İlig Kağan

İlig, doğu Göktürklerinin son kağanıydı. Çin tarihleri onu en ayrıntılı biçimde anlatır, çünkü onun on yılı Tang’ın ilk on yılıydı ve düşüşü hanedanın ilk büyük zaferiydi. Modern anlatımlar onu batıdaki Tong Yabgu ile birlikte anar. İkisini, bölünmüş devleti son on yılında yöneten yetenekli, hırslı ve güvenilir iki adam diye niteler: “Aşina hanedanının kahramanları”.^[1] Jiu Tang Shu saltanatı yıl yıl anlatır.

Tahttan önce

Yami Kağan’ın üçüncü oğluydu. Kardeşlerinin altında, Ordos’ta Wuyuan’ın kuzeyindeki ordugâhıyla Moheduo Şad unvanını taşıyordu.^[2] Li Yuan 618’de Chang’an’a girince, Longyou’yu elinde tutan asi Xue Ju şadla ittifak kurdu.^[2] Tang onu satın almak için Yuwen Xin’i altın ve ipekle gönderdi. İlig Xue Ju ile arasını bozdu.^[2] Kasabayı Göktürklere bağlamış olan Sui’nin Wuyuan valisini kasabayı Tang’a geri vermeye ikna etti. Ayrıca Li Shimin’in ordusuna katılmak üzere Göktürk birlikleri gönderdi.^[2] 620’de Çula ölünce prenses Yicheng, Çula’nın oğlunu atlayıp Duobi’yi Xieli Kağan olarak tahta çıkardı.^[2] Duobi, babasının ve iki kardeşinin dul eşi Yicheng’i kendine eş aldı. Şibi’nin oğlu Shiboubi’yi Töles Kağan yaptı. Çula’nın ölümünü bildirmek için elçiler gönderdi. Tang imparatoru Çula için bir gün kabulleri durdurdu.^[2] Bölüm, babasının ve kardeşlerinin kaynaklarını, yani insan ve at bakımından güçlü bir mirası ve Çin’i sindirme hırsını devraldığını söyler.^[2] Orta ova henüz yeni yatışmış olan Tang onu saymakla bitmeyen armağanlarla şımarttı. Sözleri küstahlaştı ve istekleri sonsuz oldu.^[2]

Tang’la savaşlar (621–625)

621’in dördüncü ayında, Mayi asisi Yuan Junzhang ile birlikte on binden fazla atlıyla Yanmen’e karşı yürüdü. Li Da’en onu geri püskürttü.^[2] Tang ona üç elçi göndermişti ve hepsini tutuklamıştı. Tang da onun elçilerini tuttu.^[2] Şimdi, önü kesilmişken, korktu. Bir elçiyi serbest bıraktı, barış istedi ve iki devletin tutkal gibi tek olmasını dileyerek birkaç düzine jin balık tutkalı gönderdi.^[2] Seferler Yanmen eyaletinde başladı ve sahada beş zaferle sürdü. Ağustos 621’de Taiyuan’a bir saldırı geldi. Saldırı, Tang’ın haraç ve bir prenses önermesiyle bitti. İlig bunun üzerine çekildi ve iki taraf da esirlerini bıraktı.^[1] 622’de Li Da’en Göktürkler arasında kıtlık olduğunu bildirdi ve Mayi’yi almayı önerdi.^[2] Tang birliği geç kaldı. İlig, Liu Heita ile birlikte birkaç on bin atlı gönderdi. Onlar Li Da’en’i kuşattı ve birkaç bin adamıyla birlikte öldürdü.^[2] O yaz Liu Heita on bin Göktürk atlısını Hebei’ye soktu. İlig bizzat elli bin kişiyle güneye, Fenzhou’ya yürüdü ve Ling ile Yuan’a binlerce kişi daha gönderdi. Li Shimin Puzhou’ya ulaşınca çekildi.^[2]

