Rouran epochGöktürk epochUyghur epochKirghiz epoch
RouranFirst GöktürkTang ruleSecond GöktürkUyghurKirghizHunsWestern GöktürkTürgeshKarlukKhazar
  • 400
  • 500
  • 600
  • 700
  • 800
  • 900

Бул согуш Биринчи кагандыктын батыш жарымы үчүн бурулуш чекит. Андан мурун батыштагы көк түрктөр Или менен Чүйдөгү күч болчу. Андан кийин алар Оксуста туруп, Согдиананын соодасын кармап, Персия жана Константинополь менен түздөн-түз иш алып барышты.

Согушка чейинки эфталит мамлекети

Эфталиттер Оксустун эки тарабындагы жерди жүз жыл кармашкан. Ал убакыттын ичинде алар Сасанид тактысына ким отурарын эки жолу чечишкен. Пероз таажыны алардын жардамы менен алып, 484-жылы алар менен салгылашып өлгөн. Кавад тактысын алардын көмөгү менен кайтарып, ал үчүн алардын үстөмдүгүн таанууга мажбур болгон болушу мүмкүн. Андан кийин ондогон жылдар бою, жок дегенде Хосровдун башкаруусунун алгачкы жылдарына чейин, сасаниддер аларга алым төлөп турушкан. Ал Персиянын күмүш запасынын чоң бөлүгүн Борбор Азияга жылдырганга жетерлик чоң болгон.

Алар Согдиананы 509-жылы алышкан.[1] Мунун жазуу далили жок. Дата ошол жылы кытай сарайында согд элчиликтеринин эфталит элчиликтери менен күтүүсүз алмашуусуна жана Пенжикенттин дубалдарына жана ийбадатканасына таянат. Алар талкаланып, дароо оңдолгон, ал эми тышкы дубалга туруктуу гарнизон үчүн үч кабаттуу казарма курулган.[1] Чокусунда, болжол менен 520-жылы, мамлекет аталышы боюнча Мервден Турфанга жана Гандхарага чейин созулган. Кытайда жашаган согддор мүрзөлөрүнө эфталит падышаларын тарттырышкан. 580-жылы Сианда коюлган Ши Цзюндун саркофагында падыша боз үйдө отурат. Ал канаттуу таажы кийген, заманбап баяндар аны эфталит башкаруучусунун таажысы деп окуйт.[2]

Көк түрктөр өз мамлекетин негиздегенден бир нече жыл өткөндөн кийин ушул күчкө чабуул жасашты.

Союз

Эфталиттерди эки күч жок кылды, алар бир мезгилде карама-каршы тараптардан аракет кылышты: түндүктөн Истеми жана түштүктөн Хосров I.[3]

Араб салты көк түрк өнөктөшүн Синджибу деп, эфталит падышасын Wrz деп атайт. Башка араб жазуучусунда Акхшунваз.[4] Табари жеңиштин эки версиясын берет. Биринчи версияда хан Синджибу Wrz’ды өлтүрүп, Хосровго өткөн бөлүктөрдөн башка эфталит жерин алган.[4] Экинчисинде Хосров адегенде ханга нике аркылуу союздаш болуп, андан да жортуп чыгууну суранган. Андан кийин Хосров эфталит падышасын өзү өлтүрүп, Балхтан ары басып өткөн.[5] Бир окуу экинчи версияны бул эки өзүнчө согуш эмес, биргелешкен иш болгонунун эң ачык баяны деп эсептейт.[6] Макулдашууну нике бекитти. Хосров Истемидин кызын аялдыкка алды, бир эсеп боюнча 554-жылы жана башка эсеп боюнча жеңиштен кийин гана.[7]

Перс күбөлүгүнө эскертүү кошулган. Ошол эле сасаниддик материалда Пероздун душманы үчүн сөз түрк, ал эми душман эфталиттер. Үзүндү Табарида турат.[8] 550-жылдарга чейин түрк деп айткан перс салтындагы каалаган нерсе көк түрктөр деп окулганга чейин текшерилиши керек. Араб жазуучулары да сөздү бош колдонушат. Масуди тибеттиктерди түрктөргө санайт, ал эми Бируни Кабул падышаларын түрктөр деп атайт. Бир окуу арабдар үчүн көчмөн жашоо образы тектен көбүрөөк мааниге ээ болгонун айтат.[9]

Жортуулдун жүрүшү

Салгылаштын эң толук баяны заманбап калыбына келтирүү. Ал перс эпосунан, Табаридан, Динаваридан жана грек жазуучуларынан чогултулган, жана эч бир жалгыз булак аны баян катары бербейт.[7]

Кара сыя менен жазылган, кызыл сызыктардын ортосундагы перс ыр саптарынын алты мамычасы бар кол жазма барак, алтын менен жээктелген
Болжол менен 1299-жылы Багдадда жасалган Шахнаменин бир барагы, Нуширван (Хосров I) доорунан: перс эпосундагы түрктөрдүн хану Чин ханы менен гайталиандар, эфталиттер, ортосундагы согуш. The Cleveland Museum of Art, 1944.480.2.b, CC0.

