Багатур хунндарды (сюнну) империяга айландырды, жана муну бир эле бийлик мезгилинде жасады. Ал б.з.ч. 209-жылы атасын өлтүрүп, тактыга келди.[1] Ал б.з.ч. 174-жылы өлгөндө хунндар Маньчжуриядан Тарим өрөөнүнө чейинки талааны башкарып турушту. Алар Хань императорун майданда жеңишти. Алар ошондой эле Хань сарайына жыл сайын төлөм алуу келишимин таңуулашты.[1] Ши цзи ага көк түрктөргө чейинки башка эч бир талаа бийлөөчүсүнө бөлбөгөн орунду бөлөт. Анын жөнүндөгү кийинки ар бир баян ошол бөлүмгө таянат.
Аты
Кытайлар 冒頓 деп жазышкан. Ши цзи жана Хань шу бөтөн аттарды үнү боюнча жазат. Алар иероглифтерди мааниси үчүн эмес, чыгарган үнү үчүн тандашкан. Бул эки иероглифтин бири да ат катары эч нерсени билдирбейт.[2] Ошондуктан тарыхнаамалар сактаган нерсе б.з.ч. экинчи кылымда Хань чек арасында угулган айтылыштын жазылышы.
Ал айтылыш иероглифтер бүгүн алып жүргөн үн эмес. Заманбап окурмандар аларды Mòdú, Màodùn жана Mòdùn деп беришет. Айырма ката эмес. Эки иероглиф тең бирден көп мааниге ээ, жана окуу менен жазуунун ортосунда эки миң жылдык үн өзгөрүүсү турат. Хань доорундагы кытай тилинде бул жуп *mǝk-tuən сыяктуу бир нерсени билдирген.[3] Транскрипциянын бир эрежеси экинчи жарымына тиешелүү. Кытай тилинде акыркы -r болгон эмес жана бөтөн -r үнүн -n менен берген. Ошондуктан -tur менен аяктаган бөтөн ат баракка -tun катары гана жете алган.[4]
Ушул эки фактынын негизинде окулганда иероглифтер baγtur’га көрсөтөт. Baγatur, «баатыр», талаа андан кийин эки миң жыл сактаган сөз.[5] Ал Дунай булгарларында грек тамгалары менен Βαγατουρ деп жазылат, ал монголдордо ba’atur, жана ал перс жана түрк тилдерине bahādur катары жетет. Ак Койунлу Узун Хасан аны он бешинчи кылымда сыйлуу наам катары алып жүргөн.[6][5] Бир окуу сөз ушул кишинин аты катары башталып, андан кийин наамга айланды деп эсептейт. Бул Дунайдан Индияга чейин ханзадалар алып жүргөн наам бир кишинин аты катары башталган дегенди билдирмек.[4]
Ал аталган үч аттын ичинен Bagatur үнгө жеткен жалгыз ат. 冒頓 байыркы жазылышты сактайт. Моду бул иероглифтердин заманбап мандарин маанилери менен үн чыгарып окулушу. Багатур хунндардын өздөрү эмне деп айтканына аракет. Кытай формасы наамда анын жанында турат, анткени жазылыш булактар чындап берген нерсе.[5]
Мете, түрк салтынын формасы, байыркы аттын үчүнчү окулушу эмес. Ал бир китептен келип чыккан. Жозеф де Гинь (Joseph de Guignes) кытайчаны Mei-Tei деп берди. Хүсейин Жахит Ялчын (Hüseyin Cahit Yalçın) кийинчерээк республика түзүлгөндөн кийинки жылдары де Гиньди түрк тилине которду. Ошол котормодо Mei-Tei Mete болуп чыкты.[7] Форма андан кийин орноп, бүгүн кеңири таралган ат. Бул кабыл алуунун формасы, иероглифтерден эки баскыч алыс жана үндөн дагы алыс. Turkic Atlas бул кабыл алуу эмнени аныктап, эмнени аныктабай турганын түрк элдеринин келип чыгышы макаласында баяндайт.
