Çin tarihleri, Göktürk kağanlarının ve halkının atalara ilişkin üç eylemini kaydeder: atalar mağarasında yapılan yıllık kurban, cenazede ölülere sunulan sunular ve mezarın başına dikilen taşlar ile boyalı ev.[1] Yazıtlar ataları devletin kurucuları ve yasasının kaynağı olarak adlandırır. Onlara sunulan bir sunudan söz etmez.[2] Göktürklerden önce Asya Hunları Longcheng’de atalarına kurban sundu.[3] Onlardan sonra Altaylılar, adı bilinen ataların figürlerini, yani töz’leri, tuttu.[4]

KAYITTA ATALAR Çin anlatımlarıAsya Hunlarından Göktürklere: eylemler atalara kurban, Longchengatalar mağarası, her yılcenaze sunuları, taşlar, ev YazıtlarGöktürk ve Uygur: sözler kurucular olarak Bumin ve İstemiataların yasası ve toprağıatalar mezarlığı Sonraki raporlarUygurdan Altaylıya: suretler Uygur tapınağı suretleri, 1253töz, bir atanın anıtıata denen dağlar Yalnız birinci sütun eylemleri anlatır, ikincisi atalardan eylem olmaksızın söz eder. Modern şema. Kesikli kutu, sonraki yüzyıllardan geriye okunan kanıtı içerir.
Ataların Çin anlatımlarında, yazıtlarda ve sonraki raporlarda durduğu yer. Modern şema.

Göktürklerden önce

Han Shu, Asya Hunlarına yıllık bir toplantı takvimi verir. Birinci ayda beyler şanyunun merkezinde kısaca toplanıp kurban sunardı. Beşinci ayda Longcheng’de büyük bir toplantı yapar, atalarına, Gök’e ve Yer’e, hayaletlere ve ruhlara kurban sunarlardı.[3] Atalar listenin başında durur. Bir anlatım, ata kültünü ve ölüm inançlarını Asya Hun dininin en önemli unsurları arasında sayar.[5]

Ataların neler yapabildiğini iki olay gösterir. MÖ 89’da şanyunun annesi hastalandı. Bir Asya Hun şamanı, önceki bir şanyunun öfkeli olduğunu söyledi. Asya Hunları savaşa giderken Han generali Li Guangli’yi kurban etmeye her zaman yemin etmişti ve Li Guangli kurban edilmemişti.[3] General yakalandı ve kurban olarak öldürüldü. Ardından aylarca yağmur ve kar yağdı. Sürüler öldü, halk hastalandı ve ekinler tutmadı. Şanyu korkuya kapıldı ve ölü generale bir tapınak yaptırdı.[3] Şaman, hastalığın nedeni olarak önceki şanyunun öfkesini gösterir. Metin havayı öldürmeye yalnızca şanyunun korkusu aracılığıyla bağlar.[3] İkinci olay mezarlarla ilgilidir. MÖ 77’de Hanlar, Asya Hun firarilerinden şunu öğrendi: Wuhuanlar eskiden önceki şanyuların mezarlarını açmıştı. Asya Hunları buna kızmıştı ve Wuhuanlara karşı yirmi bin atlı göndermek üzereydi.[3] Bazı araştırmacılar bu ikinci olayı ve MÖ 89’daki kurbanı, Asya Hunlarının hükümdarlarının mezarlarını o kadar kutsal saydığının, bir ihlalin savaş nedeni olduğunun kanıtı olarak alır.[6]

Türk literatürünün Çin kaynaklarından aldığı bir pasaja göre Kuzey Wei’in Tuobaları, ata tapınağı yerine bir taş oydu. Taş bir evde göğe, yere ve kağanlarının soyuna kurban sundular. Sonra huş ağaçları diktiler ve bunlardan kutsal bir orman doğdu.[7]

