 525 Wuchuan Woye Huaihuang RouranTieleAshina Western WeiEastern WeiHephthalitesSasanian PersiaAlans Ötüken RouranTieleAshina Western WeiEastern WeiHephthalitesSasanian PersiaAlans Tiele, 546Bumin, 546 Ötüken Turfan GöktürksRouran Western WeiNorthern QiHephthalitesSasanian Persia Dzungaria, 552Huaihuang, 552 Huaihuang Ötüken Göktürks Western WeiNorthern QiHephthalitesSasanian Persia Istemi, 553–555 Mount Mulai Ötüken GöktürksFrontier zoneNorthern Zhou Northern ZhouNorthern QiSasanian PersiaKirghizKhitan Istemi, c. 560Khosrow I Wall of the Qi, 556 Samarkand Bukhara Chach Nasaf Balkh Ötüken Kashgar Aksu Kucha Turfan Khotan Jade Gate Xiazhou Lingzhou GöktürksFrontier zoneNorthern Zhou Northern ZhouNorthern QiSasanian PersiaByzantium Wall of the Qi, 556 Ektag? Ektag? Samarkand Ötüken Kashgar Aksu Kucha Turfan Khotan Jade Gate Xiazhou Lingzhou GöktürksFrontier zoneNorthern Zhou Northern ZhouNorthern QiSasanian PersiaByzantium Wall of the Qi, 556 Bosporos Ötüken Kashgar Aksu Kucha Turfan Khotan Jade Gate Xiazhou Lingzhou GöktürksFrontier zoneSui SuiSasanian PersiaByzantium Wall of the Qi, 556east | west Dzungarian Gate Ötüken Bosporos Kashgar Aksu Kucha Turfan Khotan Jade Gate Xiazhou Lingzhou

  1. c. 402 Shelun takes the title khagan

    Shelun, a fugitive who gathered a following in the Gobi, defeats the Tiele and takes the title khagan. The Wei Shu draws his realm in four directions: in the west the country of Karashahr, in the east the country of Korea, in the north across the desert to the Hanhai, in the south to the great desert. The line between these points is drawn, not recorded.

  2. 429 Taiwu crosses the Gobi

    The Northern Wei emperor Taiwu leaves Pingcheng, crosses the Gobi and scatters the Rouran of Datan at the Li river; his armies sweep five thousand li from east to west. The route is drawn after the Wei Shu; the rivers it names are not located with certainty.

  3. 460 The Tölös subjected

    In the west the Rouran subject the Tölös, that is the Tiele. That their reach then extended to Lake Balkhash and the Seven Rivers is the extent the modern literature gives; the sources do not state it. The Ashina, five hundred families, settle on the southern slope of the Altai as the smiths of the Rouran.

  4. 487 The Gaoche break away

    More than a hundred thousand Gaoche tents under Afuzhiluo leave the khaganate and found a kingdom of their own north-west of Gaochang. The Rouran khan Tulun pursues them, is beaten again and again, and leads his people east.

  5. 525 Anagui fights for the Wei

    In 520 Anagui has brought the Tiele under Rouran rule again; after the Chinese histories their lands reach as far as the Caspian and the Alans. In 523, in a year of hunger, Anagui raids the Six Garrisons on the Wei frontier. In 525, after the garrisons have risen themselves, he leads a hundred thousand men from Wuchuan west towards Woye against the rebels, on the Wei's behalf.

  6. 545 The Rouran at their height

    The Rouran rule the eastern and central steppe; the Ashina in the Altai and the Tiele of Dzungaria are their subjects, and the Tiele range, after the Chinese histories, as far as the Caspian. The frontier drawn here, from the Khingan to the Seven Rivers and from Lake Baikal to the frontier of the Wei, is the extent the modern literature gives.

  7. 546 Bumin defeats the Tiele

    In 546 the Tiele of Dzungaria move against the Rouran. Bumin, chief of the Ashina, intercepts them on the march and defeats them, and more than fifty thousand Tiele tents submit to him. The Ashina are still subjects of the Rouran, but now a power of their own.

  8. 552 Bumin destroys the Rouran

    Early in 552 a Rouran army is beaten in Dzungaria and a second destroyed north of Huaihuang; Anagui dies. The Göktürks take the steppe, and a Rouran remnant holds out in the east. The extent of the new khaganate follows the modern estimate.

  9. 553–555 The last Rouran; Istemi marches west

    Issik breaks the Rouran of Dengshuzi at Mount Mulai north of Woye, and the remnant in the Northern Qi is destroyed by its hosts in 554. In the west Istemi marches from 553 and, by one reckoning, reaches the Seven Rivers by 555.