Ачык калган нерсе теңештирүүнүн өзү, даражасы эмес. Питер Б. Голден (Peter B. Golden) Bagatur’ду 冒頓 менен суроо белгиси менен салыштырат. Экинчи окуу реконструкциялоодон такыр баш тартат. Ал иероглифтерди калыбына келтирүүгө мүмкүн болбогон жеке ат деп эсептейт.[2] Жыйырманчы кылымдын башындагы эски түрк окуусу атты Moduk, Mokduk, Makdur же Bakdur деп, демек Bagatur деп эле алган.[8] 1940-жылдагы бир окуу хунндардын түрк тилинде сүйлөгөнүнө шек жок, жана наамдагы tengri окуусу да так ушундай ишенимдүү деп эсептеген.[8] Ат бийликке көтөрүлгөндө берилген болушу да мүмкүн, туулганда эмес.[5] Атаандаш окуу башка үн сунуштабайт. Ал иероглифтерди реконструкциялабай калтырат. Моду менен Мете атты б.з.ч. экинчи кылымда кандай угулганы жөнүндө эч нерсе талап кылбайт.
Тактыга келиши
Багатур Думандын мураскору болгон. Думандын сүйүктүү аялы анын кичүү уулун төрөгөн. Думан мураскорду тактыдан алып, кичүү уулун коюуну каалады. Ал Багатурду юэчжилерге кепилдикке жиберди. Андан кийин ал юэчжилерге шашылыш чабуул жасады, алар кепилди өлтүрсүн деп. Юэчжилер аны өлтүрмөкчү болду. Багатур алардын жакшы аттарынын бирин уурдап, үйүнө минип кетти. Атасы аны эр жүрөк деп эсептеди. Ал ага он миң атчан берди.[1][9]
Ал алар менен эмне кылганы бөлүмдөгү эң көп келтирилген үзүндү. Ал ышкырыктуу жебелерди жасатты. Ал атчандарын буйрук менен үйрөттү: ышкырыктуу жебе тийген жерге атпагандын башы кесилет. Ал аңды атып, ээрчибегендердин башын кести. Ал өзүнүн жакшы атын атып, тартынгандардын башын кести. Ал өзүнүн сүйүктүү аялын атып, дагы тартынгандардын башын кести. Ал атасынын жакшы атын атты, жана ар бир киши аны менен бирге атты. Андан кийин ал атасы менен аңчылыкка чыгып, ышкырыктуу жебени Думанга атты. Анын атчандары шаньюйду өлтүрдү.[1][10] Ал өгөй энесин, ата-бир иниси менен баш ийбеген чоң министрлерди өлүм жазасына тартты. Ал өзүн шаньюй кылды.[1][11]
Ши цзи Багатурдун жаштыгын окуя түрүндө баяндайт. Заманбап баяндар бул үзүндүнү абдан анекдоттук жана жарым уламыш деп атайт.[12] Бир окуу баян хунндар өз ара айткан баатырдык жомокко таянат деп эсептейт.[13] Экинчи окуу огуз баяны Багатурдан эски, жана анын жаштыгына кийин жабылган деп эсептейт. Бул окууда атасын өлтүрүү тарых эмес, эпостун мотиви.[14]
Дунху жана юэчжилер
Дунху чыгышта күчтүү болгон. Алар уулу атасын өлтүргөнүн угушту. Алар Думандыкы болгон миң ли атын сурашты. Министрлер бул хунндардын кенчи экенин жана берилбеши керектигин айтты. Багатур коңшуга бир атты аябайт деди. Ал аны жиберди. Дунху анын аялдарынын бирин сурашты. Министрлер ачууланып, чабуул жасоого уруксат сурашты. Багатур коңшуга бир аялды аябайт деди. Ал аны жиберди. Андан кийин дунху эки элдин ортосундагы бош жерди, ар бири өз тарабынан карап турган миң ли ээсиз жерди сурашты. Кээ бир министрлер жер бош жана берсе болот деди. Багатур ачууланып, жер мамлекеттин негизи деди. Ал аны берүүнү кеңеш кылган кишилердин башын кести. Ал атка минип, артта калгандардын өлүмүн буйруду. Дунху аны коркунучтуу деп эсептеген эмес жана эч даярдык көргөн эмес. Ал алардын падышасын талкалап, алардын элин жана малын алды. Андан кийин үйүнө кайтты.[1][15][16] Ши цзи тилкедеги чек ара посттарын 甌脫, оуто деп атайт.[1] Бир окуу сөздү монгол otog, «аймак» сөзүнүн хунн формасы деп эсептейт. Бул божомол боюнча дунху менен согуш жайыт үчүн гана эмес, гарнизондуу чек ара тилкесин көзөмөлдөө үчүн болгон.[17] Экинчи окуу ошол эле сөздү ordu, «лагерь» сөзүнүн эң алгачкы формасы деп эсептейт.[18] Хунндар үчүн жер болжолу менен ыйык болгон, байыркы түрк элдеринин Төрөсүндө жер менен суу ыйык болгондой. Көк түрктөрдө да ошондой болгон. Алардын жазуулары Өтүкөндүн токоюн ыйык деп атап, мамлекетти ага байлайт. Алар ошондой эле көк түрктөрдүн ыйык Жер-Сууну Теңирдин жанына коёт.[19]