Atalar mağarası

Zhou Shu, kağanın her yıl soyluları atalar mağarasında (先窟) kurban sunmaya götürdüğünü kaydeder. Beşinci ayın ortasında da bir nehir kıyısında toplanıp gök ruhuna kurban sunduklarını kaydeder.[8] Sui Shu’ya göre batı Göktürkleri, atalarının yaşadığı mağarada sunuyu yapmak için her yıl yüksek rütbeli bir vezir gönderirdi.[9] Sui Shu, batıdaki toplantının günü olarak beşinci ayın sekizinci gününü verir. Bei Shi beşinci ve sekizinci ayı verir. İki metin tarihi bu yüzden farklı sözcüklerle verir.[10]

Mağara ayini, Çinlilerin kağanlar için kaydettiği, ataya yönelik tek eylemdir. Yıllık bir eylem olarak kaydedilmiştir. Yerin adı verilmez. Mağaranın nerede olduğu da, köken hikâyesindeki kurdun mağarası olup olmadığı da tartışmalıdır.[8] Sunu anlatılmaz.[8] Ayin kağana ve soylulara aittir. Batıdaki biçimi, batı merkezini mağaradan ayıran uzaklığa rağmen vekil aracılığıyla sürdürüldü.[1]

Yazıtlarda atalar

Kül Tegin yazıtı atalarla başlar. Yukarıda mavi gök, aşağıda yağız yer yaratılınca, ikisinin arasında insan oğulları yaratıldı. İnsan oğullarının üzerine atalarım Bumin Kağan ile İstemi Kağan oturdu. Göktürklerin ilini ve törüsünü tuttular ve düzenlediler.[2] Bilge Kağan ile Kül Tegin’in babası İlteriş Kağan, kağanını yitirmiş halkı ataların yasasına göre yeniden biçimlendirdi.[2] Bilge Kağan, ataların tuttuğu toprak ve su efendisiz kalmasın diye sefer yaptı.[2] Atalar kurucular, törü’nün kaynağı ve toprağın önceki sahipleridir. Kurucuların cenazesi anıldığında, gün doğusundaki halkların yas tutanlar ve ağlayanlar olarak geldiği söylenir.[2]

Taşlar, ataların beslendiğini, çağrıldığını ya da onlardan yardım istendiğini söylemez. Anıtın seslenişi ters yöne gider. Bilge Kağan, On Ok oğullarına varıncaya kadar halklara taşa bakıp anlamalarını söyler. Taşa ebedî taş der.[2] Yazıtlarda eylemde bulunan güçler Gök, Umay ve kutsal Yer-Su’dur.[11] Bilge Kağan yazıtının bir aktarımında, kağanın amcasının ruhu da onlarla birlikte onay vermez. Bu, ölü bir kağanı güçlerden biri yapardı. Aynı pasajın ikinci bir özeti, güçler arasında Gök’ü ve Yer-Su’yu adlandırır ve karar vermez.[12] Bir Eski Türkçe dilbilgisi, Orhun yazıtlarındaki ölmek için kullanılan örtmeceler arasında täŋri bol- (tanrılaşmak), kergek bol- (gerekli olmak) ve yok bol- sözlerini sayar.[13] Taşların ölen bir kağan için kullandığı sözler uça bar- (uçup gitmek) ve kergek bol-’dur. Bu sözler, ölünün vardığı bir yer adlandırmaz.[2]

Ataların yasası

Çinliler, ataların bir otorite olarak anıldığı iki durumu kaydeder. 587’de İşbara Kağan öldü. Kağanın tahtı bıraktığı kardeşi Bağa, tahtı İşbara’nın oğlu Yongyulü’den almayı reddetti.[9] Bağa şunu söyledi: Mukan Kağan’dan beri Göktürkler çoğu kez bir ağabeyin yerine küçük kardeşi, mirasçının yerine de küçük eşin oğlunu koymuştu. Bu yüzden ataların yasasını yitirmişler ve birbirlerine saygı göstermez olmuşlardı. Yongyulü, ölü babasının buyruğunun bir yana bırakılamayacağını söyledi. Beş altı karşılıklı konuşmadan sonra Bağa tahtı aldı.[9] Halefiyet olayında ataların yasası bir veraset kuralı olarak anılır ve ölü bir babanın buyruğu yaşayanları bağlayıcı sayılır.

