Wudi, babası Jing’in saltanatının son yılının birinci ayında, on altı yaşında Han tahtına çıktı.[1] MÖ 87’de öldü.[2] Baideng’den beri sınırı yöneten düzene son veren imparator odur. MÖ 133’te Mayi’de şanyuyu bir pusuyla yakalamaya çalıştı. Ardından gelen savaş, uzun aralarla, saltanatının sonuna kadar sürdü.[3] Generalleri Ordos’u ve Gansu koridorunu Asya Hunlarından aldı. Şanyunun hükümdarlık merkezini çölün kuzeyine sürdüler. Elçileri ise Asya Hunlarını müttefiklerinden koparmak için batıya gitti.[3] Han Shu, orduların yürüdüğü otuz iki yılı sayar.[4] Hou Han Shu’nun Asya Hunları üzerine kapanış hükmü, düşmanın bir ölçüde kırıldığını söyler. Han’ın yorgunluğunun da hemen hemen aynı olduğunu ekler.[5]

Devralınan düzen

Wudi tahta çıkışında heqin’i onayladı. Asya Hunlarına cömert davrandı, sınır pazarlarını açtı ve onları iyi donattı. Şanyudan aşağıya Asya Hunları Han’a dostça davrandı. Surun altında gelip gittiler.[6] Bir çağdaş sayıma göre Han’ın antlaşma için ödediği bedel bu yıllarda en yüksek düzeydeydi. Aynı sayıma göre iki hükümdarlık merkezi MÖ 198 ile 135 arasında on heqin anlaşmasından az imzalamamıştı.[7]

Düzen o zaman bile politikasının tamamı değildi. Shiji’ye göre Wudi, Jianyuan yıllarında Han’a geçen Asya Hunlarını sorguladı. Asya Hunlarının Yuezhi kralının kafatasından bir kadeh yaptığını duydu. Yuezhilerin onlardan nefret ettiğini ve onlara katılacak kimseleri olmadığını da duydu. Han o sırada, kaynağın kuzey halklarına verdiği adla Hu’ları, yok etmeye kararlıydı. Wudi, Yuezhilere gidecek bir elçi aramaya başladı.[8]

Mayi pususu

MÖ 133’te, Yuanguang’ın ikinci yılında Wudi bakanlarına bir soru sordu.[1] Kızlarını şanyuya denk olacak biçimde giydirdiğini, ona altınla, mallarla ve işlemeli ipekle bol bol rüşvet verdiğini söyledi. Şanyu onun buyruklarını giderek artan bir küçümsemeyle karşılıyor ve durmadan akın ediyordu. Sınır acı çekiyordu ve Wudi ona acıyordu. Şimdi asker toplayıp şanyuya saldırmak istiyordu.[1] Büyük Haberci Wang Hui saldırıdan yana konuştu.[1]

Başdenetçi Han Anguo komutasında üç yüz bin adam, şanyuyu içeri çekmek için Mayi vadisine yerleştirildi. Junchen yüz bin atlıyla girdi ve bir şeylerin ters gittiğini gördü. Tek bir darbe indirilmeden geri çıktı.[3] Wang Hui planı önermişti, sonra kımıldamamıştı. Shiji’ye göre başı kesildi. Han Shu yıllıklarına göre hapiste öldü.[3] O andan sonra Asya Hunları heqin’i bozdu ve geçitlere saldırdı. Yine de pazarları ve Han mallarını istiyorlardı. Han, onları bu yolla elde tutmak için pazarları açık tuttu.[6] Wu, pusuyu ilk antlaşmadan beri her talepte artan yıllık ödemelerden kurtulmak için planlamış olabilir.[9] Pusu kendi maddesinde anlatılır.