Ошол калыбына келтирүү боюнча, көк түрктөр Арал деңизине жана эфталит чек арасына 555-жылы жетишти.[7] Биринчи кагылышуу ошол эле жылы Мукандын астында болду. Экинчиси 558-жылы Истемидин астында болду.[7] Эфталит падышасы Гатфардын Катульф аттуу кеңешчиси болгон, ал согушка каршы кеңеш берген. Катульф кордолуп, Хосровго өттү.[7] Менандр муну башкача айтат. Анын баянында Катульфтун падышасы Катульфтун аялына күч менен ээ болгон. Катульф өз элин көк түрктөргө сатып жиберген. Андан кийин гана Персияга көчүп, Хосровго кызмат кылган.[10] Андан кийин Согд аркылуу өтүп бара жаткан көк түрк элчилиги бир кишиден башкасы өлтүрүлдү. Андан кийин согушту болтурбай коюуга мүмкүн болгон жок.[7] Башка баян боюнча, каган Иранга жиберген элчилер эфталит падышасынын буйругу менен эфталит жеринде өлтүрүлгөн.[11]

Көк түрктөр Чачты алып, Чирчиктен өтүштү. Гатфар Балхтан, Шугнандан, Термезден жана мамлекеттин калган бөлүгүнөн аскер чогултуп, аларды Бухаранын жанына топтоду. Ал ачык түздүктө салгылашуудан баш тартып, Несефтеги дөбөлөрдө согушту. Көк түрктөр ал жерде сегиз күндөн кийин жеңишти.[7] Бир окуу Бухара салгылашын чечүүчү салгылаш деп эсептейт. Анын кайда болгону өзү талаштуу.

Аман калгандар согушту улантышкан жок. Алар Чаганиянын башкаруучусу Фаганишти тандашты. Ал сасаниддерге баш ийди.[7][12] Серептин баяны боюнча, бул Борбор Азиядагы эфталит мамлекетин токтотту, ал эми Зеравшан өрөөнүндөгү майда эфталит ээликтери көк түрктөргө алым төлөп жүрүштү.[12]

Дата

Жыл так эмес. Айырмачылык этиятсыз көчүрмөчүнүн иши эмес. Кытай, араб, перс жана грек салттарынын ар бири өз башкаруулары боюнча даталайт, жана алардын бири да согушту өз баянынын борборуна койбойт.

Үч эсептөө бар. Бири талкаланууну 557-жылга коёт.[13] Экинчиси кулашты болжол менен 560-жылга коёт. Ал Истемиди Хосров менен союзду басып киргенге бир аз мурун гана түзгөн кылат.[14] Үчүнчүсү талаадагы сунуштарды карап чыгат. 557, 558, 563 жана 565-жылдар талашылган. Бул эсептөө аягын 563-жылдан 567-жылга чейин койот. Анын негизи: 568-жылы Константинополго жеткен элчилер императордун бардык эфталиттерди багындырдыңарбы деген суроосуна «баарын» деген бир сөз менен жооп бере алышкан.[7][15] Он жылдык айырма төрт хронология кездешкен жерде жатат. Доордун бир сереби көк түрктөрдүн, балким Истеми жетектеген, жана Хосров I биргелешкен аракетин 557-жылдан 561-жылга чейин коёт.[16] Ошол эле эмгек элчилерди өлтүрүүдөн Фагаништин баш ийишине чейинки удаалаштыкты 560-жылдан 563-жылга чейин даталайт.[12] Дагы бир сереп Мукан менен Истемидин Хосров менен союзун 566-жылга даталайт жана эфталит хандарынын жеңилүүсүн андан кийин коёт. Башка жерде ал эфталит мамлекетинин кулашын 563-жылдан кийинки мезгилге даталайт.[17]