İkinci durum, Göktürkler hakkında söylenmiş Çince bir konuşmadır. Xin Tang Shu’nun İmparator Taizong’a söylettiği konuşmaya göre Göktürkler ölülerini âdet gereği yakardı. Şimdi babalarının ve dedelerinin buyruklarına karşı mezar höyükleri yığıyor ve böylece ruhlara hakaret ediyorlardı.[14] Bu söz, klasiklerin tarzında anlık bir savunma olabilir, değişmiş bir ayinin raporu olmayabilir.[15] İki metin de ataların uygulamasını bağlayıcı kabul eder.

Cenaze ve mezar

En iyi belgelenmiş eylem cenazedir. Zhou Shu’ya göre ölenin yakınları koyun ve at keser ve çadırın önüne kurban (祭) olarak koyardı. Çadırın çevresinde yedi kez atla dönerler ve yüzlerini keserlerdi. Gömme gününde yine sunu yapar, ilk ölümde olduğu gibi atla dönmeyi ve yüz kesmeyi yinelerlerdi.[8] Mezarda bir taş ve bir işaret dikilirdi: ölenin öldürdüğü her adam için bir taş. Kurban edilen koyun ve atların başları işarete asılırdı.[8] Sui Shu, mezarda bir ev yapıldığını ve içine ölenin suretiyle geçtiği savaşların resmedildiğini ekler.[9] Ayrıca Göktürklerin hayaletlere ve ruhlara saygı gösterdiğini, şamanlara güvendiğini, savaşta ölenleri onurlandırdığını ve hastalıktan ölmeyi utanç saydığını söyler.[9] Ayrıntıyı gömme ve balbal, ölünün çevresinde atla dönme ve savaşta ölümün onuru maddeleri taşır.

Anlatımlar ölümde ve gömme gününde yapılan sunuları kaydeder. Mezarda sonradan yapılan bir sunuyu kaydetmez.[1] Anıtın heykelleri, ölenin, yani atanın gerçekçi bir temsili sayılmış ve bozkırın oyma taş figürlerine bağlanmıştır.[16] Balbal taşlarına Orta Asya kullanımında ata denir. Sonraki Türk literatürünün bir kısmı balbal geleneğini ata kültünün bir ifadesi olarak alır ve mezarları, mezar taşlarını ve türbeleri bu kültün kutsal yerleri sayar.[17]

Tang sarayı da katıldı. Kül Tegin öldüğünde imparator, taziye etmek, sunu yapmak ve bir stel dikmek için elçiler gönderdi. Ölen prensin taş figürünün durduğu ve duvarlarına savaşlarının resmedildiği bir tapınak yaptırdı.[18] Xin Tang Shu, altı usta zanaatkârın gönderildiğini de ekler. Zanaatkârlar o kadar gerçekçi suretler çizdi ki Bilge Kağan onlara bakınca kederinden boğulurdu.[14] Kül Tegin yazıtı yapıcılar için aynı şeyi söyler: Çin imparatoru yeğenini ve zanaatkârlarını türbeyi yapmaya ve oymayı işlemeye gönderdi.[2] 576’da İstemi’nin yasında, dört tutsak atlarının arasında bağlı olarak çıkarıldı. Onlara ölü kağana gidip ona bir şeyin ne kadar büyük olduğunu söylemeleri söylendi. Menandros’un cümlesi orada yarıda kesilir.[19] Bu görev ataya iletilen bir haber olabilir.[20] Ölümde eşlik maddesi, bir hükümdarın ölümünde öldürülen yoldaşları ele alır.