624’ün sekizinci ayında İlig ile Töles, devletin bütün gücüyle Yuanzhou üzerinden saldırdı. Ordugâh ordugâh güneye ilerlediler.^[2] Li Shimin onlara karşı gönderildi. Yağmur ikmalini kesti, generalleri Binzhou’da korkularını gösterdi. O, yüz atlıyla Göktürk hattına doğru sürdü.^[2] Devletin ve kağanın birbirine ihanet etmemek üzere yemin ettiğini haykırdı. Kendisi Qin prensiydi, dedi, ve işi karara bağlamaya gelmişti. Kağan yalnız gelirse ikisi yalnız dövüşürdü.^[2] İlig onu anlayamadı. Güldü ve yanıt vermedi.^[2] Li Shimin ilerledi. Töles’e yeminlerini hatırlattırdı ve “buhur ateşi” bağlarının duygusunun nereye gittiğini sordurdu.^[2] Prens hendeği geçmek üzere hamle yaptı. İlig onun ne kadar rahat çıktığını gördü ve buhur ateşi sözlerini duydu. Töles’ten şüphelenmeye başladı. Prensin karşıya geçmesine gerek olmadığını bildirdi ve geri çekildi.^[2] Li Shimin bunun üzerine Töles’i kazandı. Töles ikna oldu ve savaşmadı. Amca ile yeğen ayrışınca İlig de savaşamadı. Töles’i ve tegin Ashina Simo’yu barış istemeye gönderdi. Töles prensle kardeşlik yemini etti.^[2] 625’te İlig yüz binden fazla adam topladı. Shuozhou’yu yağmaladı ve Taiyuan’da Zhang Jin’in ordusunu yok etti. Bingzhou’da ordugâh kurdu ve Li Shimin yürüyünce çekildi.^[2]

Wei ırmağı (626)

626’da İlig yüz binden fazla atlıyla Wugong’a karşı yürüdü. Başkent sıkıyönetim altına alındı.^[3] Jiu Tang Shu baskını yedinci aya koyar. Zizhi tongjian ise Li Shimin tahta çıktıktan sonra, sekizinci aya koyar.^[3] Gaoling’e ilerledi. Orada Yuchi Jingde onu yendi, Jingyang’da. Yuchi, irkin Wumo Çur’u esir aldı.^[2] Sırdaşı Zhishi Sili’yi, iki kağanın bir milyon adamla geldiği iddiasıyla onu sindirmesi için imparatorun huzuruna gönderdi.^[2] Yeni imparator elçiye Göktürklerle yüz yüze barış yaptığını ve onların barışı bozduğunu söyledi. Kağanın babasına ve oğluna saymakla bitmeyen ipek vermişti. Önce elçiyi öldürecekti.^[2] Sili’yi hapse attırdı. Altı atlıyla Wei ırmağına gitti ve suyun karşısından İlig’le konuştu, ona bozulan yemini yüzüne vurdu. Göktürk reisleri attan indi ve eğildi.^[2] Sonra Tang orduları yetişti. İlig dizilişin gücünü gördü ve elçisinin tutulduğunu öğrendi, korktu.^[2] İmparator onunla konuşmak için tek başına kıyıya sürdü. Ordularına geri çekilmelerini işaret etti.^[2] İtiraz eden bakanına, Göktürklerin neden akın ettiğini açıkladı. Saraydaki karışıklığı ve onun yeni tahta çıkışını duymuşlardı ve karşı koymaya cesaret edemeyeceğini sanmışlardı.^[2] Kapıları kapatsaydı, istedikleri gibi yağma ederlerdi. Tek başına çıkıp ordusunu göstererek onların hesabını çevirmişti. Sözleriyle, “Asya Hunlarını boyun eğdirmek buradan başlar”.^[2] O gün İlig barış istedi. İki gün sonra beyaz bir at kesildi, yemin Bian köprüsünde edildi ve İlig çekildi.^[2] Dokuzuncu ayda İlig üç bin at ve on bin koyun gönderdi. İmparator bunları reddetti ve bunun yerine İlig’in götürdüğü Çinlilerin geri verilmesini emretti.^[2] Chang’an önündeki görünüş, Taizong’un tahta çıkışından on sekiz gün sonraya düşer. Bu görünüş, İlig’in Xuanwu kapısı darbesini zayıflık belirtisi saymasından doğdu, tıpkı Sui’nin Göktürk iç savaşını bir zamanlar değerlendirdiği gibi.^[1] Taizong’un yanıtı, soğukkanlı diplomasi ve hazır bekleyen bir ordu, yıllarca sürecek mücadelenin başlangıcıydı.^[1]

