Бағатұр ғұндарды (сюнну) империяға айналдырды және мұны бір ғана билік кезеңінде жасады. Ол таққа б.з.д. 209 жылы әкесін өлтіру арқылы отырды.[1] Ол б.з.д. 174 жылы қайтыс болғанда, ғұндар Маньчжуриядан Тарим өңіріне дейінгі далаға билік жүргізді. Олар бір хань императорын шайқаста жеңді. Олар сондай-ақ Хань сарайына жыл сайынғы төлемдер туралы келісімді таңды.[1] «Ши цзи» оған көктүріктерге дейінгі кез келген басқа дала билеушісіне қарағанда көбірек орын бөледі. Оның кейінгі әрбір баяндауы сол тарауға сүйенеді.
Есімі
Қытайлар 冒頓 деп жазды. «Ши цзи» мен «Хань шу» бөтен есімдерді дыбысына қарай жазады. Олар иероглифтерді мағынасына қарай емес, шығаратын дыбысына қарай таңдады. Бұл екі иероглифтің ешқайсысы есім ретінде ештеңе білдірмейді.[2] Сондықтан шежірелер сақтайтын нәрсе – б.з.д. екінші ғасырда Хань шекарасында естілген айтылымның жазылуы.
Ол айтылым иероглифтер бүгін алып жүрген айтылым емес. Қазіргі оқырмандар оларды Mòdú, Màodùn және Mòdùn деп береді. Бұл ауытқу қателік емес. Екі иероглиф те бірнеше мәнді қамтиды, ал оқылым мен жазу арасында екі мың жылдық дыбыстық өзгеріс жатыр. Хань дәуірінің қытай тілінде жұп *mǝk-tuən тәрізді нәрсені білдірді.[3] Транскрипцияның бір ережесі екінші жартыға қатысты. Қытай тілінде соңғы -r болмады және бөтен -r дыбысын -n арқылы берді. Сондықтан -tur деп аяқталатын бөтен есім бетке тек -tun түрінде ғана жете алатын.[4]
Осы екі фактімен оқығанда, иероглифтер baγtur сөзіне меңзейді. Baγatur, ‘батыр’, дала содан кейін екі мың жыл сақтаған сөз.[5] Ол Дунай болгарларында грек әріптерімен Βαγατουρ деп тұр, ол моңғол ba’atur, ал парсы және түрік тілдеріне bahādur болып жетеді. Ақ Қоюнлының Узун Хасаны оны он бесінші ғасырда құрметті атақ ретінде алып жүрді.[6][5] Бір оқылым сөз осы адамның есімі ретінде басталып, кейін атаққа айналды дейді. Бұл Дунайдан Үндістанға дейінгі ханзадалар алып жүрген атақ бір адамның есімі ретінде басталған деген сөз болар еді.[4]
Оны атайтын үш есімнің ішінде Bagatur – дыбысқа жетуге тырысатын жалғыз есім. 冒頓 көне жазылуды сақтайды. Моду – сол иероглифтердің қазіргі мандарин мәндерімен дауыстап оқылуы. Бағатұр – ғұндардың өздері не айтқанын табуға талпыныс. Қытай түрі онымен қатар атауда тұр, өйткені дереккөздер шын мәнінде береді дегені – жазылу.[5]
Мете, түрік дәстүрінің түрі, көне есімнің үшінші оқылымы емес. Ол кітаптан шығады. Жозеф де Гинь қытай жазуын Mei-Tei деп берді. Хүсейін Жәһит Ялчын кейін республика құрылғаннан кейінгі жылдары де Гиньді түрік тіліне аударды. Сол аудармада Mei-Tei Mete болып шықты.[7] Содан кейін бұл түр орнықты және бүгін жиі кездесетін есім. Бұл – қабылдаудың түрі, иероглифтерден екі саты алыс және дыбыстан одан да алыс. Turkic Atlas бұл қабылдаудың нені дәлелдейтінін және нені дәлелдемейтінін Түркі тегі бөлімінде баяндайды.