Uygurlar

Bayanchur Kağan’ın Tariat yazıtı, fare yılında, 748’de, halkın atalar mezarlığında toplandığını ve onu kağan adlandırdığını söyler.[21] Yazıtın Türkçe yayını bu mezarlıktan Zhou Shu’daki atalar mağarasına bir çizgi çeker. Atalar mezarlığına sahip olmanın egemenlik işaretleri arasında olabileceğini düşünür.[22]

Karabalgasun yazıtı, Bögü Kağan’ın 760’tan sonra Maniheizm’e geçişini anlatır.[23] Yazıtın Çince yüzünde valiler ve vezirler eski hatalarından tövbe eder. Cinlerin bütün oyma ve boyalı suretleri yakılacak, ışığın öğretisi kabul edilecektir.[24] Soğdca yüzün yeni bir okuması, Çincedeki cin suretlerini elle yapılmış putlar olarak verir. Çince yüz, halktan ruhlara dua etmeyi bırakmasını ister.[25] Suretlerin ne olduğu söylenmez. Bunlardan herhangi birinin ata figürü olup olmadığı açık bir sorudur. Bir araştırmacı, sarayın terk ettiği şeye ataların dini der. Bu ad, miras kalmış inancı bütün olarak adlandırır. Bir ölüler kültünü adlandırmaz.[25]

Eski Uygurca Budist metinler, ayrılan ruh için yerli sözcük olan üzüt’ü korur. Bir metin okura ona yemek vermesini söyler.[26] Moğollara giden 1253 tarihli bir Fransisken yolcuya, raporunun Türkçe anlatımına göre, bir Budist tapınağındaki Uygur rahip, tapınaktaki suretlerin tanrının suretleri olmadığını söyledi.[27] Halklarından biri, bir oğul ya da bir eş, ölürse onun suretini yaptıklarını anlattı. Sureti tapınağa koyar ve ölünün anısına saklarlardı.[27]

Kırgızlar ve Yenisey

Tongdian Kırgızlar için, ölülerini yaktıklarını, kemikleri toplayıp bir yıl sonra bir mezar yaptıklarını, ahşaptan bir ev kurup kabukla örttüklerini söyler.[28] Xin Tang Shu’ya göre cesedin çevresinde üç kez yürür, ağlar, cesedi yakar, kemikleri toplar ve bir yıl sonra gömerlerdi.[29] Bay-Bulun taşındaki bir Yenisey yazıtı, ölenin yakınlarının adamlarıyla birlikte ava çıktığını ve cenaze şölenini, yani yog’u verdiğini kaydeder. Av bu yüzden şölenin bir parçasıydı.[30]

Ataların suretleri

Göktürklerle ilgili Çin tarihleri suretlerden söz eder. Bir Tang derlemesinin kaydettiği söylenir: Göktürkler keçeden suretler oyar ve bunları deri ya da keçe torbalarda saklardı. Suretleri yağla sıvar, bazen sırıklara koyar ve dört mevsimde onlara kurban sunarlardı. Metin, dört vakit olarak da okunabilir.[31] Bu suretlerin kimliği üç biçimde anlaşılır. Birincisi onları adı bilinen atalara ait anıtlar sayar, tıpkı Altaylıların töz’leri gibi. Altaylılar töz’ü “bu babamın töz’ü, bu annemin töz’ü” sözleriyle tarif eder. Bir Moğol araştırmacı ongon kültünün büyük ata ve ölülerin kültüyle bağlantılı olduğunu savunmuştur.[32] İkincisi, Çince metnin dediği gibi, onları tanrı suretleri sayar. Türk halkları arasında put tapıcılığı tartışmasını karara bağlanmamış sayar.[33] Üçüncüsü, bu suretlerin sarayda Tengri kültünün yanında sürdürülen sıradan halkın bir kültü olduğunu savunur. Bilge Kağan’ın çevresindeki soylular bu kültü daha eski bir çağın hatırası sayardı.[34]

Sonraki Altay kaydı figürleri adlandırır. Töz’ler keçeden, paçavradan ve huş kabuğundan yapılır. Her biri adı bilinen bir atanın anıtıdır ve bazıları büyük şamanlar adına yapılır.[35] Abu’l-Ghazi on yedinci yüzyılda insanların ölü yakınlarının suretlerini yaptığını söyledi. Bunları evde tutar, yemeğin ilk lokmalarını önlerine koyar ve onlara eğilirlerdi. Put tapıcılığının böyle başladığını söyledi.[27] Aileyi koruyan ve hastalık da getirebilen atalar, yani körmös’ler, animizm katmanına aittir.

