Li Ling, Han hanedanının bir süvari komutanı ve general Li Guang’ın torunuydu. MÖ 99’da, Han ile Asya Hunları arasındaki savaşlar sırasında beş bin piyadeyle Juyan’dan çıkıp kuzeye bin li’den fazla ilerledi. Orada Asya Hunlarının şanyusuyla, onun ana gücüyle karşılaştı. Li Ling günlerce süren bir geri çekilme savaşı verdi. Okları tükenip yol kapanınca teslim oldu. Adamlarından dört yüz kadarı sınıra ulaştı.[1][2] Wudi ailesini idam ettirdi. Li Ling, şanyunun bir kızıyla evli olarak Asya Hunları arasında yirmi yıldan fazla kaldı.[3] 840’tan sonra Kırgızlar onu atası olarak andı.[4]

Aile ve ilk yılları

Li Ling babasının ölümünden sonra doğdu. Babası Li Danghu, Li Guang’ın büyük oğluydu. Genç öldü.[5] Ling’in saygı adı Shaoqing’di.[3] Genç bir adam olarak saray görevlisi olarak hizmet etti. İyi bir binici ve okçuydu, başkalarına nazik, altındakilere alçakgönüllüydü. Büyük bir ün kazandı.[3] Wudi onda Li Guang’ın tavrını gördü ve ona sekiz yüz at verdi. Ling bunlarla Asya Hun topraklarına iki bin li’den fazla at sürdü. Juyan’ı geçti ve araziyi gözden geçirdi. Düşman bulamadı ve geri döndü.[3]

Süvari komutanı yapıldı. Asya Hunlarına karşı bir koruma olarak Jiuquan ile Zhangye’de beş bin cesur adama okçuluk öğretmekle görevlendirildi.[3] Birkaç yıl sonra Li Guangli’nin ordusuyla birlikte, beş albayın birlikleriyle Dayuan’a karşı gidecekti. Sınırda Li Guangli’nin zaten dönmekte olduğunu öğrendi. Onu karşılamak için beş yüz hafif atlıyla Dunhuang’dan çıkıp Tuz ırmağına kadar gitti.[3]

MÖ 99 seferi

Tianhan’ın ikinci yılında, yani MÖ 99’da Li Guangli, Tian dağlarındaki Sağ Erdemli Kral’a karşı otuz bin atlıyla Jiuquan’dan çıktı. Wudi, Ling’i yük takımına bakmak için çağırdı. Ling huzur salonuna geldi, başını yere vurdu ve kendine ait bir kuvvet istedi. Sınırda komuta ettiği adamların Jing ve Chu’dan gelme kılıç ustaları ve yiğitler olduğunu, kaplanı tutabildiklerini ve hedeflerini vurduklarını söyledi. Langan dağlarının güneyine gidip şanyunun birliklerini bölmek istiyordu, öyle ki şanyu hepsini Li Guangli’ye çeviremesin.[3] Wudi, Ling’in başkasının komutasında hizmet etmekten hoşlanıp hoşlanmadığını sordu. İmparator, çok sayıda birlik gönderdiğini ve ona verecek süvarisi olmadığını söyledi. Ling, buna gerek olmadığını söyledi. Azla çoğa vurmak ve beş bin piyadeyle şanyunun merkezini aşmak istiyordu. İmparator onayladı. Güçlü arbalet komutanı Lu Bode’ye onu yarı yolda karşılamasını emretti.[3]

Lu Bode, Ling’in arkasından gitmek istemedi. Asya Hun atlarının sonbaharda semirdiğini ve Ling’in ilkbahara kadar beklemesi gerektiğini bir dilekçeyle bildirdi. Wudi öfkelendi. Ling’in teklifinden pişman olduğundan ve Bode’yi buna kışkırttığından şüphelendi. Bode’ye batıya gitmesini emretti ve Ling’e emirlerini verdi. Ling dokuzuncu ayda yola çıkacak ve Junji Dağı’nın güneyindeki Longle ırmağına yürüyecekti. Orada çevresine bakacaktı. Hiçbir şey görmezse Zhao Ponu’nun eski yolundan geri dönecekti.[3] Ling beş bin piyadesiyle Juyan’dan kuzeye otuz gün gitti. Junji Dağı’nda ordugâh kurdu. Geçtiği dağları ve nehirleri çizdi ve haritayla imparatora bir atlı gönderdi. Wudi memnun oldu.[3][6]