  10. c. 560 The Hephthalites destroyed

    Istemi destroys the Hephthalites and takes the trade of Sogdiana. One reading has him act with the Persian king Khosrow I and divide their lands along the Oxus, in 557 or 560. The route drawn follows one modern reconstruction: the Göktürks take Chach, cross the Chirchik and win after eight days in the hills at Nasaf; a second reading has the decisive fight at Bukhara itself. Khosrow comes up from the south as far as Balkh. In the east Mukan takes the Kirghiz on the Yenisei and the Khitan.

  11. 568–569 Embassies to Constantinople

    Persia shuts its markets to the Sogdian silk. Istemi sends the Sogdian Maniakh to Constantinople, and the Roman envoy Zemarchos reaches him in 569 at a mountain called Ektag. Where Ektag lay is disputed: the Altai and the Tian Shan are both proposed.

  12. 576 Bosporos

    In the year of Istemi's death a Göktürk army takes Bosporos in the Crimea, the western limit of the expansion into Europe. That the western wing then reached the Volga and the northern Caucasus is inferred.

  13. 581–584 The realm divides

    Taspar dies in 581 with the khaganate at what is inferred to be its greatest extent. The succession divides the house, and Ishbara, Apa and Tardush go to war while the Sui take sides. The line between the eastern and the western wing is reconstructed as running from the Altai through Dzungaria to the Dzungarian Gate.

  • Place named in a source (position as commonly identified)
  • Position disputed or approximate
  • Area or line drawn from a description in the sources
  • Area as the modern literature gives it
  • Subject people or its range (dashed outline)
  • Frontier zone between the steppe and China, held by neither side (hatched)
  • Movement named in a source (route drawn)
  • Route after a modern reconstruction
The Rouran and the Göktürks, 402–584, in thirteen time slices. Modern map on a base of Natural Earth; coastlines and rivers of the present day, the Aral Sea as before 1960. The legend gives the basis of every area, line and place.

Ескертпелер

  1. ^ a b de la Vaissière 2005a
  2. ^ Kageyama 2007, p. 12
  3. ^ Tabari
  4. ^ a b Tabari; Nöldeke 1879, p. 158–159
  5. ^ Tabari; Nöldeke 1879, p. 167
  6. ^ Nöldeke 1879, p. 167
  7. ^ a b c d e f g h i j Kurbanov 2010
  8. ^ Nöldeke 1879, p. 128
  9. ^ Markwart 1938, p. 102–103
  10. ^ a b Menander Protector
  11. ^ Litvinsky 1996, p. 146
  12. ^ a b c Litvinsky 1996, p. 147
  13. ^ Golden 1992
  14. ^ Yavuz 2025
  15. ^ Markwart 1938, p. 148,151
  16. ^ Litvinsky 1996, p. 327
  17. ^ Rásonyi 1993, p. 96, 73
  18. ^ Herrmann 1925, p. 565
  19. ^ Markwart 1938, p. 44–45,148
  20. ^ a b Sui Shu (Book of Sui), juan 83
  21. ^ Markwart 1938, p. 148

Дерек көздері

Әдебиет

  • Peter B. Golden, An Introduction to the History of the Turkic Peoples (1992)
  • Aydogdy Kurbanov, The Hephthalites: Archaeological and Historical Analysis (2010)
  • Theodor Nöldeke, Geschichte der Perser und Araber zur Zeit der Sasaniden. Aus der arabischen Chronik des Tabari übersetzt und mit ausführlichen Erläuterungen und Ergänzungen versehn (1879)
  • Étienne de la Vaissière, Sogdian Traders: A History (2005)
  • Emre-E. Yavuz, The Gokturk Empire: 2nd Edition (2025)
  • Etsuko Kageyama, The Winged Crown and the Triple-crescent Crown in the Sogdian Funerary Monuments from China: Their Relation to the Hephthalite Occupation of Central Asia (2007)
  • Josef Markwart, Wehrot und Arang. Untersuchungen zur mythischen und geschichtlichen Landeskunde von Ostiran (1938)
  • Albert Herrmann, Die Hephthaliten und ihre Beziehungen zu China (1925)
  • B. A. Litvinsky; Zhang Guang-da; R. Shabani Samghabadi (ed.), History of Civilizations of Central Asia, Vol. III (1996)
  • László Rásonyi, Tarihte Türklük (1993)

Байланысты

What links here12

Persons
Khosrow I
States
Northern Zhou · Sasanian Persia
Conflicts
Göktürk Expansion along the Silk Road · Göktürk Expansion into Europe · Mukan's Eastern and Northern Wars · The Göktürk–Sasanian Trade Conflict
Battles & Events
Flight of the Avars (557) · Music of Empress Ashina (568)
Places
Sogdiana · Transoxiana
Sources
Procopius

Cite this article

Yavuz, Emre-E. “Көктүріктер мен эфталиттер соғысы, 555–563.” Turkic Atlas, revised 8 November 2026. https://turkicatlas.org/conflicts/gokturk-hephthalite-war/

Last revised: 8 November 2026