İçeriden çöküş (627–629)

627’de Xueyantuo, Uygurlar ve Yinshan’ın kuzeyindeki Bayırku hep birlikte ayaklandı ve onun Yukuk Şad’ını kovdu.^[2] İlig, Töles’i onların üzerine gönderdi. Töles orduyu kaybetti ve tek başına geri döndü. İlig öfkeyle onu on günden fazla tuttu, böylece Töles içten içe ona karşı döndü.^[2] O yıl büyük bir kar yağdı, düz zeminde birkaç ayak. Koyunların ve atların hepsi öldü ve halk açlık çekti.^[2] Bir Tang saldırısından korkan İlig, av bahanesiyle Shuozhou’ya girdi ve hazırlandı.^[2] Tang bakanları imparatoru saldırmaya çağırdı. İmparator reddetti: “sıradan bir adam sözünü tutmalıdır, dünyanın efendisi daha da çok”. Bekledi.^[2] İlig Chang’an önünde dururken başlamış olan Tatabı ayaklanması, Töles’in ona karşı başarısızlığı ve ardından gelen on günlük işkence bu döneme aittir.^[1] Uygurların soyundan geldiği Dokuz Oğuz’un önderlerinin Yukuk Şad’ı öldürmesi ve İlig’in kendi adamlarına akıl dışı cezaları da bu döneme aittir.^[1] 628’de Töles İlig’le arasının bozuk olduğunu bildirdi ve ona saldırmak için izin istedi.^[4] Töles’in Tang’a boyun eğişi 21 Nisan 628’e düşer, Tang’ın onu İlig’e karşı general atamasıyla birlikte. Xueyantuo’nun Sir Tarduş olarak bağımsızlık ilanı aynı yıla düşer.^[5] 629’da Xueyantuo çölün kuzeyinde bir kağan ilan etti ve Tang’a haraç gönderdi. İlig ilk kez kendine tebaa dedi ve bir prenses ile damat törenlerini istedi.^[2]

Jiu Tang Shu, Göktürklerin kendi teşhisini verir.^[2] İlig her şeyi çeşitli hu’ya, yani Soğdlulara emanet etti ve kendi akrabalarını uzak tuttu.^[2] Hu açgözlü ve dönektiler. Yasalar çoğaldı ve ordu yıldan yıla yürüdü. Halk acı çekti ve boylar koptu.^[2] Kar yıldan yıla yağdı ve sürüler öldü. Gelirleri tükendi, boyları yeniden vergilendirdi. İçeriden ve dışarıdan onu terk ettiler.^[2] Modern anlatımlar, akını onun iktidarını elinde tutabildiği tek araç sayar. Akının başarısızlığını, felaket, açlık ve vergiyle birlikte, sonun nedeni olarak görürler.^[6] İlig barış istedikten sonra yine Liang Shidu’yu desteklediğinde, imparator Li Jing’i Dingxiang yoluna, komutasındaki beş sütunla birlikte gönderdi.^[2] On ikinci ayda Töles, Yushe Şad ve tegin Yinnai halklarıyla birlikte geçti.^[2]

Düşüş (630)