Junji’de şanyu yaklaşık otuz bin atlıyla ona karşı geldi. Ling’in ordugâhı iki dağın arasındaydı ve arabalarla çevrilmişti. Adamlarını ordugâhın önüne çekti: birinci safta mızraklılar ve kalkanlılar, arkada okçular ve arbaletçiler duruyordu. Onlara davulda hücum etmelerini, gongda durmalarını söyledi. Asya Hunları Han’ın ne kadar az olduğunu görünce doğruca ordugâha atıldı. Bin arbalet birlikte ateşlendi ve düşman düştü. Asya Hunları tepeye kaçtı. Han peşlerinden gitti ve birkaç bin kişi öldürüldü.[3] Şanyu telaşlandı. Sol ve sağ toprakların birliklerini, seksen binden fazla atlıyı çağırdı.[3][7]

Ling savaştı ve birkaç gün güneye çekildi. Yaralılar arabalarla taşındı. İki yarası olanlar araba sürdü, bir yarası olanlar savaşmaya devam etti. Ling adamlarının ruhunun çöktüğünü fark etti ve ordunun içinde kadın olup olmadığını sordu. Geçitlerin doğusundan sınıra sürgün edilmiş mahkûmların karıları orduyu izlemiş ve arabalara saklanmıştı. Onları buldu ve kesti.[3] Ertesi gün Han üç binden fazla kişi öldürdü. Eski Longcheng yolu boyunca güneydoğuya gittiler ve bir sazlık bataklığa ulaştılar. Asya Hunları orada sazlara rüzgâr üstünden ateş verdi, Ling de karşı ateş yaktı. Bir dağın eteğinde şanyu yamaçta durdu ve oğlunu Ling’e karşı gönderdi. Han ağaçların arasında yaya savaştı ve birkaç bin kişiyi daha öldürdü. Ling’in tekrarlayan arbaletleri şanyuya çevrildi ve şanyu tepeden aşağı kaçtı.[3]

Bir esir, şanyunun korktuğunu söyledi: bunlar Han’ın seçme birlikleriydi, kırılmayacaklardı ve onu her gün sınıra biraz daha yaklaştırıyorlardı, bu da bir pusu düşündürüyordu. Şefler, şanyunun on binlerce atlıyla birkaç bin Han’ı yok edememiş olduğunu söyleyerek karşılık verdi. Başarısız olursa sınır subaylarına bir daha komuta edemezdi. Han, Asya Hunlarını daha da küçük görürdü.[3] Sonra bir albay tarafından utandırılmış olan Ling’in subayı Guan Gan, Asya Hunlarına firar etti. Onlara Ling’in arkasında yardımcı kuvvet olmadığını ve okların neredeyse bittiğini söyledi. Öncü kuvveti yalnızca Ling’in kendi muhafızı ile Chengan markisinin sekizer yüz kişilik birliği oluşturuyordu, sarı ve beyaz bayraklar altındaydılar. Seçme atlılar onları kırabilirdi, dedi. Şanyu sevindi. Atlıları saldırdı. Ling’e ve markiye, Han Yannian’a, teslim olmaları için bağırdılar.[3]

