Zhang Qian

Zhang Qian, Asya Hunlarının on yıl alıkoyduğu ve sonra yine de batıya devam eden Han elçisiydi. Fergana’yı, Yuezhileri, Baktriya’yı ve Kangju’yu gören ve onları tahta bildiren ilk Çinli oydu. Elçiliği, Han’ın Asya Hunlarına karşı müttefik arayışının bir parçasıydı.^[1] Shiji onun hikâyesini 123. bölümde anlatır. Bölüme tek bir cümleyle başlar: “Dayuan’ın izlerini ilk gören Zhang Qian’dır.”^[2]

Yuezhi elçiliği

Zhang Qian Hanzhong’luydu. Jianyuan döneminde, MÖ 140 ile 135 arasında saray görevlisi olarak hizmet etti.^[2] O sırada imparator teslim olmuş Asya Hunlarını sorguladı ve hepsi aynı şeyi söyledi. Asya Hunları, Yuezhi kralını yenmiş ve kafatasından bir içki kadehi yapmıştı. Yuezhiler kaçmış ve Asya Hunlarından nefret ediyordu, ama saldırıda yanlarında yer alacak kimseleri yoktu.^[2] Han, Asya Hunlarını yok etmek istiyordu ve Yuezhilere gidecek bir elçi aradı. Yol Asya Hun ülkesinden geçiyordu. Zhang Qian gönüllü oldu.^[2]

Longxi’den, Tangyi ailesine ait Asya Hunu doğumlu bir köle olan Ganfu ile yola çıktı.^[2] Asya Hunları onları yakaladı ve şanyuya gönderdi. Şanyu şöyle dedi: “Yuezhiler benim kuzeyimde. Han oraya nasıl elçi gönderebilir? Ben Yue’ye elçi göndermek istesem Han buna izin verir mi?”^[2] Zhang Qian’ı on yıldan fazla yanında tuttu ve ona bir eş verdi. Kadın ona bir oğul doğurdu. Zhang Qian yine de Han’ın tılsımını elinde tuttu.^[2]

Üzerindeki gözetim gevşeyince halkıyla birlikte batıya kaçtı. Birkaç on gün sonra Dayuan’a, yani Fergana ülkesine ulaştı.^[2] Dayuan, Han’ın zenginliğini duymuştu ve ilişki kurmak istiyordu. Kral ona rehberler ve tercümanlar verdi, bunlar onu Kangju’ya götürdü. Kangju da onu Büyük Yuezhilere ulaştırdı.^[2] Yuezhiler artık Han’ın umduğu halk değildi. Krallarını öldürmüşlerdi ve varisi hüküm sürüyordu. Daxia’yı, yani Baktriya’yı boyunduruk altına almışlardı. Haydutların az olduğu zengin bir ülkede, Han’dan uzakta yaşıyorlardı ve öç alma düşüncesinde değillerdi.^[2] Zhang Qian Daxia’ya da gitti ve Yuezhilerden bir yanıt alamadı.^[2]

Güney Dağları boyunca geri döndü, Qianglar ülkesi üzerinden dönmeyi düşünüyordu. Asya Hunları onu ikinci kez yakaladı. Bir yıldan fazla sonra şanyu öldü. Sol Guli kralı varise saldırdı ve kendini şanyu ilan etti. Zhang Qian bu karışıklıkta Asya Hunu eşi ve Ganfu ile birlikte kaçtı.^[2] Ölen şanyu Junchen’di. Yola çıkan yüzden fazla adamdan ikisi, on üç yıl sonra geri döndü.^[2]