Kültün yorumları

Kült için üç yorum vardır. Birincisi, ataları eski dinin üç dayanağından biri yapar: Gök ve kutsal Yer-Su’nun yanında. Tengri’nin üçünü de kucakladığını savunur.[36] İkincisi, ata kültünü öteki kültlerin büyüdüğü kök yapar. Bu görüşe göre dağ kültü dağın, mağaranın ve ataların birliğinden gelir. Ötüken ormanı, atalara sunulan kurbanlardan sonra dikilen ağaçlardan büyümüştür. Ateş ve ocak kültü atalara bağlıdır, suret kültü de büyük ata ve ölüler kültünden doğar.[37]

Üçüncü yorum, taşların ve tarihlerin verdiğinden çıkar. Çinliler kağana mağarada, halka mezarda bir sunu verir. Yazıtlar ataları kurucular olarak ve yasanın ve toprağın kaynağı olarak verir. Kaynaklar, soya dayanan bir düzen gösterir: mezarda ölüye, mağarada soya karşı bir borç vardır. Ölüleri merkez alan bir din göstermez. Göktürklerin doğa kültlerini inceleyen bir çalışma, ataları, ölüm inançlarıyla, şamanlarla ve kurtla birlikte ayrı bir ele alış için bir kenara koyar. Doğa kültlerini Tengri’nin altında sıralar.[38]

Adlar

Eçüm apam “atalarım”, eçümiz apamız “atalarımız” demektir. Adı geçen atalar Bumin ve İstemi’dir.[2] Törü, ataların koyduğu yasa ve âdettir.[2] Çinliler atalar mağarasını 先窟, atalara kurbanı 祭其先 ve ataların yasasını 先祖之法 yazar.[39] Eski Uygurca yagıš kurbandır, yagıšlıg orun ise sunu yeridir.[26] Töz, kök ve köken ile bir ata figürü için Altay sözcüğüdür, ongon ise onun Moğolca karşılığıdır.[40] Türkçe terim olan ata kültü, yirminci yüzyıl literatürüne aittir.[41]

Kaynakların güvenilirliği

Çinliler Asya Hunlarına belli bir toplantıda atalara kurban ve kutsal tutulan mezarlar verir. Göktürklere ise yıllık bir mağara kurbanı, ölümde sunular ve mezarda bir anıt verir.[42] Yazıtlar ataları egemenliğin düzenine ve yasaya yerleştirir. Ölüler için sunular yalnızca Çin anlatımlarında geçer. Eski dinin atalara dayanıp dayanmadığı farklı yorumlanır. Kaynaklar eylemleri ve sözleri verir, ikisinin nasıl birleştiğini söylemez.