Han bir vadideydi, Asya Hunları yamaçlardaydı. Oklar yağmur gibi yağıyordu. Han tek bir günde beş yüz bin ok attı. Sonra arabaları terk etti. Üç bin kadar adam kalmıştı. Tekerleklerin parmaklıklarını silah olarak kullanmak için kestiler, subaylar kısa bıçaklar tuttu. Şanyu arkadaki yolu kesti ve üzerlerine taş yuvarladı. Akşam karardıktan sonra Ling sade giysilerle tek başına çıktı. Yanındakilere geride kalmalarını söyledi: yiğit bir adamın yalnızca şanyunun kendisini ele geçirmesi gerekirdi. Uzun bir süre sonra geri geldi ve ordunun yenildiğini, ölmesi gerektiğini söyleyerek içini çekti. Subayları, Zhuoye markisinin Asya Hunlarından kaçtığında yaptığı gibi hâlâ eve dönüş yolunu bulabileceğini söyledi. İmparatorun o adama misafir muamelesi yaptığını da söylediler. Ling, ölmezse yiğit bir adam olmadığını söyledi.[3]

Bayrakları kestirdi ve hazineyi gömdürdü. Birkaç düzine okla kaçıp çıkabilirlerdi, dedi, ama silahsız otururlar ve şafakta bağlanırlardı. Kuşlar ve hayvanlar gibi dağılmalarını önerdi. Belki bazıları imparatora haber vermek için geçerdi. Her adam iki sheng kuru pirinç ve biraz buz aldı. Zhelu’daki kalede buluşmak üzere sözleştiler. Gece yarısı Ling davulun çalınmasını emretti. Davul ses vermedi. O ve Han Yannian atlandı, bir düzine adam arkalarından gitti. Birkaç bin Asya Hun atlısı onları kovaladı. Han Yannian savaşarak öldü. Ling, imparatorun yüzüne bakamayacağını söyledi. Teslim oldu. Dağılan ordudan dört yüz kişi sınıra ulaştı. Yenilgi yeri duvara yüz li uzaklıktaydı.[3][8]

Shiji, Li Guang’a ayırdığı bölümde savaşı birkaç satırda verir. Şanyu beş bin adamı seksen binle kuşattı. Sekiz gün kesintisiz savaştılar. Sınıra yüz li kala yol kesildi, yiyecek bitti ve yardım gelmedi. Düşman onu teslim olmaya zorladı. İmparatora rapor verecek yüzü olmadığını söyledi ve teslim oldu.[9] Shiji ile Han Shu Asya Hun kayıplarını on binden fazla ölü ya da yaralı olarak verir.[10] Wudi yıllıkları yenilgiyi Tianhan’ın ikinci yılının beşinci ayına kaydeder.[11]

Han yönetimi

Sınır karakolları yenilgiyi bildirdi. Wudi, Ling’in ölümüne savaşmasını istemişti. Ling’in annesini ve karısını çağırttı ve bir fizyonomistin onlara bakmasını sağladı. Adam ölüm işareti görmedi. Ling’in teslim olduğu haberi geldiğinde imparator çok öfkelendi. Haritayı getiren atlı Chen Bule’yi sorguladı. Bule kendini öldürdü. Bakanların hepsi Ling’i kınadı.[3]

Wudi, büyük tarihçi Sima Qian’ın görüşünü sordu ve Sima Qian Ling’in lehine konuştu. Ling, dedi, ana babasına saygılı bir oğul ve sözünün eri bir adamdı. Devletin hizmetine daima kendini atmıştı ve ülkenin en seçkin adamlarından birinin duruşuna sahipti. Bir adamın başına talihsizlik gelince, bedenlerini sağlam ve eşlerini çocuklarını güvende tutan bakanlar şimdi onun kusurlarından hikâye çıkarıyordu ve bu yazıktı. Ling beş binden az piyadeyle savaş atlarının diyarına derinlemesine girmiş ve on binlercesini bastırmıştı. Düşmanın ölülerini ve yaralılarını taşıyacak vakti olmamış ve yay çekebilen her adamı göndermişti. Ling bin li savaşmıştı, oklar tükenip yol kapanana dek. Adamları bıçaklara çıplak yumruklarla karşı çıkmış ve onun için her şeyi vermişti. Eski generaller bile bunu aşmamıştı. Yenilmişti, ama kırdığı şey dünyaya anlatılmaya yetiyordu. Ölmemiş olması, dedi Sima Qian, Han’a borcunu ödemek için bir fırsat bulmak istediği anlamına geliyordu.[3]