Андан кийин ал юэчжилерди батышка сүрдү. Ал Сары дарыянын ийрилигинин түштүгүндөгү лоуфаньдарды жана Боян падышасын кошуп алды. Ал ошондой эле Цинь генералы Мэн Тянь алган хунн жеринин ар бир милясын кайра алды.[1] Ошол учурда Хань Лю Бан менен Сян Юйдун ортосундагы согушка камалган эле, жана өлкө курал менен чарчаган. Ши цзи муну иш ушунчалык оңой болгондугунун себеби катары берет.[1] Анын жаа тарткан үч жүз миңден ашык кишиси бар болчу.[1] Бул сан Ши цзиники. Бул Хань сарайынын тегерек саны, анын артында эсеп жок. Ал майдандагы аскерди эмес, жаа тарта алган хунндардын бардык кишилерин өлчөйт окшойт. Андан кийин ал түндүктө хуньюйларды, цюйшэлерди, динлиндерди, гэкунь жана синьлилерди багындырды.[1] Гэкунь Хань булактары кийин Цзяньгунь деп жазган ат. Бул Енисей кыргыздарына айланган элдин бир тексттеги биринчи көрүнүшү.
Мамлекеттин тартиби
Ши цзи хунн тартибин ушул үзүндүдөн дароо кийин баяндайт. Бул талаа мамлекетинин ичинен жазылган эң алгачкы сүрөттөмө. Сол жана Оң Сыйлуу Падыша, Сол жана Оң Гули падышасы, Сол жана Оң улуу генералдар, улуу коменданттар, улуу данху жана гуду маркиздери болгон. «Сыйлуу» үчүн хунн сөзү туци болгон. Мураскор ар дайым Сол Туци падыша болгон. Сыйлуу падышалардан данхуга чейин улуулары он миң атчанды, кичүүлөрү бир нече миңди башкарган. Алар жыйырма төрт болгон жана Он миң атчан деп аталган. Улуу министрлер кызматтарын мурас менен кармаган. Үч уруу асыл болгон: Хуянь, Лань, жана кийинчерээк Сюйбу.[1][20] Бир окуу Сол Сыйлуу Падышаны көк түрктөрдүн Сол Билге Бек кызматынын алдынкысы деп эсептейт. Ал Билге хандын наамын ошол кызматтан чыгарат.[21] Падышалык үйдүн өзү Луанди болгон.[22] Бир эски окуу анын ордуна Тугени атайт, алар кийин эң күчтүү хунн уруусун берген эл, жана алардын атын болжолдуу түрдө Türk деп окуйт.[23]
Үч жыйын жылды кармап турган. Биринчи айда башчылар шаньюйдун сарайында кичи чогулушка жана курмандыкка чогулган. Бешинчи айда алар Лунчэндин жанына чоң күч менен чогулган. Ал жерде алар ата-бабаларга, Асманга жана Жерге жана рухтарга курмандык чалган. Күзүндө аттар семирген убакта алар Дайлиньге чогулган. Ал жерде алар кишилерди жана малды санаган.[1] Эртең менен шаньюй чатырынан чыгып, чыгып келе жаткан күнгө тазим кылган, ал эми кечинде айга тазим кылган. Алар ай өсүп жатканда чабуул жасап, азайып жатканда чегинген.[1] Мыйзам кыска болгон. Кылычты кынынан бир футка суруу өлүм болгон. Уурулук кишиге үй-бүлөсүн жоготтурган. Эч бир туткун он күндөн ашык кармалган эмес.[1]
Байдэн
Б.з.ч. 200-жылы Хань падышасы Синь Маиде хунндарга багынды. Багатур Гоучжу аркылуу түштүккө келип, Тайюаньга Цзиньянга чейин сокку урду.[1] Император Гаоцзу өзү майданга чыкты. Жамгыр жана кар менен катаал кыш болчу. Ондон эки-үч киши муздан манжаларын жоготту. Багатур жеңилгендей көрсөтүп, Ханьды алдады. Ал жакшы аскерлерин жашырып, алсыздарды көрсөттү. Хань түндүккө үч жүз жыйырма миң киши менен келди, көбү жөө. Гаоцзу жөө аскеринен мурун Пинчэнге жетти. Багатур төрт жүз миң тандалган атчан чыгарып, аны Байдэнде жети күн камап койду. Ак аттар батышта, боз аттар чыгышта, кара аттар түндүктө, кызыл аттар түштүктө турду.