Rapor

Zhang Qian Dayuan’a, Büyük Yuezhilere, Daxia’ya ve Kangju’ya bizzat gitmişti. Bunların yanında beş altı büyük ülke daha duymuştu. Hepsini imparatora anlattı.^[2] Modern anlatımlar, bölümdeki ülke tasvirini bu kayıp raporun neredeyse birebir kopyası sayar.^[3] Dayuan, Asya Hunlarının güneybatısında ve Han’ın tam batısında, yaklaşık on bin li uzaktaydı. Halkı yerleşikti. Pirinç ve buğday eker, üzümden şarap yapardı. Ülkede çok sayıda iyi at vardı. Bu atlar kan terler ve göksel atların soyundan gelirdi. Surlarla çevrili yetmişten fazla kenti ve birkaç yüz bin kadar nüfusu vardı.^[2] Zenginler şarabı bol miktarda, on bin shi’ye varan ölçüde depolardı. Onlarca yıl bozulmadan saklarlardı.^[2]^[4] Kangju, Dayuan’ın kuzeybatısındaydı. Göçebe bir ülkeydi ve güneydeki Yuezhilere, doğudaki Asya Hunlarına haraç verecek kadar küçüktü.^[2]

Bölüm, Dayuan’dan batıda Part ülkesine kadar uzanan halklar için dillerinin farklı olduğunu, ama birbirlerini anladıklarını söyler. Erkeklerinin gözlerinin çukur, sakallarının gür olduğunu ve ticarette usta olup bir paranın kesri için pazarlık ettiklerini de belirtir.^[2] Bazı araştırmacılar bunu Soğd tüccarlarının ilk tasviri sayar. Bu görüş, Dayuan’ın Fergana olması koşuluna bağlıdır. Böyle olursa Dayuan ile Part arasındaki tüccarlar yalnızca Soğdlular olabilir.^[5] Başkaları bu sözü, Fergana’dan Part’a kadar konuşulan, birbirine yakın İran lehçeleri ailesinin işareti sayar.^[6]

Zhang Qian imparatora şunu söyledi: Daxia’da Qiong’dan bambu değnekler ve Shu’dan kumaş görmüştü. Bunların nereden geldiğini sordu. Daxia halkı, tüccarlarının bunları güneydoğuda birkaç bin li uzaktaki Shendu’dan, yani Hindistan’dan satın aldığını söyledi.^[2] Zhang Qian, Daxia’nın Han’dan güneybatıda on iki bin li uzakta olduğunu hesapladı. Shu mallarının satıldığı Hindistan’ın da Shu’dan uzak olamayacağını hesapladı. Qianglar ülkesi üzerinden Daxia’ya giden yol tehlikeliydi ve biraz kuzeyde Asya Hunları araziyi elinde tutuyordu. Shu üzerinden giden yol ise doğrudandı ve haydutlardan arınmıştı.^[2] İmparator bunu onayladı ve Shu’dan dört yolla gizli elçiler gönderdi. Her biri bir iki bin li gitti ve kuzeydeki ve güneydeki halklar tarafından durduruldu.^[2]

Asya Hunlarına karşı

Zhang Qian, büyük generalin komutasında Asya Hunlarına karşı albay olarak görev yaptı. Suyun ve otlağın nerede bulunacağını biliyordu ve ordu hiçbir şeyden yoksun kalmadı. Yuanshuo’nun altıncı yılında, MÖ 123’te Bowang markisi oldu.^[2] Ertesi yıl General Li ile birlikte Youbeiping’den Asya Hunlarına karşı çıktı. Asya Hunları Li’yi kuşattı. Zhang Qian geç vardı ve ölüme mahkûm edildi. Fidyeyle kurtuldu ve sıradan biri oldu.^[2] Aynı yıl Han süvarisi, Asya Hunlarını batıda Qilian dağlarına kadar bozguna uğrattı. Ertesi yıl Hunye kralı halkıyla birlikte teslim oldu ve Jincheng’den Hexi üzerinden Tuz Bataklığı’na kadar uzanan topraklar Asya Hunlarından boşaldı. İki yıl sonra Han şanyuyu çölün kuzeyine sürdü.^[2] Bu iki seferin ikincisi, MÖ 119’daki Mobei seferidir.