MÖ 129 ile 119 arasındaki taarruz

MÖ 129’da dört Han generali, her biri on bin atlıyla Asya Hunlarına karşı çıktı.[3] Shiji, sınır pazarlarına vurduklarını söyler. Han Shu yıllıkları ise yılı Shanggu’ya bir Asya Hun akınıyla açar.[3] Wei Qing, Asya Hunlarının beşinci aydaki büyük toplantısını yaptığı Longcheng’e ulaştı. Yedi yüz baş ile esir aldı. Gongsun He hiçbir şey bulamadı. Gongsun Ao yedi bin adam yitirdi. Li Guang canlı yakalandı, kaçtı.[6]

MÖ 127’de Wei Qing Yunzhong’dan çıkıp nehrin güneyindeki ülkeyi Loufan ve Baiyang krallarından aldı. Milyonla sığır ve koyun sürdü.[6] Han, Shuofang’ı kurdu ve eski Qin tahkimatını onardı. Shanggu idari bölgesinin (komutanlık) Zaoyang ülkesini Hu’lara bıraktı. Yeni idari bölgeleri yerleştirmek için de yüz bin kişi topladı.[3] Han Shu’nun bu yıl için koruduğu ferman sarayın gerekçelerini verir. Ferman, Asya Hunlarının Gök’ün düzenine karşı geldiğini ve insan bağlarını karıştırdığını söyler. Fermana göre yağmayı iş edinmiş, çevrelerindeki halkları aldatmış ve sınıra defalarca zarar vermişlerdi. Bu yüzden onları cezalandırmak için ordu gönderildi.[10] Bu, sarayın kendi hakkındaki anlatısıdır. Sağ Erdemli Kral nehir ülkesinin yitirilmesine ve Shuofang’ın kurulmasına içerlemişti. Yeni idari bölgeye defalarca akın etti.[6]

Yizhixie o sırada şanyuydu. Sağ Erdemli Kral, hiçbir Han ordusunun kendisine ulaşamayacağından emin olarak kampında sarhoş oturuyordu. Wei Qing’in altı kolu gece onun üzerine geldi. Kral kaçtı. Han, halkından 15.000 kişiyi ve on küçük kraldan fazlasını aldı.[6] Ertesi yıl Han iki ordu yitirdi, üç binden fazla atlı. Bir general tek başına kaçtı. Öteki Zhao Xin’di, Han’a geçmiş eski bir Asya Hun küçük kralıydı. Şimdi geri döndü. Şanyu ona ablasını eş verdi ve onu danışmanı yaptı. Zhao Xin, şanyuya çölü kuzeye doğru geçmesini, Han ordusunu yorgunluğa çekip uç noktada yakalamasını ve sınırdan uzak durmasını öğütledi. Şanyu bu öğüdü izledi.[6]

MÖ 121’de Huo Qubing Longxi’den batıya çıktı, Yanzhi Dağı’nın yanından geçti. Xiutu kralının Gök’e kurban sunarken kullandığı altın heykeli aldı.[6] Yazın yeniden çıktı, Juyan’ı geçip Qilian dağlarına vardı.[6] Şanyu, batıda on binlerce adam yitiren Hunye ve Xiutu krallarına öfkelenmişti. Onları çağırıp öldürmeyi düşündü. Onlar teslim olmayı tasarladı. Hunye, Xiutu’yu öldürdü ve yüz bin diye anılan kırk binden fazla insanla Han’a geçti. Wudi, sahte bir teslim oluştan korkarak Huo Qubing’i onları karşılamak için nehrin karşısına gönderdi.[11] Han onları beş bağımlı devlete yerleştirdi. Topraklarını Wuwei ile Jiuquan idari bölgeleri yaptı.[1] Aynı topraktan kesilen Zhangye ile Dunhuang’ı yıllıklar MÖ 111’e tarihler.[1] Başka kaynaklar dört idari bölgeyi başka yıllara koyar.[12] Asya Hunlarına atfedilen bir şarkı Qilian ve Yanzhi dağlarının yitirilişine yanar. Birincisi yitirilince sürüleri artık üremez olmuş, ikincisi yitirilince kadınlarının allığı kalmamıştı.[13][14]