[1][24] Хань шу төрт жүз миңдин ордуна үч жүз миңден ашык тандалган атчан берет.[22][25] Төрт жүз миң Байдэн алдындагы атчандардын эмес, курал көтөрүүгө жарамдуу хунндардын бардык кишилеринин саны окшойт. Кандай болбосун, хунн сандары төмөн болушу керек эле, анткени ошол убактагы чыгыш талаа ушунча элди кармаган эмес. Курчоо белек шаньюйдун аялына жеткенден кийин жана эки союздаш командир келбей калгандан кийин бир бурчтан алынды. Бул Багатурга Ханьдын анын аркасында келишими бар деген шек туудурду.[1] Гаоцзу өз кишилерине жааларын тартып, сыртты караганга буйруду. Ал боштуктан чыгып кетти.[1][26]
Келишим жана кат алышуу
Байдэндин натыйжасы хэцинь келишими болду: шаньюйдун аялы катары императордук үйдөн бир аял, жыл сайын белгиленген өлчөмдөгү жибек буласы, жибек, шарап, күрүч жана тамак, жана эки бийлөөчүнү ага-ини кылган ант.[1] Ал чабуулдарды токтоткон жок. Хань окуусунда ал тең укуктуулардын тынчтыгы катары каралган эмес. Хунн окуусунда ал ошондой окулган.
Гаоцзу өлгөндө Багатур императрица Люйга кат жиберди. Ши цзи катты тайманбас деп атайт жана аны келтирбейт. Ал чабуул жасоону каалады. Анын генералдары Гаоцзу акылдуу жана согушчан болгонун, ошого карабай Пинчэнде камалганын эске салышты. Ал анын ордуна келишимди жаңыртты.[1][27]
Хань шу катты толугу менен берет. Багатур мындай деп жазды: «Мен жалгыз бийлөөчүмүн. Мен дарыялар менен саздардын арасында төрөлүп, мал менен аттар жайылган ачык түздүктөрдө чоңойдум. Мен көп жолу чек арага келип, Кытайда саякаттоону каалагам. Сиздин Улуулугуңуз жалгыз турат, мен да жалгыз жашайм. Экөөбүздө тең кубаныч жок, жана көңүл ачууга эч нерсебиз жок. Мен бар нерсемди жок нерсеме алмашууну каалайм».[22][28] Императрица каарданды. Генерал Цзи Бу ага катты көңүл бурбай коюуну кеңеш кылды, анткени түндүк элдер жырткычтар менен куштар сыяктуу. Ал өзүнүн картайганын, чачы менен тиши түшүп жатканын жана кадамдары бекем эмес экенин, жана шаньюй ага өзүн кемсинтпеши керек экенин жооп берди. Ал төрт атын түгөйлөгөн эки император арабасын жиберди.[22][29] Багатур ага ыраазычылык билдирүү үчүн элчи жиберди. Ал Кытайдын сылыктыгын үйрөнбөгөнүн айтып, бир ат жиберди.[22][30] Бир окуу нике сунушу сеп, белектер алмашуу жана нике алып келе турган сарайлардын жакын байланыштарына, демек Кытайдын көбүрөөк буюмдарына багытталган деп эсептейт.[31] Экинчи окуу эки катты берүү бир аз күмөндүү, ал эми б.з.ч. 176-жылдагы кат чыныгы деп эсептейт.[32]
Б.з.ч. 176-жылдагы кат толугу менен келтирилет. Бул кайсы бир булакта сакталган хунн бийлөөчүсүнүн эң узун айтуусу.[1] Ал мындай башталат: Асман койгон хунндардын улуу шаньюйу императордун ден соолугун урмат менен сурайт. Андан кийин кат төрт нерсени билдирет. Оң Сыйлуу Падыша келишимди уруксатсыз бузган жана юэчжилерге каршы батышка жиберилүү менен жазаланган. Асмандын мээрими менен, жакшы офицерлер жана күчтүү аттар менен юэчжилер талкаланган. Лоулань, усундар, хуцзелер жана алардын жанындагы жыйырма алты мамлекет хунн кылынган. Жаа тарткан бардык элдер эми бир үй-бүлө болгон.[1][33] Бир заманбап окуу жыйырма алты мамлекетти отуз алтыга оңдойт.[34] Башка бир окуу юэчжилердин Дуньхуан өлкөсүнөн Илиге качышын Лаошандын бийлигине эмес, б.з.ч. 177–176-жылдагы ушул жортуулга коёт.[35] Хань кеңеши согуш жөнүндө талашты. Ал юэчжилерди жаңы талкалаган шаньюйга чабуул жасоого болбойт, жана жер туздуу, кармап турууга арзыбайт деген тыянакка келди.[1]
