552’de Aşinaların önderi Bumin, Rouran ordusunu yok ettikten sonra İllig Kağan unvanını aldı.[1] Eşine katun unvanını verdi.[1] Zhou Shu bu iki unvanı eski Asya Hunlarının şanyu ve yanzhi unvanlarıyla karşılaştırır.[1] İlanla birlikte o güne kadar Rouranlara tabi olan Göktürklerin kendi kağanı oldu.

Zafer

Wei imparatoru Fei’nin birinci yılının ilk ayında, yani 552’de Bumin Rouranlara saldırdı. Onları Huaihuang’ın kuzeyinde ezdi.[1] Rouran kağanı Anagui kendi canına kıydı.[1] Oğlu Anluochen Qi’ye kaçtı. Rouranların kalanı, Anagui’nin amcası Dengshuzi’yi kendilerine hükümdar yaptı.[1] Zhou Shu araya hiçbir şey girmeden sürdürür: Bumin bunun üzerine kendine İllig Kağan dedi.[1] Zizhi tongjian zaferi ve unvanı birlikte 552’nin ilk ayı altında kaydeder.[2]

552'de Asya haritası: Altay'dan Hingan'a, Baykal Gölü'nün güneyinde doğu bozkırına yayılan Birinci Göktürk Kağanlığı, batıda tebaası olan Tieleler, doğuda Rouran kalıntısı, yanında Batı Wei, Kuzey Qi, Liang, Tuyuhun, Eftalitler ve İran
552: Rouranlara karşı kazandığı zaferden sonra Bumin kağan unvanını alır ve onların topraklarında Birinci Göktürk Kağanlığı'nı kurar. Tieleler onun tebaasıdır ve Rouran kalıntısı doğuda direnir. Modern harita.
© Emre-E Yavuz 2026

Bir anlatım Bumin’i 552 Nisanında, Rouran gücünün eski merkezi olan kutsal Ötüken ormanına kadar izler.[3] Aynı anlatım Bumin’in orada kağan unvanını aldığını ve onunla birlikte İllig Kağan adını benimsediğini söyler.[4] Çin tarihleri ilanın nerede yapıldığını söylemez.[1]

Unvan

Zhou Shu unvanı 伊利可汗 diye yazar ve Asya Hunu hükümdarlarının unvanı olan şanyu’nun karşılığı sayar.[1] Bei Shi bu cümleyi tekrarlar ve Bumin’in Qi ile de elçi değiş tokuş ettiğini ekler.[5] Sui Shu onu yalnızca unvanıyla bilir. Wei’nin sonunda Tieleleri vuran, Rouranlardan bir gelin isteyen ve onları parçalayan bir İllig Kağan olduğunu söyler.[6] Tongdian bir notta, Rouran hükümdarı Shelun’un Wei imparatoru Taiwu zamanında kendine kağan demiş olduğunu ekler. Göktürkler unvanı Rouranlardan devraldı.[7] Bir modern çeviri bu geleneğe kuşku duyar, çünkü kağan unvanı Siyenpiler arasında zaten 261 ve 278’de kayıtlıdır.[8]

Çin tarihleri ilk öğeyi, 伊利’yi açıklamaz.[9] Modern araştırmacılar ayrışır. Kimileri unvanı “toprakların hükümdarı” diye verir.[4] Başkaları 伊利’yi “ülkesi olan” anlamındaki Türkçe illig sayar ve unvanı “ülkesi olan kağan” diye anlar.[10]

Katun, tegin ve şad

Zhou Shu eşin unvanını 可賀敦 diye yazar ve Asya Hunu hükümdarının eşi olan yanzhi ile karşılaştırır.[1] Bazı araştırmacılar Çince yazılışı, “hükümdarın eşi” anlamındaki Soğdca xwatēn ile karşılaştırır.[11] Çin tarihleri kadının adını vermez.[1] Bumin, 551’in altıncı ayında Batı Wei prensesi Changle ile evlenmişti.[1] Bir anlatım katun olan eş olarak onu gösterir ve katunu bir tür eş imparatoriçe sayar.[12]

Zizhi tongjian aynı kayıtta iki unvan daha ekler. Kağanın oğullarına ve küçük kardeşlerine tegin, kendisinden ayrı olarak birliklere komuta edenlere şad dendi.[2] Tongdian aynı iki unvanı doğrudan ilanın ardından verir ve onları devletin büyük makamlarıyla sürdürür.[7]

Sonrası

Bumin unvanı uzun süre taşımadı. Zhou Shu ilanın hemen ardına onun ölümünü ve oğlu Keluo’nun tahta çıkışını koyar. Keluo Issık Kağan unvanını aldı.[1] İki yüzyıl sonra Göktürkler kendi tarihlerine hâlâ onunla başlıyordu. Kül Tegin Yazıtı, insanoğullarının üzerine atalar Bumin Kağan ile İstemi Kağan’ın oturduğunu ve Göktürk halkının ülkesini ve töresini tutup düzenlediklerini söyler.[13]

Unvanın ilk sözcüğü bir kuşak sonra geri geldi. Bumin’in torunu İşbara 581’de tahta çıkarılınca, unvanı aynı 伊利 ile başlıyordu.[14] 552’nin unvanı, Göktürk kağanları dizisinin başında durur.

Notlar

  1. ^ a b c d e f g h i j k l m Zhou Shu (Book of Zhou), juan 50
  2. ^ a b Zizhi tongjian (Comprehensive Mirror in Aid of Governance), juan 164
  3. ^ Yavuz 2025, p. 227
  4. ^ a b Yavuz 2025, p. 254
  5. ^ Bei Shi (History of the Northern Dynasties), juan 99
  6. ^ Sui Shu (Book of Sui), juan 84
  7. ^ a b Tongdian, juan 197
  8. ^ Mau-tsai 1958, Turkish edition, p. 18
  9. ^ Zhou Shu (Book of Zhou), juan 50; Tongdian, juan 197
  10. ^ Golden 1992, p. 115
  11. ^ Golden 1992, p. 148
  12. ^ Yavuz 2025, p. 448
  13. ^ Kül Tegin inscription
  14. ^ Sui Shu (Book of Sui), juan 84; Tongdian, juan 197; Zizhi tongjian (Comprehensive Mirror in Aid of Governance), juan 175

Kaynaklar

Literatür

  • Emre-E. Yavuz, The Gokturk Empire: 2nd Edition (2025)
  • Peter B. Golden, An Introduction to the History of the Turkic Peoples (1992)
  • Liu Mau-tsai, Çin Kaynaklarına Göre Doğu Türkleri (1958, Turkish edition)

İlgili maddeler

Buraya bağlantı verenler2

Muharebeler ve olaylar
Battle of Mount Mulai (553)
Kurumlar ve Unvanlar
Illig

Bu maddeyi kaynak göster

Yavuz, Emre-E. “Proclamation of Bumin Khan (552).” Turkic Atlas, revised 8 November 2026. https://turkicatlas.org/events/proclamation-of-bumin-khan-552/

Son güncelleme: 8 Kasım 2026