630’un birinci ayında Li Jing Eyang sırtında ordugâh kurdu. Dingxiang’ın üstüne geceleyin yürüdü.^[2] İlig telaşla kaçtı ve ordugâhını çölün ağzına taşıdı. Hu reisi Kang Sumi, Sui İmparatoriçesi Xiao ve Yang Zhengdao ile birlikte karşıya geçti.^[2] İkinci ayda, çaresiz kalan İlig, hâlâ birkaç on bin adamıyla Demir Dağ’a kaçtı. Zhishi Sili’yi, kusurunu itiraf etmek ve bütün devleti teslim olarak sunmak için imparatorun huzuruna gönderdi.^[2] İmparator teslimi almak için Tang Jian ile An Xiuren’i gönderdi. İlig rahatladı.^[2] Li Jing, elçiler oradayken vurdu. İlig’i tümüyle bozguna uğrattı ve devleti yok etti.^[2] İlig tek başına bin li gidebilen bir atla akrabası Shaboluo’nun ordugâhına kaçtı. Üçüncü ayda yardımcı komutan Zhang Baoxiang ordugâha ulaştı. İlig’i canlı ele geçirip başkente gönderdi.^[2] Bu, Taizong’un kış savaşıydı. Hafif zırhlı Çin süvarisi, Aralık 629’da Göktürk üslerine daldı. Modern anlatımlar bu sürprizi kurnaz diye niteler.^[1] Son hamle, barış görüşmeleri sürerken Mart 630’da geldi. Altay olabilecek ve İlig’in üssünün bulunmuş olabileceği Demir Dağ’a gitti.^[1] Göktürk komutanları art arda teslim oldu. Bunlardan biri, İlig’in amcası, kağanı kendi elleriyle teslim etti.^[1] Jiu Tang Shu bunun yerine Zhang Baoxiang’ı ve Shaboluo’nun ordugâhını anar. İki anlatım yan yana durur. Xin Tang Shu ile Zizhi tongjian Shaboluo’yu Suni Shi diye tanımlar, yani İlig’in babasının küçük kardeşi ve dolayısıyla amcası.^[7]

Esaret ve ölüm (630–634)

Taizong onu, bölümün kaydettiği bir konuşmayla karşıladı. Taizong, hiçbir hizmeti unutmadığını ve hiçbir haksızlığı hatırlamadığını söyledi. İlig’in suçları küçük değildi, ama Wei ırmağındaki yeminden beri derin bir kusur yoktu ve bu yüzden geçip gidecekti.^[2] Taizong ona ev halkını geri verdi, onu imparatorluk ahırlarında barındırdı ve besledi.^[2] İlig bunalmıştı, ailesiyle birlikte şarkı söyleyip ağlıyordu.^[2] İmparator onun eridiğini gördü. Onu geyik dolu bir ülke olan Guozhou’nun valisi yaptı, avlanabilsin ve doğasını yitirmesin diye.^[2] İlig görevi reddetti. İmparator bunun üzerine onu sağ muhafız generali yaptı ve ona toprak ile bir ev verdi.^[2] 631’de imparator bakanlarının önünde dersi çıkardı. Yami’yi Sui kurtarmıştı. Şibi, Sui imparatorunu Yanmen’de kuşatmıştı. Xieli’nin kardeşleri kendilerini kurtaran hanedanı kılıçtan geçirmişti. “Xieli’nin yıkımı nankörlüğün meyvesi değil miydi?”^[2] Modern anlatımlar öbür yüzü de kaydeder. Taizong ona iyi davranılmasını sağladı, ganimet olarak değil, soylu bir konuk olarak.^[1] İlig halksız bir hükümdardı. Akrabaları Taizong’un desteklediği Sir Tarduş’a karşı savaşta düşerken, evinden uzakta, imparatorun maiyetinde bir görevli olarak kasvetli bir yaşama mahkûm edildi.^[1] İlig 634’te öldü.^[2] İmparator halkının onu kendi törenleriyle gömmesini sağladı, cesedi Ba ırmağının doğusunda yakıldı. Ona “doğruluğa dönen prens” unvanını ve Huang ölüm adını verdi.^[2] Eski hizmetkârı Hulu Daguan Tuyuhun Hunye, İlig’in annesi Poshi Hanım’ın bir kölesiydi. Kağan doğduğunda ona verilmişti. Tuyuhun Hunye acısından boğazını kesti. İmparator bundan etkilendi ve onu bir stelle efendisinin yanına gömdürdü.^[2]

Ad ve unvan

頡利可汗ÇinceJiu Tangshu 194
咄苾ÇinceJiu Tangshu 194
莫賀咄設ÇinceJiu Tangshu 194

İlig’in onun unvanı olması gerektiği, “ülkenin hükümdarı” anlamına geldiği ve Bumin’e ölümünden kısa süre önce verilen unvanın bu olduğu ileri sürülmüştür. Kişisel adı bilinmiyor ve Orhun yazıtları ondan söz etmez. Jiu Tang Shu Duobi adını verir.^[1] Türk Atlası bu görüşü Unvan maddesinde ele alır.