Катты пайда кылган кылмыш Ши цзи боюнча император Вэньдин үчүнчү жылынын бешинчи айына, б.з.ч. 177-жылга коюлат.[1] Оң Сыйлуу Падыша Сары дарыянын түштүгүндөгү жерге кирди. Ал Шан округунун чек ара посттарын күзөткөн урууларды тоноп, кишилерди өлтүрүп алып кетти. Вэнь канцлери Гуань Инди сексен беш миң арабалар жана атчандар менен Гаонуга жиберди, жана падыша чек арадан ары чегинди.[1][36] Бир окуу падыша Ханьга өткөн жана алар үчүн чек ара посттарын кармаган хунндар тарабынан түрткүлөнгөн деп эсептейт.[37] Бул чабуулга чейинки жылдар дээрлик бош. Хань булактары Багатурду б.з.ч. 192-жылдан 177-жылга чейинки бир да окуяда атабайт.[38] Бир окуу ал бул жылдарды батыш элдерин хунн тартибине киргизүү менен өткөрдү деп эсептейт.[38]
Император Вэнь б.з.ч. 174-жылы жооп берди. Катына кошуп ал кооздолгон жана оюмдуу жибек кийимдерди жана алтын жабдыктуу, алтын тогосу бар кур жиберди: 黃金飾具帶一，黃金胥紕一.[1] Которуучулар экинчи буюм боюнча айырмаланышат. Бири аны кур жана кийим кооздугу деп берет.[31] Башкасы аны байыркы комментарийлер сүрөттөгөндөй, оролгон жана өрүлгөн чачты бекитүү үчүн колдонулган алтын чач кыстыргыч деп эсептейт.[39]
Баа
Багатур б.з.ч. 174-жылы көз жумду. Анын уулу Цзию Лаошан катары анын ордуна келди.[1] Ши цзи анын көтөрүлүшү жөнүндөгү баянын бөлүм башка эч кимге кайталабаган бир баа менен аяктайт. Чуньвэйден Думанга чейин миң жылдан ашык убакыт болгон, жана тукум тартипке келтирилген эмес. Тескерисинче, Багатурдун тушунда хунндар эң күчтүү болгон. Алар түндүктүн бардык элдерин багындырып, түштүккө каршы тең мамлекет катары турушту. Ошол мезгилден баштап алардын мураскорлугу, кызматтары жана наамдары жазылып калууга мүмкүн.[1] Бул баа конфедерация документтештирилген тартиби бар мамлекетке айланган учурду жазат. Андан кийинки ар бир талаа империясы бул тартиптин бөлүктөрүн мурастаган: жужандар, көк түрктөр, уйгурлар.[40]
Түрк илими Багатурду көптөн бери түрктөрдүн биринчи улуу бийлөөчүсү деп эсептеп келген.[41] Бир окуу хунндар Тянь-Шаньдын чыгыш четинен батышка созулган элдердин массасы болгон, жана Волга менен Түркстандын ортосундагы элдер алардын тууганы болгон деп эсептейт.[42] Түрк улуттук-тарыхый окуусу хунн мамлекетин түрк мамлекеттеринин бир сызыгынын биринчиси жана кийинкилердин үлгүсү деп алат.[43] Хунндардын сол жана оң канаттары жана жыйырма төрт командири огуздардын эки бутагына жана жыйырма төрт уруусуна окшош, жана кээ бир жазуучулар Огуз ханды Багатур деп эсептешкен. Бирок огуз эпосу болжол менен он беш жүз жылдан кийин жазылган, жана жыйырма төрт огуз уруусу жөнүндөгү билим он биринчи кылымдан алыс кетпейт.[44]
-
c. 215 BC Qin takes the Ordos
Around 215 BC the First Emperor of Qin sent Meng Tian north with a hundred thousand men. He took the land inside the great bend of the Yellow River, the Ordos, made the river the frontier and crossed it to hold the plain below the Yin mountains. According to the Shiji the Donghu north of Yan were strong at this time, and the Yuezhi flourished between Dunhuang and the Qilian mountains. The Xiongnu chanyu Duman could not withstand Qin and moved north. How far north, the source does not say. A second reading places the Qilian of this passage in the Tianshan; the hatched area shows it.
