Çula Kağan

Çula, her biri on yıl hüküm süren iki kardeşin arasında bir yıldan biraz fazla hüküm sürdü. Jiu Tang Shu onun hakkında üç şey kaydeder: devralınan bir siyaset, tahta çıkarılan bir davacı ve sonraki bir kaynağın zehirle açıkladığı bir ölüm.^[1]

Tahta çıkış (619)

Şibi 619’un ikinci ayında öldü. Oğlu Shiboubi tahta çıkamayacak kadar gençti, Nibu Şad yapıldı ve Youzhou’nun kuzeyinde, doğuda bir ordugâh verildi. Boylar Şibi’nin kardeşi Silifu Şad’ı Chuluo Kağan olarak tahta çıkardı.^[1] Şibi’nin oğlu on yedi yaşındaydı.^[2] Çula, hem kardeşinin hem babasının dul eşi olan Sui prensesi Yicheng ile evlendi. Ölümü bildirmek için elçiler gönderdi.^[1] Tang imparatoru Gaozu yas tuttu ve üç gün boyunca kabulleri durdurdu. Memurların elçilere konaklarında başsağlığı dilemesini emretti. Çula’ya taziye için Zheng Deting’i gönderdi ve otuz bin top ipek verdi.^[1] Çula bundan sonra sık sık haraç gönderdi.^[1] Modern anlatımlar, bu cömert ödemeyi ve Şibi’nin başlattığı seferin durdurulmasını Tang’ın yeni kağanı satın alması olarak yorumlar.^[2]

Dingxiang’da Sui kralı (620)

Sui İmparatoriçesi Xiao ile Qi prensinin oğlu ve son Sui imparatorunun torunu Yang Zhengdao, asi Dou Jiande’nin eline düşmüştü.^[1] 620’nin ikinci ayında Çula onları yanına getirtti ve Zhengdao’yu Sui kralı yaptı.^[1] Sui döneminden kağanın topraklarındaki bütün Çinliler onun tebaası sayıldı. Sui takvimi korundu ve memurlar atandı. Zhengdao, on bin takipçisiyle surlu Dingxiang kasabasında yaşadı.^[1] Modern anlatımlar bunu, Göktürklerin Çin’e müdahalesine meşruiyet kazandıran sembolik bir eylem olarak yorumlar. Bu eylem, savaş beyleri Wang Shichong ve Dou Jiande ile yapılan ittifaklarla yan yana yürüdü.^[2]

Aynı zamanda Çula kardeşinin Tang ile ittifakını sürdürdü. Henüz imparator olmayan Li Shimin, Liu Wuzhou’ya karşı gönderilmiş ve Taiyuan’da durmuştu. Çula, kardeşi Buli Şad’ı imparatorluk ordusuna katılmak üzere iki bin atlıyla gönderdi.^[1] Altıncı ayda Çula bizzat Bingzhou’ya geldi. Vali Li Zhongwen onu karşılamaya çıktı ve Çula üç gün kaldı.^[1] Adamları şehrin güzel kadınlarının çoğunu götürdü. Li Zhongwen buna engel olamadı.^[1]

Ölümü (620)

Çula kısa süre sonra öldü.^[1] Liang Shidu ile planlanan bir seferden önce, beklenmedik biçimde öldü. Bu seferde Dou Jiande, Taihang dağlarını aşıp Jin ve Jiang eyaletlerinde Göktürklerle buluşacaktı.^[2] Zizhi Tongjian, Çinli tören bakanı Zheng Yuanshu’nun onu zehirlediğine dair belirtiler taşır.^[2] Bir Çinli, kağanın çevresinde böyle bir görev tutuyordu. Modern anlatımlar bunu, Yami’den beri Çin’e yönelişin ne kadar ilerlediğini gösteren bir işaret sayar.^[2] Prenses Yicheng, Çula’nın oğlu Aoshe Şad’ı çirkin ve zayıf diye atladı. Çula’nın kardeşi Duobi’yi tahta çıkardı, Duobi İlig Kağan oldu.^[1]

Değerlendirme

Çula, doğu devletini Çin üzerindeki nüfuzunun doruğunda gösterir. Bir elinde Sui davacısı, öbür elinde Tang’ın minnettarlığı vardı. Ayrıca bu nüfuzu Çinli danışmanların yönettiğini gösterir. Halefini bir Çin prensesi seçti. Modern anlatımlar onun tutarsızlığını, Yami’nin ihaneti yanında, hanedanı yıkan liderlik başarısızlıkları arasında sayar.^[2]