Бөлүштүрүү

Макулдашуу көк түрктөргө Оксустун түндүгүндөгү жерди, ал эми Персияга анын түштүгүндөгү жерди берди.[18] Бир окуу боюнча, көк түрктөр адегенде эфталит мамлекетинин Темир дарбазадан түндүктөгү бөлүктөрүн гана алышкан. Алар мамлекет ыдырап кеткенде персиялыктар алган түштүк жарымын андан кийин гана ээлешкен. Хуодагы көк түрк орун басары, шад жана кийин ябгу, ошол экинчи баскычка таандык болмок.[19] Калыбына келтирүүнүн майда-чүйдөсүндө Хосров түштүктөгү Амударыядан ары жерди алды. Көк түрктөр Согдду, Чачты, Фергананы жана чыгыш Туркестанды алышты. Түндүк Тохаристан буфер катары эфталит бойдон калып, алымын көк түрктөргө төлөп турду. Бир эсеп келишимди 566-жылга, башкасы 571-жылга даталайт.[7]

Суй шу көк түрктөрдүн өлкөнүн өзүндөгү бир иш-аракетин жазат. Эфталит мамлекети башаламандыкка түшкөндө көк түрктөр аны күч менен алуу үчүн Тон шадды жиберишти.[20] Текст 字詰 деген эки иероглифти кошот. Бир окуу аларды бирге анын аты, Цзыцзе, деп эсептейт.[21] Бирок ошол эле бапта zi 字 деген сөз чет өлкөлүк башкаруучунун атын киргизет. Ошол колдонуу боюнча анын аты жалгыз Цзе болмок.[20]

Дарыядагы ошол сызык эки жеңүүчүнү бөлдү. Он жылдын ичинде алар душман болушту.

Кесепеттери

Бөлүштүрүүдөн түздөн-түз эки нерсе чыкты. Биринчиси жибек элчилиги. Согдиана көк түрк үстөмдүгүнүн астында болгондо, согд соодагерлери Персия алардын жибегин өткөрүп жибергенин каалашты. Хосров баш тартып, эфталит Катульфтун кеңеши менен товарларды өрттөдү. Маниах андан кийин анын ордуна Константинополго барган элчиликти жетектеди.[10] Экинчиси жибек үчүн талаштан кийинки душмандык. Ал 569-жылдагы же 570-жылдагы Истемидин Персияга каршы жортуулу жана 588-жылдагы биринчи улуу көк түрк–перс согушу түрүндө болду. Экөө тең ошол эле дарыянын аркы-беркисинде ошол эле сызык үчүн согушулган.

Эфталиттердин кулашы согуштуу хунн конфедерацияларынын акыркысына чекит койду. Калдыктар Бактрияда көк түрктөрдүн вассалы катары калып, алар менен бирге сасаниддерге каршы согушушту. Асылзаадалардын бир бөлүгү, тескерисинче, перс бийлигине өттү.

Көк түрктөрдү жана персиялыктарды коңшу кылган согуш аларды душман да кылды. Истеми бөлүштүрүүдөн он жылдын ичинде Персияга каршы жортту. Биринчи улуу согуш андан отуз жыл өткөндөн кийин болду.

© Emre-E Yavuz 2026 The Rouran and the Göktürks, 402–584, in thirteen time slices. Modern map on a base of Natural Earth; coastlines and rivers of the present day, the Aral Sea as before 1960. The legend gives the basis of every area, line and place. Rouran Northern Wei Karashahr Pingcheng Rouran Northern Wei Wei, 429 Karashahr Pingcheng RouranAshina Northern Wei Karashahr RouranGaocheAshina Northern Wei Gaoche, 487 Gaochang RouranTieleAshina Northern WeiAlans Anagui, 525 Wuchuan Woye Huaihuang RouranTieleAshina Western WeiEastern WeiHephthalitesSasanian PersiaAlans Ötüken RouranTieleAshina Western WeiEastern WeiHephthalitesSasanian PersiaAlans Tiele, 546Bumin, 546 Ötüken Turfan GöktürksRouran Western WeiNorthern QiHephthalitesSasanian Persia Dzungaria, 552Huaihuang, 552 Huaihuang Ötüken Göktürks Western WeiNorthern QiHephthalitesSasanian Persia Istemi, 553–555 Mount Mulai Ötüken GöktürksFrontier zoneNorthern Zhou Northern ZhouNorthern QiSasanian PersiaKirghizKhitan Istemi, c. 560Khosrow I Wall of the Qi, 556 Samarkand Bukhara Chach Nasaf Balkh Ötüken Kashgar Aksu Kucha Turfan Khotan Jade Gate Xiazhou Lingzhou GöktürksFrontier zoneNorthern Zhou Northern ZhouNorthern QiSasanian PersiaByzantium Wall of the Qi, 556 Ektag? Ektag? Samarkand Ötüken Kashgar Aksu Kucha Turfan Khotan Jade Gate Xiazhou Lingzhou GöktürksFrontier zoneNorthern Zhou Northern ZhouNorthern QiSasanian PersiaByzantium Wall of the Qi, 556 Bosporos Ötüken Kashgar Aksu Kucha Turfan Khotan Jade Gate Xiazhou Lingzhou GöktürksFrontier zoneSui SuiSasanian PersiaByzantium Wall of the Qi, 556east | west Dzungarian Gate Ötüken Bosporos Kashgar Aksu Kucha Turfan Khotan Jade Gate Xiazhou Lingzhou