-
209–200 BC Modu unites the steppe
In 209 BC Modu killed his father Duman and became chanyu. Between the Xiongnu and the Donghu lay an empty strip more than a thousand li wide. When the Donghu demanded it, Modu struck east and destroyed their king. The Wuhuan held out at the Wuhuan mountain and paid the Xiongnu a yearly tribute of oxen, horses and sheepskins; the Xianbei withdrew far beyond the Liaodong frontier. Modu drove back the Yuezhi, took back the land Meng Tian had seized as far as Chaona and Fushi, and subjected the Hunyu, Qushe, Dingling, Gekun and Xinli in the north. In 200 BC he surrounded the Han emperor Gaozu for seven days on the hill of Baideng near Pingcheng.
-
176–c. 160 BC The height of the realm
In 176 BC Modu wrote to the Han court that the Wise King of the Right had destroyed the Yuezhi, and that Loulan, the Wusun, the Hujie and twenty-six states around them had all become Xiongnu: all the peoples who draw the bow were now one family. His son Laoshang killed the Yuezhi king and made a drinking cup of his skull. The Yuezhi left the Hexi and moved west into the land of the Saka. The Han Shu names a Xiongnu Commandant of Slaves who resided between Karashahr, Weixu and Weili and taxed the oasis states. In 162 BC the emperor Wendi confirmed the Long Wall as the line between the two realms. No source describes the northern edge of the realm in Tuva and beyond the Baikal.
-
127–121 BC The Han take the Ordos and the Hexi
In 127 BC the Han general Wei Qing drove the kings of the Loufan and the Baiyang out of the Ordos. Han founded Shuofang there and restored Meng Tian's wall along the river; in exchange it gave up the district of Zaoyang beyond Shanggu. In 123 BC the chanyu withdrew north across the Gobi on the advice of the defector Zhao Xin. In the spring and summer of 121 BC Huo Qubing struck into the Hexi corridor, and in the autumn the Hunye king killed the Xiutu king and went over to Han with more than forty thousand people. From then on, says the Shiji, the land from Jincheng and the Hexi west along the Southern Mountains to the Salt Marsh was empty of Xiongnu. By this time the Wusun held the land of the Saka, and the Yuezhi had moved on to the north bank of the Oxus.
-
119–c. 100 BC North of the Gobi
In 119 BC Wei Qing and Huo Qubing crossed the Gobi with separate armies. Huo Qubing marched more than two thousand li beyond Dai, sacrificed on Mount Langjuxu and turned back at the Hanhai. Afterwards, says the Shiji, there was no royal court south of the Gobi. Han settled soldiers and farmers from Shuofang west to Lingju and set up the commanderies of the Hexi, from Wuwei to Dunhuang; the Wuhuan were moved beyond the frontier of five eastern commanderies to watch the Xiongnu for Han. By 105 BC the chanyu had moved further north-west, his left wing facing Yunzhong and his right Jiuquan and Dunhuang. The southern edge of the realm ran somewhere in the Gobi.