Ашық қалып отырғаны – орналасу емес, теңестірудің өзі. Питер Б. Голден Bagatur сөзін 冒頓 сөзіне сұрақ белгісімен қояды. Екінші оқылым мүлде қайта құрудан бас тартады. Ол иероглифтерді қалпына келтіру мүмкін емес жеке есім деп қарастырады.[2] Жиырмасыншы ғасыр басындағы бұрынғы түркі оқылымы есімді Moduk, Mokduk, Makdur немесе Bakdur деп, демек Bagatur деп алған еді.[8] 1940 жылғы оқылым ғұндардың түркі тілінде сөйлегеніне күмән жоқ және атақтағы tengri оқылымы да сондай сенімді деп санады.[8] Есім туғанда емес, таққа көтерілгенде берілген болуы да мүмкін.[5] Бәсекелес оқылым басқа дыбыс ұсынбайды. Ол иероглифтерді қайта құрмай қалдырады. Моду мен Мете есімнің б.з.д. екінші ғасырда қалай естілгені туралы ештеңе айтпайды.
Таққа отыруы
Бағатұр Думанның мұрагері болды. Думанның сүйікті жұбайы болды, ол оған кенже ұл туды. Думан мұрагерді тақтан тайдырып, кенже ұлды көтергісі келді. Ол Бағатұрды юэчжилерге кепіл етіп жіберді. Сосын юэчжилер кепілді өлтірсін деп, оларға асығыс шабуыл жасады. Юэчжилер оны істемек болды. Бағатұр олардың бір жақсы атын ұрлап, үйіне шапты. Әкесі оны батыл деп санады. Ол оған он мың атты әскер берді.[1][9]
Ол олармен не істегені тараудағы ең көп келтірілетін үзінді. Ол ысқырма жебелер жасатты. Ол өз атты әскерін бұйрықпен үйретті: ысқырма жебе қайда тисе, сонда атпағанның басы кесіледі. Ол аңға атты және ермегендердің басын кестірді. Ол өзінің жақсы атын атты және тартынғандардың басын кестірді. Ол өзінің сүйікті әйелін атты және тағы да тартынғандардың басын кестірді. Ол әкесінің жақсы атын атты, және әрбір адам онымен бірге атты. Содан кейін ол әкесімен бірге аңға шығып, ысқырма жебені Думанға атты. Оның атты әскері шаньюйді өлтірді.[1][10] Ол өгей шешесін, өгей бауырын және бағынбаған ұлы министрлерді өлім жазасына кесті. Ол өзін шаньюй етті.[1][11]
«Ши цзи» Бағатұрдың жастығын әңгіме тәсілімен баяндайды. Қазіргі баяндаулар бұл үзіндіні аса анекдоттық және жартылай аңыз деп атайды.[12] Бір оқылым баяндау ғұндардың өз арасында айтқан батырлық ертегісіне сүйенеді дейді.[13] Екінші оқылым оғыз әңгімесі Бағатұрдан ескі және оның жастығына кейін жамалған дейді. Бұл оқылымда әкені өлтіру – тарихтың емес, эпостың мотиві.[14]
Дунхулар және юэчжилер
Дунхулар шығыста күшті болды. Олар ұлдың әкесін өлтіргенін естіді. Олар Думанға тиесілі болған мың ли жүретін атты сұрады. Министрлер оның ғұндардың қазынасы екенін және берілмеуі керек екенін айтты. Бағатұр көршіге бір атты аямайтынын айтты. Ол оны жіберді. Дунхулар оның бір жұбайын сұрады. Министрлер ашуланып, шабуылдауға рұқсат сұрады. Бағатұр көршіге бір әйелді аямайтынын айтты. Ол оны жіберді. Содан кейін дунхулар екі халықтың арасындағы бос жерді, әрқайсысы өз жағынан бақылайтын бос жердің мың ли-ін сұрады. Кейбір министрлер жер қаңыраған және беруге болады деді. Бағатұр ашуланып, жер – мемлекеттің негізі деді. Ол беруге кеңес бергендердің басын кестірді. Ол атқа қонып, артта қалғандардың өлтірілуін бұйырды. Дунхулар оны қауіпті деп ойламаған және ешқандай дайындық жасамаған еді. Ол олардың патшасын жойып, олардың халқы мен малын алды. Содан кейін үйіне қайтты.[1][15][16] «Ши цзи» жолақтағы шекара бекеттерін 甌脫, outuo деп атайды.[1] Бір оқылым сөзді «аумақ» дегенді білдіретін моңғол otog сөзінің ғұн түрі деп алады. Бұл болжам бойынша дунхулармен соғыс тек жайылым үшін емес, гарнизоны бар шекара жолағын бақылау үшін жүргізілді.[17] Екінші оқылым дәл сол сөзді «лагерь» дегенді білдіретін ordu сөзінің ең ерте түрі деп алады.[18] Ғұндар үшін жер, көне түркі халықтарының Төресінде жер мен су қасиетті болғандай, қасиетті болған шығар. Көктүріктерде де солай болды. Олардың жазбалары Өтүкен орманын қасиетті деп атап, мемлекетті оған байланыстырады. Олар сондай-ақ көктүріктердің қасиетті Жер-Суын Тәңірінің қасына қояды.[19]