Wusun elçiliği

Zhang Qian unvanı olmadan yeni bir ittifak önerdi. Wusunlar, dedi imparatora, bir zamanlar Asya Hunlarının tebaasıydı. Onlar doğuya, Hunye kralının boşalan topraklarına çekilebilirse, Asya Hunlarının sağ kolu kesilmiş olurdu.^[2] Saray generali yapıldı ve üç yüz adamla gönderildi, her adamın iki atı vardı. Yanında on binlerce sığır ve koyun, çok büyük değerde altın ve ipek götürdü.^[2] Wusun kralı Kunmo hediyeleri eğilmeden aldı. Ancak Zhang Qian, kral eğilmezse Gök Oğlu’nun hediyelerinin geri gideceğini söyleyince eğildi. Wusunlar bölünmüştü, kralları yaşlıydı ve ileri gelenleri Asya Hunlarından korkuyordu. Zhang Qian yine bir yanıt alamadı.^[2]

Yardımcılarını Dayuan’a, Kangju’ya, Yuezhilere, Daxia’ya, Part ülkesine, Hindistan’a ve Hotan’a gönderdi. Kendisi Wusun elçileriyle eve döndü.^[2] Büyük Haberci, yani dokuz bakandan biri oldu ve bir yıl kadar sonra öldü.^[2] Bir yıl içinde, gönderdiği elçiler vardıkları ülkelerin adamlarıyla geri döndü, “ve o günden sonra kuzeybatı ülkeleri Han ile ilişki kurmaya başladı”.^[2]

Miras

Shiji, Zhang Qian’ın yolu açtığını söyler. Ondan sonra giden elçilerin hepsinin, yabancı ülkelerin güvenini kazanmak için Bowang markisinin adını andığını da belirtir.^[2] Elçiliği, yavaş yavaş başlamış bir teması hızlandırdı. Han bu elçiliği, Asya Hunlarını arkadan almak için müttefik aradığından yaptı.^[1] Ardından Dayuan atları için batıya elçi akını başladı. Her yıl beş altı ile on kafileyi aşkın heyet yola çıktı. En büyükleri birkaç yüz kişilikti.^[2]^[7]

İki bitki bu heyetlerle ilişkilendirilir. Elçiler, Dayuan’dan yonca ve asma tohumu getirdi. Orada atlar yoncayla beslenir, zenginler üzümden şarap yapardı. İmparator ikisini de verimli toprağa ekmeye başladı. Göksel atlar çoğalıp yabancı elçiler kalabalık geldiğinde, saray köşkleri ve konukevlerinin çevresi göz alabildiğine asma ve yoncayla donatıldı.^[2]^[4] Shiji, getirenler olarak Zhang Qian’ı değil elçileri anar. Sonraki yazarlar ceviz, nar, kişniş, salatalık ve susamı da Zhang Qian’a bağlar. Shiji’nin ve Han Shu’nun batı ülkeleriyle ilgili bölümleri bunların hiçbirini onunla ilişkilendirmez. Efsaneyi içeren en eski metin, üçüncü yüzyıldan Bowuzhi’dir.^[8]

Shiji ayrıca Han elçilerinin ırmağın kaynağını Hotan’a kadar izlediğini ekler. Orada dağ yeşim bakımından zengindi. İmparator eski bir kitaba baktı ve dağa Kunlun adını verdi.^[2]^[9]

Notlar

^ a b de la Vaissière 2005a, p. 29
^ a b c d e f g h i j k l m n o p q r s t u v w x y z aa ab ac ad ae af ag ah Shiji, juan 123
^ Herrmann 1910, p. 31
^ a b Laufer 1919, p. 221
^ de la Vaissière 2005a, p. 27
^ Laufer 1919, p. 212
^ Laufer 1919, p. 210
^ Laufer 1919, p. 190,258–259,278,297
^ Herrmann 1910, p. 66

Kaynaklar

Shiji, juan 123

Literatür

Étienne de la Vaissière, Sogdian Traders: A History (2005)
Berthold Laufer, Sino-Iranica. Chinese Contributions to the History of Civilization in Ancient Iran (1919)
Albert Herrmann, Die alten Seidenstrassen zwischen China und Syrien. Beiträge zur alten Geographie Asiens, Bd. 1 (1910)