-
60–51 BC The Western Regions lost, the realm divided
In 71 BC the Dingling struck the Xiongnu from the north, the Wuhuan from the east and the Wusun from the west, and the peoples bound to them fell away. In 60 BC the Rizhu king went over to Han. The Xiongnu Commandant of Slaves was abolished, and Zheng Ji became the first Protector-General of the Western Regions, with his seat at Wulei. In 57 BC five chanyus contended for the throne. In 54 BC Zhizhi took the royal court, and his younger brother Huhanye moved south to the Han frontier. In 51 BC Huhanye came before the emperor at Ganquan and was allowed to live below the Guanglu wall.
-
49–33 BC Zhizhi in the west, Huhanye in the north
Believing that Huhanye, weak and bound to Han, could not come back north, Zhizhi led his people west. He defeated the Wusun, received the surrender of the Wujie in the north, broke the Jiankun in the west and brought the Dingling under him, and made his seat in the land of the Jiankun. Around 44 BC he killed a Han envoy and went on to Kangju; of his people only three thousand arrived. In 36 BC the Protector-General Gan Yanshou and his deputy Chen Tang marched on Kangju and killed him. Huhanye meanwhile returned to the royal court in the north, and in 33 BC he received the palace lady Wang Zhaojun as his wife. From then on the land north of the Long Wall belonged to the Xiongnu again.
-
AD 48–50 Northern and Southern Xiongnu
Under Wang Mang the states of the Western Regions went over to the Xiongnu. In AD 48 the chiefs of eight southern tribes raised Bi, the Rizhu king, as chanyu under the name Huhanye; he came to the Wuyuan frontier and offered to shield Han against the northern Xiongnu for ever. The next year the northern chanyu fell back a thousand li. In AD 50 the southern court moved inside the frontier, first to Yunzhong and in the winter to Meiji in Xihe, and its chiefs were stationed along the frontier commanderies from Beidi to Dai. Beyond the Liaodong frontier the Xianbei sent their first envoys to Han in AD 49.
-
AD 87–93 The end of the Northern Xiongnu
In AD 87 the Xianbei entered the eastern lands of the Northern Xiongnu and killed the chanyu Youliu; fifty-eight tribes, two hundred thousand people, came to the frontier to surrender. In 89 Dou Xian marched out with the southern chanyu, defeated the northern chanyu at Mount Jiluo and had an inscription cut on Mount Yanran, more than three thousand li beyond the frontier. A rock inscription in the Gobi of central Mongolia is identified with this text; it lies much closer to the frontier than the figure of the source. In 91 Geng Kui defeated the northern chanyu at the Jinwei mountains, and the chanyu fled to the land of the Wusun. The Xianbei moved into the empty land, and more than a hundred thousand Xiongnu tents that stayed behind called themselves Xianbei.
-
c. AD 155–180 The Xianbei in the old Xiongnu land
The Xianbei leader Tanshihuai set his court on the Chuochou river below Mount Tanhan, more than three hundred li north of Gaoliu. According to the Hou Han Shu he raided the Han frontier in the south, held off the Dingling in the north, drove back the Fuyu in the east and struck the Wusun in the west, and held all the old Xiongnu land, fourteen thousand li from east to west. He divided it into an eastern, a central and a western part; the western reached Dunhuang and the Wusun. The Southern Xiongnu remained inside the Han frontier. One reckoning puts the last defeat of the Northern Xiongnu by the Xianbei in 155, a second puts their move west around 158; the hatched area north of Kangju shows where the second places them.