626 ve 627 kışları

Son yıllarının kışları ölçülebilir. Buz karotları 626’da büyük bir yanardağ patlaması kaydeder. Akdeniz tarihleri 626 ve 627’de kararmış bir gökyüzü kaydeder. Ağaç halkaları 627 yazını on beş yüz yılın en soğuk dört yazından biri olarak gösterir. 2007 tarihli bir çalışma bu soğuğun 630’daki çöküşün arkasında durduğunu savundu. 2017 tarihli ikinci bir çalışma çevreyi siyasetle tarttı.^[8] Türk Atlası tartışmayı İklim ve bozkır imparatorlukları maddesinde ele alır. Çin anlatımının andığı şey doğal afetler, açlık, bitkin bir halka konan vergi ve ayrılan boylardır.

Değerlendirme

Taizong zaferinden sonra Gök Kağan unvanını aldı. Kendini boyların İlig’in zulmünden kurtarıcısı olarak sundu ve onları Tang koruyuculuk bölgeleri arasında paylaştırdı. Bu, tam anlamıyla realpolitikti: Göktürkleri bağımsızlıklarından edip kendine bağladı.^[1] Jiu Tang Shu’da teslim olan Göktürklerin yerleştirilmesi üzerine uzun bir tartışma vardır. Wen Yanbo onları sınırda bir kalkan olarak bütün halinde tutmak ister. Wei Zheng onları insan biçimli hayvanlar diye ırmağın ötesine geri göndermek ister.^[2] Sonunda Ordos kıvrımı koruyuculuk bölgelerine bölündü ve birkaç bin Göktürk ailesi Chang’an’da yaşadı.^[2] Ardından gelen elli yıllık Tang egemenliği, kağanlığın sonsözü ve İkinci Kağanlığın başlangıcıdır.^[2] İlig, düşmanca olsa da Çin bölümünün küçük gösteremediği kağandır. Chang’an’a kendisinden önceki hiçbir bozkır hükümdarından daha çok yaklaştı. Kara, tebaasına ve atla savaşan bir Çin imparatoruna yenildi.

Notlar

^ a b c d e f g h i j k l m Yavuz 2025
^ a b c d e f g h i j k l m n o p q r s t u v w x y z aa ab ac ad ae af ag ah ai aj ak al am an ao ap aq ar as at au av aw ax ay az ba bb bc bd be bf bg bh bi bj Jiu Tangshu (Old Book of Tang), juan 194
^ a b Jiu Tangshu (Old Book of Tang), juan 194; Zizhi tongjian (Comprehensive Mirror in Aid of Governance), juan 191
^ Jiu Tangshu (Old Book of Tang), juan 194; Yavuz 2025
^ Yavuz 2025, p. 377
^ Golden 1992
^ Xin Tangshu (New Book of Tang), juan 215; Zizhi tongjian (Comprehensive Mirror in Aid of Governance), juan 193
^ Fei 2007; Cosmo 2017

Kaynaklar

Jiu Tangshu (Old Book of Tang), juan 194
Sui Shu (Book of Sui), juan 84
Zizhi tongjian (Comprehensive Mirror in Aid of Governance), juan 191, 193 (after Wei Shu, Zhou Shu, Sui Shu and Bei Shi)
Xin Tangshu (New Book of Tang), juan 215 (after Jiu Tangshu)

Literatür

Emre-E. Yavuz, The Gokturk Empire: 2nd Edition (2025)
Peter B. Golden, An Introduction to the History of the Turkic Peoples (1992)
Ulf Büntgen; Vladimir S. Myglan; Fredrik Charpentier Ljungqvist; Michael McCormick; Nicola Di Cosmo et al., Cooling and societal change during the Late Antique Little Ice Age from 536 to around 660 AD (2016)
Michael Sigl; Mai Winstrup; Joseph R. McConnell; Ulf Büntgen et al., Timing and climate forcing of volcanic eruptions for the past 2,500 years (2015)
Jie Fei; Jie Zhou; Yongjian Hou, Circa A.D. 626 volcanic eruption, climatic cooling, and the collapse of the Eastern Turkic Empire (2007)
Nicola Di Cosmo; Clive Oppenheimer; Ulf Büntgen, Interplay of environmental and socio-political factors in the downfall of the Eastern Türk Empire in 630 CE (2017)