İmparator Li Guangli’nin büyük ordusunu göndermiş, Ling’e yalnızca bir yardımcı kuvvetin payını vermişti. Guangli’nin başarısı küçük kalmıştı. Wudi, Sima Qian’ın sözlerini Li Guangli’ye zarar vermek için söylenmiş bir iftira saydı. Sima Qian’ı hadım edilmeye mahkûm etti.[3] Uzun bir süre sonra Wudi, Ling’in yardımsız bırakılmasına pişman oldu. Güçlü arbalet komutanına emrin ancak Ling sınırdan ayrıldıktan sonra verilmesi gerektiğini söyledi. Onu önceden vermekle yaşlı generale mazeret uydurma imkânı tanımıştı. Hayatta kalanları teselli etmek ve ödüllendirmek için elçiler gönderdi.[3]

Ling Asya Hunları arasında bir yıl kadar kaldığında Wudi, onu geri getirmesi için Gongsun Ao’yu bir orduyla gönderdi. Ao hiçbir şey elde edemedi. Bir esirin Li Ling’in şanyuya Han’a karşı savaşmayı öğrettiğini söylediğini bildirdi. İmparator bunun üzerine Ling’in ailesini idam ettirdi. Bunlar annesi, kardeşi, karısı ve çocuklarıydı. Longxi beyleri Li adından utandı.[3]

Asya Hunları arasında

Sonra Asya Hunlarına bir Han elçisi geldi. Ling ona, beş bin piyadeyle Asya Hun topraklarını aştığını ve yalnızca yardım gelmediği için yenildiğini söyledi. Han’a ne borcu vardı ki ailesi idam edilmişti, diye sordu. Elçi, Han’ın Li Shaoqing’in Asya Hunlarına savaşmayı öğrettiğini duyduğunu cevapladı. Ling bunu yapanın kendisi değil Li Xu olduğunu söyledi. Li Xu, Asya Hunları ona saldırıp o teslim olana dek Xihou şehrinde sınırın dışında bir Han komutanıydı. Şanyu ona misafir gibi davranmış ve Ling’in üstüne oturtmuştu. Ling ailesinin Li Xu yüzünden öldürülmesine yandı. Bir adam gönderip onu bıçaklatarak öldürttü. Şanyunun büyük eşi Yanzhi, Ling’i öldürtmek istedi. Şanyu onu kuzeyde sakladı. Ling yalnızca Yanzhi öldüğünde geri geldi.[3]

Şanyu Ling’e hayran kaldı. Ona kızını verdi ve Sağ Xiao Kralı yaptı. Wei Lü, Dinglinglerin kralı oldu. İkisi de onurlandırıldı ve yönetecek işler verildi. Ling şanyunun merkezinin dışında yaşadı. Büyük bir mesele olduğunda danışmak için çağrıldı.[3] Aynı yıllarda Asya Hunları Han elçisi Su Wu’yu Kuzey Denizi kıyısında tutuyordu. Ling ile Wu birlikte saray görevlisi olmuştu. Şanyu Ling’i Wu’yu taraf değiştirmeye ikna etmesi için gönderdi. Wu reddetti.[3] Xin Tang Shu unvana Sağ Erdemli Kral der.[12] Han Shu 校, yani Xiao yazar. Bunun bir halkı mı yoksa bir rütbeyi mi adlandırdığını söylemez.[3] Bazı araştırmacılar Xiao’yu Asya Hunlarının fethettiği bir grup olarak alır. Okumaya göre şanyu Ling ile Wei Lü’yü bu tür grupların başına, birini Dinglinglerin, birini Xiao’nun başına, onları yabancılar aracılığıyla elinde tutmak için koymuştur.[13]