Содан кейін ол юэчжилерді батысқа қуды. Ол Хуанхэнің иіліс оңтүстігіндегі Лоуфаньды және Бояң патшасын қосып алды. Сондай-ақ ол Цинь қолбасшысы Мэн Тянь алған ғұн жерінің әр милін қайтарды.[1] Ол сәтте Хань Лю Бан мен Сян Юй арасындағы соғысқа байланған еді, ал ел қарудан титықтаған болатын. «Ши цзи» мұны оның оңай жасалуының себебі ретінде береді.[1] Оның садақ тарта алатын үш жүз мыңнан астам адамы болды.[1] Бұл сан «Ши цзидікі». Бұл есебі жоқ Хань сарайының дөңгелек саны. Ол өрістегі әскерді емес, садақ тарта алатын барлық ғұн ерлерін өлшейтін шығар. Кейін ол солтүстіктегі хуньюйларды, цюйшэлерді, динлиндерді, гэкуньдерді және синьлилерді бағындырды.[1] Гэкунь – Хань дереккөздері кейін Цзяньгунь деп жазатын атау. Бұл кез келген мәтінде Енисей қырғыздарына айналған халықтың алғаш көрінуі.
Мемлекеттің тәртібі
«Ши цзи» ғұн тәртібін осы үзіндіден кейін бірден баяндайды. Бұл дала мемлекетінің ішінен жасалған ең ерте сипаттамасы. Сол және оң лайықты патшалар, сол және оң Гули патшалары, сол және оң ұлы генералдар, ұлы коменданттар, ұлы данху және гуду маркиздері болды. «Лайықты» дегеннің ғұнша сөзі туци болды. Мұрагер әрдайым Сол Туци патшасы болды. Лайықты патшалардан бастап данхуға дейін үлкендері он мың атты әскерді, кішілері бірнеше мыңды басқарды. Олар жиырма төрт болды, Он мың атты әскер деп аталды. Ұлы министрлер өз мансаптарын мұрагерлікпен ұстады. Үш ру асыл болды: Хуянь, Лань және кейінірек Сюйбу.[1][20] Бір оқылым Сол лайықты патшаны көктүріктердің Сол Білге Бег мансабының алғашқы түрі деп алады. Ол Білге хан атағын сол мансаптан шығарады.[21] Патша әулетінің өзі Луанди болды.[22] Бір ертерек оқылым оның орнына Тугені, кейінірек ең күшті ғұн тайпасын берген халықты атап, олардың атын Türk деп уақытша оқиды.[23]
Үш жиын жылды ұстап тұрды. Бірінші айда басшылар шаньюйдің сарайында шағын жиын мен құрбандық үшін жиналды. Бесінші айда олар Лунчэнде күшпен жиналды. Онда олар ата-бабаларға, Көк пен Жерге және рухтарға құрбандық шалды. Күзде, аттар семіргенде, олар Дайлиньде жиналды. Онда олар адамдар мен малды санады.[1] Таңертең шаньюй шатырынан шығып, шығып келе жатқан күнге иілді, ал кешке айға иілді. Олар ай толғанда шабуыл жасап, ай сынғанда шегінді.[1] Заң қысқа болды. Қылышты қынабынан бір фут суыру – өлім жазасы. Ұрлық адамға үй-ішін жоғалтқызды. Ешбір тұтқын он күннен артық ұсталмады.[1]
Байдэн