MÖ 119’da Wudi, Wei Qing ile Huo Qubing’i çölün kuzeyine gönderdi. Her birinin elli bin süvarisi vardı, arkalarında birkaç yüz bin piyade geliyordu.[10] Yizhixie, Zhao Xin’in beklemesini öğütlediği yerde, çölün kuzeyinde Wei Qing’i bekledi. Akşam bir kum fırtınası çıktı ve Han kanatları kapandı. Şanyu birkaç yüz atlıyla kuzeybatıya yarıp çıktı. Han ordusu geceleyin peşine düştü ve onu bulamadı. Zhao Xin’in kentine ulaştı. Asya Hunlarının orada biriktirdiği tahılı bir gün yedi. Gerisini yaktı.[15] Sağ Guli Kralı, şanyunun öldüğüne inanarak kendini şanyu ilan etti. Gerçek şanyu döndüğünde unvanı bıraktı.[6] Bu sırada Huo Qubing Sol Erdemli Kral’la savaştı ve yetmiş binden fazla baş aldı. Langjuxu Dağı’nda kurban sundu.[3] Bu, Mobei savaşıdır.

Shiji sonucu tek bir cümlecikle kaydeder. O andan sonra Asya Hunları uzaklara çekildi ve çölün güneyinde hiçbir hükümdar otağı kalmadı.[6] Han için maliyet ağırdı. İki ordu sınırın ötesine 140.000 at götürdü. 30.000’den azı geri döndü. Bu yüzden Han’ın yeniden çıkacak kadar atı kalmadı.[15] Wei Qing on dört yıl daha yaşadı. Asya Hunlarına karşı bir daha sahaya çıkmadı. Han Shu nedenleri verir. Han’da at azdı. Han, güneyde iki Yue ile, doğuda Chaoxian ile, Qianglarla ve güneybatıdaki boylarla savaştaydı.[10] Savaşların bütünü kendi maddesinde anlatılır.

Elçiler, rehineler ve şanyunun yanıtı

Asya Hunları Zhao Xin’in öğüdüyle heqin istedi. Wudi soruyu sarayına götürdü. Kimi yenilemeyi söyledi. Kimi Asya Hunlarını tabi yapmayı söyledi. Başvezirin baş katibi Ren Chang, onların sınırda eğilen dış vasallar olmasını önerdi. Şanyu planı duydu ve öfkelendi. Ren Chang’ı alıkoydu. Asya Hun elçileri zaten Han’a geçmişti. Karşılık olarak şanyu Han elçilerini adama adam tuttu.[6]

Güney Yue’nin fethinden sonra Wudi kuzey sınırında bir tura çıktı. Surdan dışarı geçti, Şanyu Terası’na tırmandı ve Shuofang’a ulaştı. Yüz seksen bin atlıyı denetledi ve şanyu Wuwei’e haber yolladı. Haberde, Güney Yue kralının başının artık Han sarayının kuzey kapısında asılı durduğu söyleniyordu. Şanyu savaşabilirse Gök Oğlu ordusuyla sınırda bekleyecekti. Savaşamazsa hemen gelip boyun eğmeliydi. Çölün kuzeyindeki sudan ve otlaktan yoksun soğuk ülkede saklanmamalıydı.[16] Shiji’ye göre şanyu öfkeden çılgına döndü. Elçiyi karşılayan subayın başını kestirdi. Elçiyi Kuzey Denizi kıyısına gönderdi. Han Shu yıllıkları ise Asya Hunlarının korkuya kapıldığını söyler.[3] Shiji, şanyunun bu yıllarda sınıra hiç akın etmediğini ekler. Adamlarını ve atlarını dinlendirdi, okçuluk ve avcılık çalıştı. Tatlı sözlerle elçiler gönderip yeniden heqin istedi.[6]

Asya Hunlarında, elçilik sancağını teslim etmemiş ve yüzünü karartmamış bir Han elçisinin şanyunun çadırına giremeyeceği bir kural vardı. Göreneği bilen Beidi’li Wang Wu ikisini de yaptı ve içeri alındı. Şanyu onu sevdi. Düşük rütbeli dürüst bir adam olan Yang Xin elçilik sancağını bırakmadı. Şanyu onu çadırın dışında karşıladı. Yang Xin ona, heqin istiyorsa varisini rehine olarak göndermesi gerektiğini söyledi. Şanyu bunun eski antlaşma olmadığını yanıtladı. Eski antlaşmaya göre Han her zaman bir prenses gönderir ve belirli miktarlarda ipek yumağı, ipek ve yiyecek verirdi. Asya Hunları ise sınırı rahatsız etmezdi. Şimdi Han eski yolu tersine çevirip varisini almak istiyordu. Bundan bir şey çıkmayacaktı.[6][17]