MÖ 90’da üç Han ordusu Asya Hunlarına karşı yola çıktı. Şanyu, büyük bir generali Li Ling ve otuz binden fazla atlıyla denetçinin ordusunun peşine gönderdi. Onu, Ling’in dokuz yıl önce savaştığı dağ olan Junji Dağı’nda yakaladılar. Dokuz gün savaştılar. Han saldırıları kırdı ve çoğunu öldürdü. Punu ırmağında Asya Hunları vazgeçip gitti.[14]

Davet

İmparator Zhao döneminde generaller Huo Guang ile Shangguan Jie Han yönetimini ellerinde tutuyordu. Uzun süredir Ling’in dostuydular. Onu geri çağırmak için Asya Hunlarına üç adam gönderdiler, aralarında Longxi’den eski dostu Ren Lizheng de vardı. Şanyu elçiler için bir ziyafet verdi. Ling ile Wei Lü hizmetlilerin arasında oturdu.[3] Lizheng onunla yalnız konuşamadı. Ling’e baktı, kendi kılıcının halkasına dokundu ve kendi ayağını kavradı. Bu, Ling’in Han’a eve dönebileceğine dair gizli bir işaretti. Sonra Ling ile Wei Lü elçilere şarap ve sığır eti getirdi ve onlarla içti. İkisi de Hu giysisi giymişti (Hu, Han’ın bozkır halklarına verdiği addır), saçları topuz yapılmıştı. Lizheng yüksek sesle Han’ın herkesi affettiğini ve orta ülkenin barış içinde olduğunu söyledi. İmparatorun genç olduğunu ve Huo Guang ile Shangguan Jie’nin yönettiğini de söyledi. Ling hiçbir şey söylemedi. Lizheng’e baktı ve saçını okşadı. “Ben zaten Hu giysisini giydim,” dedi.[3]

Wei Lü giysisini değiştirmek için kalktığında Lizheng, Shaoqing’in çok acı çektiğini söyledi. İki generalin selamını iletti. Ling onların iyi olup olmadığını sordu. Lizheng ondan eski evine dönmesini ve servet için endişelenmemesini istedi. Ling ona saygı adıyla seslendi. Dönmenin kolay olduğunu, ama ikinci kez rezil olmaktan korktuğunu söyledi. Wei Lü geri döndü ve sözün sonunu duydu. Li Shaoqing’in yalnızca tek bir ülkeye ait olmayan erdemli bir adam olduğunu söyledi. Fan Li’nin bütün dünyayı dolaştığını ve You Yu’nun Rong’u bırakıp Qin’e gittiğini de söyledi. Toplantı dağılırken Lizheng, Ling’in peşinden gitti ve gelmeyi düşünüp düşünmediğini sordu. Ling, bir adamın rezilliğe iki kez katlanamayacağını söyledi.[3] Asya Hunları arasında yirmi yıldan fazla kaldıktan sonra hastalıktan öldü.[3] Bir modern anlatım ölümünü MÖ 74’e tarihler.[15]

Oğlu beş şanyu savaşında

Beş şanyu savaşında Li Ling’in oğlu Han Shu’da görünür. Wuji komutanı kendini Wuji Şanyu ilan etmiş, sonra unvanı bırakmıştı. Ling’in oğlu onu yeniden şanyu yaptı. Huhanye onu yakaladı ve kellesini kesti. Huhanye sonra şanyunun merkezini geri aldı.[14] Han Shu oğul hakkında daha fazla bir şey söylemez. Ling’in Çin’deki ailesi idam edilmişti, bu yüzden oğul büyük olasılıkla Asya Hunları arasında doğmuştu.