Б.з.д. 200 жылы хань патшасы Синь Маиде ғұндарға берілді. Бағатұр Гоучжу арқылы оңтүстікке келіп, Тайюаньға Цзиньянға дейін соққы берді.[1] Император Гаоцзу өзі жорыққа шықты. Қатты қыс болды, жаңбыр мен қар жауды. Он адамның екі-үшеуі суықтан саусағынан айырылды. Бағатұр жеңіліс көрінісін жасап, ханьдарды өзіне тартты. Ол жақсы әскерін жасырып, әлсіздерді көрсетті. Хань үш жүз жиырма мың адаммен, көбі жаяу, солтүстікке келді. Гаоцзу жаяу әскерінен озып Пинчэнге жетті. Бағатұр төрт жүз мың таңдаулы атты әскерді босатып, оны Байдэнде жеті күн қамады. Ақ аттар батыста, боз аттар шығыста, қаралар солтүстікте және қызылдар оңтүстікте тұрды.[1][24] «Хань шу» төрт жүз мыңның орнына үш жүз мыңнан астам таңдаулы атты әскерді береді.[22][25] Төрт жүз мың, шамасы, Байдэн алдындағы атты әскердің емес, қару ұстауға жарамды барлық ғұн ерлерінің саны. Қалай болғанда да, ғұндардың саны төмен болуы керек, өйткені сол кездегі шығыс дала мұншама адамды сыйғыза алмайтын. Қоршау шаньюйдің жұбайына сыйлық жеткеннен кейін және екі одақтас қолбасшы келмегеннен кейін бір бұрышта көтерілді. Бұл Бағатұрды арқасында хань келісімі бар деп күдіктендірді.[1] Гаоцзу өз адамдарына садақтарын тартып, сыртқа қарауды бұйырды. Ол саңылау арқылы шығып кетті.[1][26]
Келісім және хат алмасу
Байдэннен хэцинь келісімі туды: шаньюйдің жұбайы ретінде императорлық әулеттен әйел, бекітілген жыл сайынғы мөлшерде жібек мақта, жібек, шарап, күріш және азық, және екі билеушіні ағайынды ететін ант.[1] Ол шабуылдарды тоқтатпады. Хань оқылымында ол тең құқықты бейбітшілік болуы тиіс емес еді. Ғұн оқылымында ол солай оқылды.
Гаоцзу қайтыс болғанда, Бағатұр императрица Люйға хат жіберді. «Ши цзи» хатты тәкаппар деп атайды және оны келтірмейді. Ол шабуылдағысы келді. Оның генералдары оған Гаоцзудың дана және жауынгер болғанын, соған қарамастан Пинчэнде қапқанға түскенін еске салды. Ол оның орнына келісімді жаңартты.[1][27]
«Хань шу» хатты толық береді. Бағатұр былай деп жазды: «Мен жалғыз билеушімін. Мен өзендер мен батпақтар арасында туып, мал мен жылқы жайылатын ашық жазықта өстім. Мен жиі шекараға келіп, Қытайда саяхат жасағым келді. Мәртебелі тақсыр жалғыз тұр, мен де жалғыз өмір сүремін. Екеумізде де қуаныш жоқ, ермек болатын ештеңеміз жоқ. Мен өзімде барды өзімде жоққа айырбастағым келеді».[22][28] Императрица ашуланды. Генерал Цзи Бу оған хатқа мән бермеуді кеңес берді, өйткені солтүстік халықтар аңдар мен құстар сияқты. Ол өзінің қартайғанын, шашы мен тістері түсіп жатқанын және қадамы енді тұрақты емес екенін, шаньюй өзін онымен төмендетпеуі керегін жауап қайтарды. Ол әрқайсысына төрт аттан жегілген екі императорлық арба жіберді.[22][29] Бағатұр алғыс айтуға елші жіберді. Ол Қытайдың әдептілігін үйренбегенін айтты және бір ат жіберді.[22][30] Бір оқылым үйлену ұсынысы жасауды, сый алмасуды және некенің сарайлар арасындағы тығыз байланысты әкелетінін көздеді, сондықтан көбірек қытай тауарын көздеді дейді.[31] Екінші оқылым екі хаттың берілуі сәл күмәнді, ал б.з.д. 176 жылғы хат шынайы дейді.[32]
Б.з.д. 176 жылғы хат толық келтіріледі. Бұл кез келген дереккөзде сақталған ғұн билеушісінің ең ұзақ сөзі.[1] Ол былай басталады: Көк тіктеген ғұндардың ұлы шаньюйі императордың денсаулығын құрметпен сұрайды. Содан кейін хат төрт нәрсені хабарлайды. Оң лайықты патша келісімді рұқсатсыз бұзған және юэчжилерге қарсы батысқа жіберіліп жазаланған. Көктің игілігімен, жақсы офицерлермен және күшті аттармен юэчжилер жойылды. Лоулань, усуньдер, хуцзелер және олардың қасындағы жиырма алты мемлекет ғұн болып кеткен. Садақ тартатын барлық халықтар енді бір отбасы болды.[1][33] Бір қазіргі оқылым жиырма алты мемлекетті отыз алтыға түзетеді.[34] Басқа оқылым юэчжилердің Дуньхуан өлкесінен Иліге қашуын Лаошанның билігіне емес, осы б.з.д. 177–176 жылдардағы жорыққа жатқызады.[35] Хань кеңесі соғысты талқылады. Ол юэчжилерді жаңа ғана талқандаған шаньюйге шабуыл жасауға болмайды және жер тұзды, оны ұстауға тұрмайды деген қорытындыға келді.[1]