Sonra Han sarayına gelmiş bir Asya Hun soylusu hastalandı. Kendisine verilen ilaca rağmen öldü. Han, cesedi evine götürmesi için Lu Chongguo’yu iki bin shi maaşlı bir memurun mühürleriyle ve binlerce altın değerinde bir cenaze ile gönderdi. Şanyu, Han’ın kendi elçisini öldürdüğü sonucuna vardı. Lu Chongguo’yu üç yıl alıkoydu.[6]

Batı

Shiji’nin Dayuan bölümü, batı politikasının amacını tek bir cümlecikle verir. Zhang Qian, Asya Hunları ve batı devletleri arasında on üç yıl geçirdikten sonra döndü. Sonra Wudi’ye, bir zamanlar Asya Hunlarına tabi olan Wusunların Hunye kralının boş bıraktığı topraklara doğuya çekilebileceğini söyledi. Bunun Asya Hunlarının sağ kolunu keseceğini de söyledi.[8] Han ayrıca Jiuquan idari bölgesini kurdu. Amaç, Hu’larla Qiangların haberleştiği yolu kesmekti.[6]

Han elçileri ülkelerinden geçtikten sonra Wusunlar Asya Hunlarından korkmaya başladı. At gönderdiler ve iki halkı kardeş yapmak için bir Han prensesi istediler. Başlık parası olarak bin at verdiler. Jiangdu prensesi Wusun kralına gitti ve kral onu sağ eşi yaptı. Asya Hunları da bir kız gönderdi ve kral onu sol eşi yaptı.[8] Çağdaş sayıma göre bu MÖ 105’te oldu.[2] Wusunlar da Asya Hunları gibi solu onur yeri sayıyorsa, Asya Hun prensesi değiş tokuştan kârlı çıkmıştı.[2]

Han ayrıca Asya Hunlarının Tarım vahalarındaki tutuşuna da baskı yaptı. Asya Hunları vahaları, Kölelerden Sorumlu Komutan adlı bir makam aracılığıyla yönetiyordu. Bu makam vahaları, Yanqi, Weixu ve Yuli arasındaki bir merkezden vergilendiriyor ve askere alıyordu.[18] MÖ 108’de Han generali Zhao Ponu önce Loulan’ı, sonra Jushi’yi yendi. Asya Hunları da karşılık olarak Loulan’a vurdu. Bunun sonucunda Loulan kralı bir oğlunu Han’a, bir oğlunu Asya Hunlarına gönderdi.[19]

Dayuan ülkesi Fergana, batı politikasının savaşa dönüştüğü yerdi. Wudi, Shiji’nin kan terlediğini söylediği atlarını istiyordu. Kral en iyisini vermedi. Sınır kasabası Han elçilerini öldürüp mallarını aldı. Wudi komutayı, kız kardeşi gözdesi olan Li Guangli’ye verdi.[8][20] MÖ 104 tarihli ilk sefer, adamlarının onda ya da ikisiyle Dunhuang’dan geri döndü. Wudi, Yeşim Kapı’nın ona karşı kapatılmasını emretti.[21] O yaz Han, Zhao Ponu’nun yirmi binden fazla kişilik ordusunu Asya Hunlarına yitirdi. Bakanları ona Dayuan’ı bırakıp bütün gücünü Hu’lara çevirmesini öğütledi. Shiji onu bundan alıkoyan gerekçeyi verir. Küçük bir ülke alınamazsa Daxia ve öteki devletler Han’ı hafife alır, atlar gelmez olurdu. Wusunlar ve Luntai elçilerin hayatını zorlaştırırdı. Han, yabancı devletler arasında alay konusu olurdu.[8]