Notlar

  1. ^ a b c Zhou Shu (Book of Zhou), juan 50; Sui Shu (Book of Sui), juan 84
  2. ^ a b c d e f g h i j Kül Tegin inscription
  3. ^ a b c d e f Han Shu, juan 94
  4. ^ İnan 2017; first edition 1954, p. 42
  5. ^ Erkoç 2026, p. 240–241
  6. ^ Erkoç 2026, p. 244, 253
  7. ^ İnan 2017; first edition 1954, p. 3
  8. ^ a b c d e Zhou Shu (Book of Zhou), juan 50
  9. ^ a b c d e Sui Shu (Book of Sui), juan 84
  10. ^ Sui Shu (Book of Sui), juan 84; Bei Shi (History of the Northern Dynasties), juan 99
  11. ^ Tonyukuk inscription; Kül Tegin inscription
  12. ^ Bilge Khan inscription; Uçar 2020, p. 38; 186; Erkoç 2024, p. 38; 186
  13. ^ Erdal 2004, p. 532
  14. ^ a b Xin Tangshu (New Book of Tang), juan 215
  15. ^ Ecsedy 1984, p. 276–277
  16. ^ Ecsedy 1984, p. 278–279
  17. ^ Çikolar 2026, p. 517; 524
  18. ^ Jiu Tangshu (Old Book of Tang), juan 194
  19. ^ Menander Protector
  20. ^ Ecsedy 1984, p. 266–267
  21. ^ Tariat inscription; Saadettin 1995, p. 73
  22. ^ Saadettin 1995, p. 80
  23. ^ Karabalghasun inscription
  24. ^ Karabalghasun inscription; Radloff 1894–1895, parts 1–3, p. 287–288
  25. ^ a b Wilkens 2024, p. 78
  26. ^ a b Wilkens 2024, p. 82
  27. ^ a b c İnan 2017; first edition 1954, p. 43
  28. ^ Tongdian, juan 200
  29. ^ Xin Tangshu (New Book of Tang), juan 217
  30. ^ Tuncel 2023, p. 1130
  31. ^ 段成式 ca. 860, p. 193; Erkoç 2024, p. 193
  32. ^ İnan 2017; first edition 1954, p. 4–5, 42–43; 56; Şen 2018, p. 4–5, 42–43; 56
  33. ^ Erkoç 2024, p. 193
  34. ^ İnan 2017; first edition 1954, p. 5–6
  35. ^ İnan 2017; first edition 1954, p. 41–42
  36. ^ Şen 2018, p. 47; 25; 1436; Uçar 2020, p. 47; 25; 1436; Alsan 2024, p. 47; 25; 1436
  37. ^ İnan 2017; first edition 1954, p. 5, 43; 55; 190; Şen 2018, p. 5, 43; 55; 190; Erkoç 2024, p. 5, 43; 55; 190
  38. ^ Erkoç 2024, p. 176, 196
  39. ^ Zhou Shu (Book of Zhou), juan 50; Han Shu, juan 94; Sui Shu (Book of Sui), juan 84
  40. ^ İnan 2017; first edition 1954, p. 42–44
  41. ^ Uçar 2020, p. 25
  42. ^ Han Shu, juan 94; Zhou Shu (Book of Zhou), juan 50; Sui Shu (Book of Sui), juan 84

Kaynaklar

Literatür

  • Hayrettin İhsan Erkoç, Asya Hunlarında Dinî İnançlar (Religious Beliefs of the Xiongnu) (2026)
  • Hayrettin İhsan Erkoç, Gök Türklerde Doğa Kültleri (2024)
  • Ali Ahmetbeyoğlu, Hüseyin Şen, Eski Türk Dininin Kozmolojisi ve Kozmogonisi (2018)
  • Hüseyin Uçar, Bir Kültün Özellikleri: Türklerde Su Kültü (2020)
  • Şenay Sayın Alsan, Gök Tanrı İnancının Türk İnanç Sisteminde Yeri ve Mimariye Yansımaları (2024)
  • Abdülkadir İnan, Tarihte ve Bugün Şamanizm: Materyaller ve Araştırmalar (2017; first edition 1954)
  • Ildikó Ecsedy, Ancient Turk (T'u-chüeh) Burial Customs (1984)
  • Eyüp Çikolar, Türk Ölüm Adetleri ve Balbal Taş Geleneğinin Şahideler Üzerindeki Manevi İzleri (2026)
  • Gömeç, Saadettin, Terhin Yazıtı'nın Tarihi Açıdan Değerlendirilmesi (1995)
  • Jens Wilkens (trans. Celalettin Bulut Bostan), Uygur Budizmi ve Manihaizm ile Yerel Dinlerin Etkisi: Dinî Terminoloji Örneği (2024)
  • Riza Tuncel, Eski Türk Avcılığının İnançsal ve Ritüelistik Boyutları (2023)
  • Wilhelm Radloff, Die alttürkischen Inschriften der Mongolei (1894–1895, parts 1–3)
  • Marcel Erdal, A Grammar of Old Turkic (2004)
  • Uno Harva, Die religiösen Vorstellungen der altaischen Völker (1938)
  • Duan Chengshi 段成式, 酉陽雜俎 Yǒuyáng Zázǔ (ca. 860)

İlgili maddeler

Buraya bağlantı verenler2

Kişiler
Hulugu Chanyu
Dinler
Iye

Bu maddeyi kaynak göster

Yavuz, Emre-E. “Ancestor Cult.” Turkic Atlas, revised 8 November 2026. https://turkicatlas.org/religions/ancestor-cult/

Son güncelleme: 8 Kasım 2026