Хаттың артындағы құқық бұзушылықты «Ши цзи» император Вэнның үшінші жылының бесінші айына, б.з.д. 177 жылға жатқызады.[1] Оң лайықты патша Хуанхэнің оңтүстігіндегі жерге кірді. Ол Шан округінің шекара бекеттерін күзеткен тайпаларды тонап, адамдарды өлтіріп, алып кетті. Вэнь канцлері Гуань Инді сексен бес мың арба мен атты әскермен Гаонуға жіберді, патша шекарадан тысқары шегінді.[1][36] Бір оқылым патшаны Ханьға өтіп, оларға шекара бекеттерін ұстаған ғұндар арандатты дейді.[37] Бұл жорыққа дейінгі жылдар дерлік бос. Хань дереккөздері Бағатұрды б.з.д. 192 мен 177 жылдар арасындағы ешбір оқиғада атамайды.[38] Бір оқылым ол бұл жылдарды батыс халықтарын ғұн тәртібіне келтіруге жұмсады дейді.[38]
Император Вэнь б.з.д. 174 жылы жауап берді. Хатымен бірге ол кестелі және өрнекті жібек шапандар мен алтын жабдықтары және алтын тоқасы бар белдік жіберді: 黃金飾具帶一，黃金胥紕一.[1] Аудармашылар екінші бұйым туралы келіспейді. Біреуі оны белдік пен шапан әшекейі деп береді.[31] Басқасы оны көне түсіндірмелер сипаттағандай, бұралған және өрілген шашты бекітуге арналған алтын шаш қыстырғышы деп алады.[39]
Бағасы
Бағатұр б.з.д. 174 жылы қайтыс болды. Оның ұлы Цзиюй оның орнына Лаошан ретінде отырды.[1] «Ши цзи» оның көтерілуі туралы әңгімесін тарау басқа ешкімге қайталамайтын пікірмен аяқтайды. Чуньвэйден Думанға дейін мың жылдан астам болды, ал әулетті тәртіпке келтіру мүмкін болмады. Керісінше, Бағатұрдың тұсында ғұндар ең күшті болды. Олар солтүстіктің барлық халықтарын бағындырып, оңтүстікке тең мемлекет ретінде қарсы тұрды. Сол сәттен бастап олардың мұрагерлігін, мансаптарын және атақтарын жазып қоюға болады.[1] Бұл пікір конфедерация құжатталған тәртібі бар мемлекетке айналған сәтті тіркейді. Одан кейінгі әрбір дала империясы сол тәртіптің бөліктерін мұраға алды: жужандар (жоужан), көктүріктер, ұйғырлар.[40]
Түрік ғылымы Бағатұрды ұзақ уақыт түріктердің алғашқы ұлы билеушісі деп санады.[41] Бір оқылым ғұндар Тянь-Шаньның шығыс шетінен батысқа дейін созылған халықтар массасы болды, ал Еділ мен Түркістан арасындағы халықтар олардың туыстары болды дейді.[42] Түрік ұлттық-тарихи оқылымы ғұн мемлекетін түркі мемлекеттерінің бір сызығының біріншісі және кейінгілердің үлгісі деп алады.[43] Ғұндардың сол және оң қанаттары мен жиырма төрт қолбасшысы оғыздардың екі тармағы мен жиырма төрт тайпасына ұқсайды, ал кейбір жазушылар Оғыз ханды Бағатұр деп алған. Алайда оғыз эпосы шамамен бір мың бес жүз жылдан кейін жазылған, ал жиырма төрт оғыз тайпасы туралы білім он бірінші ғасырдан әрі кетпейді.[44]
-
c. 215 BC Qin takes the Ordos
Around 215 BC the First Emperor of Qin sent Meng Tian north with a hundred thousand men. He took the land inside the great bend of the Yellow River, the Ordos, made the river the frontier and crossed it to hold the plain below the Yin mountains. According to the Shiji the Donghu north of Yan were strong at this time, and the Yuezhi flourished between Dunhuang and the Qilian mountains. The Xiongnu chanyu Duman could not withstand Qin and moved north. How far north, the source does not say. A second reading places the Qilian of this passage in the Tianshan; the hatched area shows it.
