İllig

İllig, 伊利, unvanın ilk öğesidir. Bu unvanı 552’de Bumin aldı.^[1] Aynı öğe İşbara’nın unvanının başında da durur.^[2] İşbara 581’de kağan oldu.^[3]

Bumin’in unvanı

552’nin birinci ayında Çinlilerin Tumen dediği Bumin, Rouranlara saldırdı ve onları Huaihuang’ın kuzeyinde ezdi.^[1] Rouran kağanı Anagui kendini öldürdü.^[1] Bumin bunun üzerine kendisine 伊利可汗, İllig Kağan dedi. Zhou Shu bunu eski şanyu ile karşılaştırır.^[1] Karısına, eskilerin yanzhi’si gibi katun dedi.^[1] Tongdian, Rouran hükümdarı Shelun’un kendisine zaten kağan dediğini ve Göktürklerin bunda onu izlediğini ekler.^[4]

İşbara tahta çıkarıldığında Sui Shu onun unvanını 伊利俱盧設莫何始波羅可汗 diye verir.^[2] İlk iki işareti Bumin’in unvanındaki 伊利’dir.^[5]

Anlamı

Çin tarihleri bu öğeyi açıklamaz.^[6] Bazı araştırmacılar 伊利’yi Türkçe illig, yani “devleti olan” diye anlar ve sözcüğü “devlet” anlamındaki el’den türetir. Bumin’in unvanını “devleti olan kağan” diye çevirirler.^[7] Onlara göre sözcük sonradan “kral” ya da “hükümdar” anlamına geldi.^[7] Uygurca elig “kral” sözcüğü de aynı biçimde el+lig, “devleti olan” diye açıklanır. Çift l erken kısaldı ve sözcük hiçbir zaman iki l ile yazılmaz.^[8] Kül Tegin yazıtı illig’i ilk anlamıyla kullanır. Bilge Kağan’ın babası için, devleti olanlardan devleti aldığını söyler.^[9]

Unvan, sonraki İlig Kağan’ın adı değildir. Tang tarihleri onun adını farklı işaretlerle 頡利, xieli diye yazar.^[10]

Sonraki anlam, 1069–1070’te Karahanlı sarayında yazılan Kutadgu Bilig’de açıktır. Orada ilig hikâyedeki kral için olağan sözcüktür ve ona seslenilen biçimdir, ay ilig.^[11]