Kırgız iddiası

Xin Tang Shu Kırgızlara ayırdığı bölümde, Asya Hunlarının teslim olan Han generali Li Ling’i Sağ Erdemli Kral, Wei Lü’yü de Dinglinglerin kralı yaptığını söyler. Koyu gözlü Kırgızların Ling’in torunları oldukları söylendiğini de ekler.[12][16] 981’de Song elçisi Wang Yande, Mazong Dağı’nda Li Ling’in yazdığı söylenen bir yazıt gördü.[16] 840’tan sonra Kırgızlar onu atası olarak andı. Tang hanedanı onların kağanını kendi imparatorluk soyunun kütüğüne yazdı. İddia ve kaynakları kendi maddesinde anlatılır.[4] Han Shu’nun Ling’e ayırdığı bölüm Dinglingleri ve Xiao’yu anar. Jiankun’dan ya da Kırgızlardan söz etmez.[3]

Bir başka soy çizgisi

İkinci bir iddia doğuya uzanır. Song Shu, kuzey devletine ayırdığı bölüme Suotou’nun soyadının Tuoba olduğunu ve atalarının Han generali Li Ling’in torunları olduğunu söyleyerek başlar.[17] Ling’in Asya Hunlarına teslim olmasından sonra yüzlerce tür ortaya çıktığını, her birinin kendi adı olduğunu ve Suotou’nun bunlardan biri olduğunu da ekler.[17] Bu soyadı Tuobaların soyadıdır.[17]

Han Shu’da aile

Ban Gu bölümü bir hükümle bitirir. Li Guang için, onun bir köylü kadar sade olduğunu ve bir cümleyi düzgün kuramadığını söyler. Ama öldüğü gün bütün dünya onun için ağladı, çünkü samimiyeti subaylara dokunmuştu. Ban Gu, şeftali ile erik konuşmaz ama altlarında bir yol oluşur atasözünü de ekler. Üç kuşak generaller, der, Daoist okulun korktuğu şeydir. Guang’dan Ling’e kadar ailenin soyu kesildi, bunu da acıklı bulur.[3]

Notlar

  1. ^ Han Shu, juan 54; Han Shu, juan 94; Shiji, juan 109
  2. ^ Ögel 2015, p. 91–92
  3. ^ a b c d e f g h i j k l m n o p q r s t u v w x y z aa ab ac ad ae af ag Han Shu, juan 54
  4. ^ a b Jiu Tangshu (Old Book of Tang), juan 195; Xin Tangshu (New Book of Tang), juan 217
  5. ^ Han Shu, juan 54; Shiji, juan 109
  6. ^ Ögel 2015, p. 94
  7. ^ Ögel 2015, p. 94–95
  8. ^ Ögel 2015, p. 92, 95–97
  9. ^ Shiji, juan 109
  10. ^ Shiji, juan 109; Shiji, juan 110; Han Shu, juan 94
  11. ^ Han Shu, juan 6
  12. ^ a b Xin Tangshu (New Book of Tang), juan 217
  13. ^ Miller 2014, p. 17–18
  14. ^ a b Han Shu, juan 94
  15. ^ Ögel 2015, p. 98
  16. ^ a b İzgi 1989, p. 51
  17. ^ a b c Song Shu, juan 95

Kaynaklar

Literatür

  • Bryan K. Miller, Xiongnu “Kings” and the Political Order of the Steppe Empire (2014)
  • Bahaeddin Ögel, Büyük Hun İmparatorluğu Tarihi II (2015)
  • Özkan İzgi, Çin Elçisi Wang Yen-te'nin Uygur Seyahatnamesi (1989)

İlgili maddeler

Buraya bağlantı verenler13

Kişiler
Emperor Wu of Han · Li Deyu · Li Guangli · Qiedihou Chanyu · Su Wu · Wei Lü
Halklar
Dingling
Soylar
Are
Kurumlar ve Unvanlar
Warfare of the Steppe Empires · Women among the Turkic Peoples
Kaynaklar
Li Deyu's Letters to the Kirghiz
Tartışmalar
The Kirghiz descent from Li Ling · The Kirghiz origin debate

Bu maddeyi kaynak göster

Yavuz, Emre-E. “Li Ling.” Turkic Atlas, revised 8 November 2026. https://turkicatlas.org/persons/li-ling/

Son güncelleme: 8 Kasım 2026