  1. c. 402 Shelun takes the title khagan

    Shelun, a fugitive who gathered a following in the Gobi, defeats the Tiele and takes the title khagan. The Wei Shu draws his realm in four directions: in the west the country of Karashahr, in the east the country of Korea, in the north across the desert to the Hanhai, in the south to the great desert. The line between these points is drawn, not recorded.

  2. 429 Taiwu crosses the Gobi

    The Northern Wei emperor Taiwu leaves Pingcheng, crosses the Gobi and scatters the Rouran of Datan at the Li river; his armies sweep five thousand li from east to west. The route is drawn after the Wei Shu; the rivers it names are not located with certainty.

  3. 460 The Tölös subjected

    In the west the Rouran subject the Tölös, that is the Tiele. That their reach then extended to Lake Balkhash and the Seven Rivers is the extent the modern literature gives; the sources do not state it. The Ashina, five hundred families, settle on the southern slope of the Altai as the smiths of the Rouran.

  4. 487 The Gaoche break away

    More than a hundred thousand Gaoche tents under Afuzhiluo leave the khaganate and found a kingdom of their own north-west of Gaochang. The Rouran khan Tulun pursues them, is beaten again and again, and leads his people east.

  5. 525 Anagui fights for the Wei

    In 520 Anagui has brought the Tiele under Rouran rule again; after the Chinese histories their lands reach as far as the Caspian and the Alans. In 523, in a year of hunger, Anagui raids the Six Garrisons on the Wei frontier. In 525, after the garrisons have risen themselves, he leads a hundred thousand men from Wuchuan west towards Woye against the rebels, on the Wei's behalf.

  6. 545 The Rouran at their height

    The Rouran rule the eastern and central steppe; the Ashina in the Altai and the Tiele of Dzungaria are their subjects, and the Tiele range, after the Chinese histories, as far as the Caspian. The frontier drawn here, from the Khingan to the Seven Rivers and from Lake Baikal to the frontier of the Wei, is the extent the modern literature gives.

  7. 546 Bumin defeats the Tiele

    In 546 the Tiele of Dzungaria move against the Rouran. Bumin, chief of the Ashina, intercepts them on the march and defeats them, and more than fifty thousand Tiele tents submit to him. The Ashina are still subjects of the Rouran, but now a power of their own.

  8. 552 Bumin destroys the Rouran

    Early in 552 a Rouran army is beaten in Dzungaria and a second destroyed north of Huaihuang; Anagui dies. The Göktürks take the steppe, and a Rouran remnant holds out in the east. The extent of the new khaganate follows the modern estimate.

  9. 553–555 The last Rouran; Istemi marches west

    Issik breaks the Rouran of Dengshuzi at Mount Mulai north of Woye, and the remnant in the Northern Qi is destroyed by its hosts in 554. In the west Istemi marches from 553 and, by one reckoning, reaches the Seven Rivers by 555.

  10. c. 560 The Hephthalites destroyed

    Istemi destroys the Hephthalites and takes the trade of Sogdiana. One reading has him act with the Persian king Khosrow I and divide their lands along the Oxus, in 557 or 560. The route drawn follows one modern reconstruction: the Göktürks take Chach, cross the Chirchik and win after eight days in the hills at Nasaf; a second reading has the decisive fight at Bukhara itself. Khosrow comes up from the south as far as Balkh. In the east Mukan takes the Kirghiz on the Yenisei and the Khitan.