- Place named in a source (position as commonly identified)
- Position disputed or approximate
- Zone drawn after the Han histories
- Second reading or entirely uncertain position (hatched)
- People subject to the Xiongnu, or under Han protection
- Oasis states taxed by the Xiongnu
- Border that no source describes (drawn uncertain)
- Movement named in a source (route drawn)
Эскертүүлөр
- ^ a b c d e f g h i j k l m n o p q r s t u v w x y z aa ab ac ad ae af Shiji, juan 110
- ^ a b Golden 1992, p. 50
- ^ Schuessler 2007
- ^ a b Clauson 1972
- ^ a b c d Yavuz 2025, p. 74
- ^ Golden 1992, p. 249
- ^ Yavuz 2025, p. 73
- ^ a b Lattimore 1951, p. 451
- ^ Ögel 2015, p. 147–150
- ^ Ögel 2015, p. 152–156
- ^ Ögel 2015, p. 155–156
- ^ Ögel 2015, p. 152, 154
- ^ Lattimore 1951, p. 463–465
- ^ Ögel 1993, p. 8, 11
- ^ Ögel 2015, p. 158–159
- ^ Lattimore 1951, p. 463–464
- ^ Lattimore 1951, p. 524–525
- ^ Ögel 2015, p. 162
- ^ Kül Tegin inscription
- ^ Ögel 2015, p. 150–151
- ^ Ögel 2015, p. 151–152
- ^ a b c d e f Han Shu, juan 94
- ^ Kafesoğlu 1997, p. 60, 69
- ^ Ögel 2015, p. 286
- ^ Ögel 2015, p. 285
- ^ Ögel 2015, p. 281–286
- ^ Ögel 2015, p. 302–305
- ^ Ögel 2015, p. 303
- ^ Ögel 2015, p. 304–305
- ^ Ögel 2015, p. 306
- ^ a b Jagchid 1989, p. 27
- ^ Ögel 2015, p. 301–302
- ^ Ögel 2015, p. 309–311
- ^ Sinor 1990, p. 123
- ^ 内田吟風 1938a, p. 313
- ^ Ögel 2015, p. 307–309
- ^ Ögel 2015, p. 307
- ^ a b Ögel 2015, p. 306–307
- ^ Ögel 2015, p. 313–314
- ^ Golden 1992
- ^ Sümer 1972, p. 2
- ^ Ögel 1993, p. 2, 4
- ^ Kafesoğlu 1997, p. 61, 63
- ^ Sümer 1972, p. 2–3
Булактар
- Shiji, juan 110
- Han Shu, juan 94 (after Shiji)
- Kül Tegin inscription
Адабият
- Peter B. Golden, An Introduction to the History of the Turkic Peoples (1992)
- Emre-E. Yavuz, The Gokturk Empire: 2nd Edition (2025)
- Nicola Di Cosmo, Ethnogenesis, Coevolution and Political Morphology of the Earliest Steppe Empire: The Xiongnu Question Revisited (2011)
- Juhyeon Lee et al., Genetic Population Structure of the Xiongnu Empire at Imperial and Local Scales (2023)
- Gerard Clauson, An Etymological Dictionary of Pre-Thirteenth-Century Turkish (1972)
- Axel Schuessler, An Etymological Dictionary of Old Chinese (2007)
- Uchida Ginpū 内田吟風, 月氏のバクトリア遷移に關する地理的年代的考證（上） (1938)
- Denis Sinor (ed.), The Cambridge History of Early Inner Asia (1990)
- Bahaeddin Ögel, Büyük Hun İmparatorluğu Tarihi I (2015)
- Owen Lattimore, Inner Asian Frontiers of China (1951)
- Sechin Jagchid; Van Jay Symons, Peace, War, and Trade Along the Great Wall. Nomadic-Chinese Interaction through Two Millennia (1989)
- Bahaeddin Ögel, Türk Mitolojisi (Kaynakları ve açıklamaları ile destanlar) I (1993)
- Faruk Sümer, Oğuzlar (Türkmenler). Tarihleri, boy teşkilâtı, destanları (1972)
- İbrahim Kafesoğlu, Türk Millî Kültürü (1997)
What links here36
- Persons
- Dou Xian · Duman (Touman) · Emperor Gaozu of Han · Hulugu Chanyu · Laoshang Chanyu · Li Guangli · Meng Tian · Tanshihuai · Wang Zhaojun · Wei Lü · Zhizhi Chanyu · Zhonghang Yue
- States
- Five Divisions of the Xiongnu · Xiongnu · Xiongnu Han
- Conflicts
- The Xiongnu–Han Wars
- Battles & Events
- Siege of Baideng · The Han–Xiongnu heqin treaties
- Peoples
- Dingling · Donghu · Eurasian Nomads · History of the Turkic peoples · The Great Empires of the Steppe · Wuhuan · Yuezhi
- Lineages
- Luandi
- Institutions and Titles
- Army of the Steppe Empires · Chanyu · Diplomacy of the Steppe Empires · Skull Cup · Women among the Turkic Peoples · Xiongnu Herds
- Foods
- Millet
Cite this article
Yavuz, Emre-E. “Багатур (Моду шаньюй).” Turkic Atlas, revised 8 November 2026. https://turkicatlas.org/persons/modu-chanyu/
Last revised: 8 November 2026