-
209–200 BC Modu unites the steppe
In 209 BC Modu killed his father Duman and became chanyu. Between the Xiongnu and the Donghu lay an empty strip more than a thousand li wide. When the Donghu demanded it, Modu struck east and destroyed their king. The Wuhuan held out at the Wuhuan mountain and paid the Xiongnu a yearly tribute of oxen, horses and sheepskins; the Xianbei withdrew far beyond the Liaodong frontier. Modu drove back the Yuezhi, took back the land Meng Tian had seized as far as Chaona and Fushi, and subjected the Hunyu, Qushe, Dingling, Gekun and Xinli in the north. In 200 BC he surrounded the Han emperor Gaozu for seven days on the hill of Baideng near Pingcheng.
-
176–c. 160 BC The height of the realm
In 176 BC Modu wrote to the Han court that the Wise King of the Right had destroyed the Yuezhi, and that Loulan, the Wusun, the Hujie and twenty-six states around them had all become Xiongnu: all the peoples who draw the bow were now one family. His son Laoshang killed the Yuezhi king and made a drinking cup of his skull. The Yuezhi left the Hexi and moved west into the land of the Saka. The Han Shu names a Xiongnu Commandant of Slaves who resided between Karashahr, Weixu and Weili and taxed the oasis states. In 162 BC the emperor Wendi confirmed the Long Wall as the line between the two realms. No source describes the northern edge of the realm in Tuva and beyond the Baikal.
-
127–121 BC The Han take the Ordos and the Hexi
In 127 BC the Han general Wei Qing drove the kings of the Loufan and the Baiyang out of the Ordos. Han founded Shuofang there and restored Meng Tian's wall along the river; in exchange it gave up the district of Zaoyang beyond Shanggu. In 123 BC the chanyu withdrew north across the Gobi on the advice of the defector Zhao Xin. In the spring and summer of 121 BC Huo Qubing struck into the Hexi corridor, and in the autumn the Hunye king killed the Xiutu king and went over to Han with more than forty thousand people. From then on, says the Shiji, the land from Jincheng and the Hexi west along the Southern Mountains to the Salt Marsh was empty of Xiongnu. By this time the Wusun held the land of the Saka, and the Yuezhi had moved on to the north bank of the Oxus.
-
119–c. 100 BC North of the Gobi
In 119 BC Wei Qing and Huo Qubing crossed the Gobi with separate armies. Huo Qubing marched more than two thousand li beyond Dai, sacrificed on Mount Langjuxu and turned back at the Hanhai. Afterwards, says the Shiji, there was no royal court south of the Gobi. Han settled soldiers and farmers from Shuofang west to Lingju and set up the commanderies of the Hexi, from Wuwei to Dunhuang; the Wuhuan were moved beyond the frontier of five eastern commanderies to watch the Xiongnu for Han. By 105 BC the chanyu had moved further north-west, his left wing facing Yunzhong and his right Jiuquan and Dunhuang. The southern edge of the realm ran somewhere in the Gobi.