  11. 568–569 Embassies to Constantinople

    Persia shuts its markets to the Sogdian silk. Istemi sends the Sogdian Maniakh to Constantinople, and the Roman envoy Zemarchos reaches him in 569 at a mountain called Ektag. Where Ektag lay is disputed: the Altai and the Tian Shan are both proposed.

  12. 576 Bosporos

    In the year of Istemi's death a Göktürk army takes Bosporos in the Crimea, the western limit of the expansion into Europe. That the western wing then reached the Volga and the northern Caucasus is inferred.

  13. 581–584 The realm divides

    Taspar dies in 581 with the khaganate at what is inferred to be its greatest extent. The succession divides the house, and Ishbara, Apa and Tardush go to war while the Sui take sides. The line between the eastern and the western wing is reconstructed as running from the Altai through Dzungaria to the Dzungarian Gate.

  • Place named in a source (position as commonly identified)
  • Position disputed or approximate
  • Area or line drawn from a description in the sources
  • Area as the modern literature gives it
  • Subject people or its range (dashed outline)
  • Frontier zone between the steppe and China, held by neither side (hatched)
  • Movement named in a source (route drawn)
  • Route after a modern reconstruction
The Rouran and the Göktürks, 402–584, in thirteen time slices. Modern map on a base of Natural Earth; coastlines and rivers of the present day, the Aral Sea as before 1960. The legend gives the basis of every area, line and place.

Эскертүүлөр

  1. ^ a b de la Vaissière 2005a
  2. ^ Kageyama 2007, p. 12
  3. ^ Tabari
  4. ^ a b Tabari; Nöldeke 1879, p. 158–159
  5. ^ Tabari; Nöldeke 1879, p. 167
  6. ^ Nöldeke 1879, p. 167
  7. ^ a b c d e f g h i j Kurbanov 2010
  8. ^ Nöldeke 1879, p. 128
  9. ^ Markwart 1938, p. 102–103
  10. ^ a b Menander Protector
  11. ^ Litvinsky 1996, p. 146
  12. ^ a b c Litvinsky 1996, p. 147
  13. ^ Golden 1992
  14. ^ Yavuz 2025
  15. ^ Markwart 1938, p. 148,151
  16. ^ Litvinsky 1996, p. 327
  17. ^ Rásonyi 1993, p. 96, 73
  18. ^ Herrmann 1925, p. 565
  19. ^ Markwart 1938, p. 44–45,148
  20. ^ a b Sui Shu (Book of Sui), juan 83
  21. ^ Markwart 1938, p. 148

Булактар

Адабият

  • Peter B. Golden, An Introduction to the History of the Turkic Peoples (1992)
  • Aydogdy Kurbanov, The Hephthalites: Archaeological and Historical Analysis (2010)
  • Theodor Nöldeke, Geschichte der Perser und Araber zur Zeit der Sasaniden. Aus der arabischen Chronik des Tabari übersetzt und mit ausführlichen Erläuterungen und Ergänzungen versehn (1879)
  • Étienne de la Vaissière, Sogdian Traders: A History (2005)
  • Emre-E. Yavuz, The Gokturk Empire: 2nd Edition (2025)
  • Etsuko Kageyama, The Winged Crown and the Triple-crescent Crown in the Sogdian Funerary Monuments from China: Their Relation to the Hephthalite Occupation of Central Asia (2007)
  • Josef Markwart, Wehrot und Arang. Untersuchungen zur mythischen und geschichtlichen Landeskunde von Ostiran (1938)
  • Albert Herrmann, Die Hephthaliten und ihre Beziehungen zu China (1925)
  • B. A. Litvinsky; Zhang Guang-da; R. Shabani Samghabadi (ed.), History of Civilizations of Central Asia, Vol. III (1996)
  • László Rásonyi, Tarihte Türklük (1993)

Байланыштуу

What links here12

Persons
Khosrow I
States
Northern Zhou · Sasanian Persia
Conflicts
Göktürk Expansion along the Silk Road · Göktürk Expansion into Europe · Mukan's Eastern and Northern Wars · The Göktürk–Sasanian Trade Conflict
Battles & Events
Flight of the Avars (557) · Music of Empress Ashina (568)
Places
Sogdiana · Transoxiana
Sources
Procopius

Cite this article

Yavuz, Emre-E. “Көк түрк–эфталит согушу, 555–563.” Turkic Atlas, revised 8 November 2026. https://turkicatlas.org/conflicts/gokturk-hephthalite-war/

Last revised: 8 November 2026