İkinci ordu Dunhuang’dan altmış bin adamla, yüz bin öküzle, otuz bin atla, on binlerce eşek, katır ve deveyle çıktı. Arkasında Juyan ile Xiutu’da 180.000 garnizon askeri duruyordu. Dayuan soyluları kendi krallarını öldürdü. Başını Li Guangli’ye gönderdiler ve atlarını teslim ettiler. Han en iyilerinden onlarcasını ve üç binden fazla başkasını aldı. Yeni bir kral atadı ve eve döndü.[8] Bütün sefer dört yıl sürdü. Yeşim Kapı’dan on binden biraz fazla adam ve bin at geri geçti.[8] Li Guangli’yi ödüllendiren ferman, Asya Hunlarının çölün kuzeyine çekilmiş olmalarına rağmen Büyük Yuezhilere giden elçileri kesmeyi tasarladıklarını söyler. Fermana göre Han subaylarına pusu kurup onları öldürmüşlerdi.[22]

Son seferler

Han Shu’ya göre Dayuan’dan sonra Wudi’nin aklı Asya Hunlarına döndü. MÖ 101’de bir ferman çıkardı. Ferman, atası Gaozu’nun ona bıraktığı Pingcheng kaygısıyla başlıyordu. Ayrıca dokuz kuşak öncesinin bir haksızlığının öcünü alan Qi dükü Xiang’ın öyküsüyle başlıyordu.[23] Yeni şanyu Qiedihou, boyun eğmeyi reddeden her Han elçisini geri göndermişti. Kendine çocuk, Han imparatoruna ise büyüklerinin kuşağından bir adam dedi. Ona nasıl denk olmaya cüret edeceğini sordu. Wudi zengin armağanlarla Su Wu’yu gönderdi. Şanyu öncekinden de kibirli oldu.[23]

Üç sefer izledi. Her biri kötü gitti. MÖ 99’da Li Guangli otuz bin atlıyı Jiuquan’dan Tianshan’daki Sağ Erdemli Kral’a karşı çıkardı. On binden fazla baş aldı. Sonra o kadar sıkı kuşatıldı ki güçlükle kurtuldu. Her on adamdan altısı yedisi yitirildi. Aynı yıl Li Ling beş bin piyadeyle Juyan’dan çıktı ve şanyuyla savaştı. On binden fazlasını öldürdü ya da yaraladı. Silahı ve yiyeceği tükendi ve teslim oldu. Adamlarından dört yüzü eve döndü. Şanyu onu onurlandırdı. Ona kızını verdi.[24] MÖ 97’de Li Guangli altmış bin atlıyı Shuofang’dan çıkardı. Han Shu yanında yetmiş bin piyade sayar, Shiji yüz bin.[24] Yanında üç ordu daha çıktı. Asya Hunları ailelerini ve yüklerini Yuwu nehrinin kuzeyine taşıdı. Şanyu yüz bin atlıyla nehrin güneyinde bekledi. İki ordu on günden fazla savaştı. Han geri çekildi.[24]

MÖ 90’da Li Guangli yetmiş bin adamla Wuyuan’dan çıktı. Ailesi cadılık davasında evinde tutuklanmıştı. Dönmeden önce başarı kazanmak için bozkırın daha derinine daldı. Şanyu Hulugu onu kesti. Ordu dağıldı. Li Guangli teslim oldu ve şanyunun kızıyla evlendirildi. Bir yıl kadar sonra bir kurbanın sunağında öldürüldü. Bu kurbanı, Han’dan kaçan Wei Lü, şamana istettirmişti.[23]

Asya Hunları üzerine Han Shu bölümü sonrasını söyler. Han başkomutanını ve on binlerce adamı yitirmişti. Artık ordu göndermedi. Üç yıl sonra Wudi öldü.[23] Batı Bölgeleri bölümü, Han memuru Sang Hongyang’ın batıda Luntai’ye askerî yerleşimciler yerleştirmeyi önerdiğini ekler. Bölüme göre Wudi, geçmiş için pişmanlığını uzun uzun ortaya koyduğu bir fermanla yanıt verdi. Ondan sonra hiçbir ordu çıkmadı. Başvezir, imparatorluğun dinleneceğini göstermek için Halkı Zenginleştiren Marki yapıldı.[4]