-
60–51 BC The Western Regions lost, the realm divided
In 71 BC the Dingling struck the Xiongnu from the north, the Wuhuan from the east and the Wusun from the west, and the peoples bound to them fell away. In 60 BC the Rizhu king went over to Han. The Xiongnu Commandant of Slaves was abolished, and Zheng Ji became the first Protector-General of the Western Regions, with his seat at Wulei. In 57 BC five chanyus contended for the throne. In 54 BC Zhizhi took the royal court, and his younger brother Huhanye moved south to the Han frontier. In 51 BC Huhanye came before the emperor at Ganquan and was allowed to live below the Guanglu wall.
-
49–33 BC Zhizhi in the west, Huhanye in the north
Believing that Huhanye, weak and bound to Han, could not come back north, Zhizhi led his people west. He defeated the Wusun, received the surrender of the Wujie in the north, broke the Jiankun in the west and brought the Dingling under him, and made his seat in the land of the Jiankun. Around 44 BC he killed a Han envoy and went on to Kangju; of his people only three thousand arrived. In 36 BC the Protector-General Gan Yanshou and his deputy Chen Tang marched on Kangju and killed him. Huhanye meanwhile returned to the royal court in the north, and in 33 BC he received the palace lady Wang Zhaojun as his wife. From then on the land north of the Long Wall belonged to the Xiongnu again.
-
AD 48–50 Northern and Southern Xiongnu
Under Wang Mang the states of the Western Regions went over to the Xiongnu. In AD 48 the chiefs of eight southern tribes raised Bi, the Rizhu king, as chanyu under the name Huhanye; he came to the Wuyuan frontier and offered to shield Han against the northern Xiongnu for ever. The next year the northern chanyu fell back a thousand li. In AD 50 the southern court moved inside the frontier, first to Yunzhong and in the winter to Meiji in Xihe, and its chiefs were stationed along the frontier commanderies from Beidi to Dai. Beyond the Liaodong frontier the Xianbei sent their first envoys to Han in AD 49.
-
AD 87–93 The end of the Northern Xiongnu
In AD 87 the Xianbei entered the eastern lands of the Northern Xiongnu and killed the chanyu Youliu; fifty-eight tribes, two hundred thousand people, came to the frontier to surrender. In 89 Dou Xian marched out with the southern chanyu, defeated the northern chanyu at Mount Jiluo and had an inscription cut on Mount Yanran, more than three thousand li beyond the frontier. A rock inscription in the Gobi of central Mongolia is identified with this text; it lies much closer to the frontier than the figure of the source. In 91 Geng Kui defeated the northern chanyu at the Jinwei mountains, and the chanyu fled to the land of the Wusun. The Xianbei moved into the empty land, and more than a hundred thousand Xiongnu tents that stayed behind called themselves Xianbei.
-
c. AD 155–180 The Xianbei in the old Xiongnu land
The Xianbei leader Tanshihuai set his court on the Chuochou river below Mount Tanhan, more than three hundred li north of Gaoliu. According to the Hou Han Shu he raided the Han frontier in the south, held off the Dingling in the north, drove back the Fuyu in the east and struck the Wusun in the west, and held all the old Xiongnu land, fourteen thousand li from east to west. He divided it into an eastern, a central and a western part; the western reached Dunhuang and the Wusun. The Southern Xiongnu remained inside the Han frontier. One reckoning puts the last defeat of the Northern Xiongnu by the Xianbei in 155, a second puts their move west around 158; the hatched area north of Kangju shows where the second places them.
- Place named in a source (position as commonly identified)
- Position disputed or approximate
- Zone drawn after the Han histories
- Second reading or entirely uncertain position (hatched)
- People subject to the Xiongnu, or under Han protection
- Oasis states taxed by the Xiongnu
- Border that no source describes (drawn uncertain)
- Movement named in a source (route drawn)
Ескертпелер
- ^ a b c d e f g h i j k l m n o p q r s t u v w x y z aa ab ac ad ae af Shiji, juan 110
- ^ a b Golden 1992, p. 50
- ^ Schuessler 2007
- ^ a b Clauson 1972
- ^ a b c d Yavuz 2025, p. 74
- ^ Golden 1992, p. 249
- ^ Yavuz 2025, p. 73
- ^ a b Lattimore 1951, p. 451
- ^ Ögel 2015, p. 147–150
- ^ Ögel 2015, p. 152–156
- ^ Ögel 2015, p. 155–156
- ^ Ögel 2015, p. 152, 154
- ^ Lattimore 1951, p. 463–465
- ^ Ögel 1993, p. 8, 11
- ^ Ögel 2015, p. 158–159
- ^ Lattimore 1951, p. 463–464
- ^ Lattimore 1951, p. 524–525
- ^ Ögel 2015, p. 162
- ^ Kül Tegin inscription
- ^ Ögel 2015, p. 150–151
- ^ Ögel 2015, p. 151–152
- ^ a b c d e f Han Shu, juan 94
- ^ Kafesoğlu 1997, p. 60, 69
- ^ Ögel 2015, p. 286
- ^ Ögel 2015, p. 285
- ^ Ögel 2015, p. 281–286
- ^ Ögel 2015, p. 302–305
- ^ Ögel 2015, p. 303
- ^ Ögel 2015, p. 304–305
- ^ Ögel 2015, p. 306
- ^ a b Jagchid 1989, p. 27
- ^ Ögel 2015, p. 301–302
- ^ Ögel 2015, p. 309–311
- ^ Sinor 1990, p. 123
- ^ 内田吟風 1938a, p. 313
- ^ Ögel 2015, p. 307–309
- ^ Ögel 2015, p. 307
- ^ a b Ögel 2015, p. 306–307
- ^ Ögel 2015, p. 313–314
- ^ Golden 1992
- ^ Sümer 1972, p. 2
- ^ Ögel 1993, p. 2, 4
- ^ Kafesoğlu 1997, p. 61, 63
- ^ Sümer 1972, p. 2–3
Дерек көздері
- Shiji, juan 110
- Han Shu, juan 94 (after Shiji)
- Kül Tegin inscription
Әдебиет
- Peter B. Golden, An Introduction to the History of the Turkic Peoples (1992)
- Emre-E. Yavuz, The Gokturk Empire: 2nd Edition (2025)
- Nicola Di Cosmo, Ethnogenesis, Coevolution and Political Morphology of the Earliest Steppe Empire: The Xiongnu Question Revisited (2011)
- Juhyeon Lee et al., Genetic Population Structure of the Xiongnu Empire at Imperial and Local Scales (2023)
- Gerard Clauson, An Etymological Dictionary of Pre-Thirteenth-Century Turkish (1972)
- Axel Schuessler, An Etymological Dictionary of Old Chinese (2007)
- Uchida Ginpū 内田吟風, 月氏のバクトリア遷移に關する地理的年代的考證（上） (1938)
- Denis Sinor (ed.), The Cambridge History of Early Inner Asia (1990)
- Bahaeddin Ögel, Büyük Hun İmparatorluğu Tarihi I (2015)
- Owen Lattimore, Inner Asian Frontiers of China (1951)
- Sechin Jagchid; Van Jay Symons, Peace, War, and Trade Along the Great Wall. Nomadic-Chinese Interaction through Two Millennia (1989)
- Bahaeddin Ögel, Türk Mitolojisi (Kaynakları ve açıklamaları ile destanlar) I (1993)
- Faruk Sümer, Oğuzlar (Türkmenler). Tarihleri, boy teşkilâtı, destanları (1972)
- İbrahim Kafesoğlu, Türk Millî Kültürü (1997)
What links here36
- Persons
- Dou Xian · Duman (Touman) · Emperor Gaozu of Han · Hulugu Chanyu · Laoshang Chanyu · Li Guangli · Meng Tian · Tanshihuai · Wang Zhaojun · Wei Lü · Zhizhi Chanyu · Zhonghang Yue
- States
- Five Divisions of the Xiongnu · Xiongnu · Xiongnu Han
- Conflicts
- The Xiongnu–Han Wars
- Battles & Events
- Siege of Baideng · The Han–Xiongnu heqin treaties
- Peoples
- Dingling · Donghu · Eurasian Nomads · History of the Turkic peoples · The Great Empires of the Steppe · Wuhuan · Yuezhi
- Lineages
- Luandi
- Institutions and Titles
- Army of the Steppe Empires · Chanyu · Diplomacy of the Steppe Empires · Skull Cup · Women among the Turkic Peoples · Xiongnu Herds
- Foods
- Millet
Cite this article
Yavuz, Emre-E. “Бағатұр (Моду шаньюй).” Turkic Atlas, revised 8 November 2026. https://turkicatlas.org/persons/modu-chanyu/
Last revised: 8 November 2026