Şanyu, Li Guangli’nin teslim olmasından sonraki yıl Han’a yazdı. Güneyinde büyük Han durduğunu, kuzeyinde ise güçlü Hu’lar durduğunu yazdı. Hu’lar Gök’ün gururlu oğullarıydı ve küçük törenlerle uğraşmazlardı. Han’la büyük kapıları açmak ve bir Han kadını almak istiyordu. Her yıl on bin shi mayalı içki, beş bin hu darı ve on bin top karışık ipek almak da istiyordu, geri kalan her şey eski antlaşmadaki gibi olacaktı. O zaman sınır yağmalanmayacaktı. Han karşılık olarak bir elçi gönderdi. Şanyu onu üç yıl alıkoydu.[23][25] Mektup, Asya Hunlarının istediğinin ticaret olduğunu gösteriyor olabilir.[25]

Han Shu, Han ordularının yirmi yıldan fazla derine gidip uzağa kovaladığı süre boyunca Asya Hunlarında gebe kadınların düşük yaptığını ve halkın bitkin düştüğünü söyler. Şanyudan aşağıya sık sık heqin düşündüklerini de ekler.[23] Aynı eserin kapanış hükmü iki tarafı dengeler. Wudi zamanında Han zaferler kazandı, ama adam ve at kayıpları hemen hemen eşitti. Han nehrin güneyindeki ülkeyi açtı ve Shuofang’ı kurdu. Zaoyang’ın kuzeyindeki toprağı ise dokuz yüz liden fazla bıraktı.[23] Wudi öldüğünde Asya Hun hükümdarlık merkezi hâlâ çölün kuzeyindeydi. Eski şartları istemişti.[23]

Notlar

  1. ^ a b c d e f Han Shu, juan 6
  2. ^ a b c Sinor 1990, p. 131
  3. ^ a b c d e f g h i Shiji, juan 110; Han Shu, juan 6
  4. ^ a b Han Shu, juan 96
  5. ^ Hou Han Shu, juan 89
  6. ^ a b c d e f g h i j k l m n o p Shiji, juan 110
  7. ^ Sinor 1990, p. 125
  8. ^ a b c d e f g Shiji, juan 123
  9. ^ Jagchid 1989, p. 28
  10. ^ a b c Han Shu, juan 55
  11. ^ Shiji, juan 110; Han Shu, juan 55
  12. ^ Chavannes 1913, v–vi
  13. ^ Sinor 1990, p. 130
  14. ^ Laufer 1919, p. 326
  15. ^ a b Han Shu, juan 55; Shiji, juan 110
  16. ^ Han Shu, juan 6; Shiji, juan 110
  17. ^ Jagchid 1989, p. 117
  18. ^ Sinor 1990, p. 127–128
  19. ^ Sinor 1990, p. 132
  20. ^ Laufer 1919, p. 210
  21. ^ Shiji, juan 123; Han Shu, juan 6
  22. ^ Han Shu, juan 61
  23. ^ a b c d e f g h Han Shu, juan 94
  24. ^ a b c Shiji, juan 110; Han Shu, juan 94
  25. ^ a b Jagchid 1989, p. 30

Kaynaklar

Literatür

  • Denis Sinor (ed.), The Cambridge History of Early Inner Asia (1990)
  • Berthold Laufer, Sino-Iranica. Chinese Contributions to the History of Civilization in Ancient Iran (1919)
  • Édouard Chavannes, Les documents chinois découverts par Aurel Stein dans les sables du Turkestan oriental (1913)
  • Sechin Jagchid; Van Jay Symons, Peace, War, and Trade Along the Great Wall. Nomadic-Chinese Interaction through Two Millennia (1989)

İlgili maddeler

Buraya bağlantı verenler18

Kişiler
Emperor Gaozu of Han · Er Chanyu · Hulugu Chanyu · Hunye King · Huo Qubing · Huyandi Chanyu · Jin Midi · Li Guangli · Li Ling · Qiedihou Chanyu · Su Wu · Wei Qing · Wuwei Chanyu · Yizhixie Chanyu
Muharebeler ve olaylar
Mobei campaign, 119 BC
Yerler
Jade Gate
Halklar
Wuhuan
Yeme içme
Grape Wine in Central Asia

Bu maddeyi kaynak göster

Yavuz, Emre-E. “Emperor Wu of Han.” Turkic Atlas, revised 8 November 2026. https://turkicatlas.org/persons/emperor-wu-of-han/

Son güncelleme: 8 Kasım 2026