Parmuda

Parmūdha, Şaba’nın oğluydu. Türklerin kralı olan Şaba’yı Behram Çubin 588–589 savaşında öldürmüştü.^[1]^[2] Babasının ölümünden sonra mücadeleyi sürdürdü ve bir kalede kuşatıldı. Behram’a teslim oldu, Behram da onu Sasani kralı IV. Hürmüz’e gönderdi.^[1] Taberî bunu birkaç cümleyle anlatır. İran krallarının Arapça tarihini yazan Seâlibî ise uzun uzun anlatır ve ona Barmūdha der.^[3]

Taberî’nin anlatımı

Behram, Şaba’yı bir okla öldürdükten sonra düşman ordugâhını ele geçirdi ve orada kaldı.^[1] Sonra Şaba’nın oğlu Parmūdha, “babasının dengi olan”, yaklaştı.^[1] Behram saldırıp onu yendi. Kalelerinden birine kapattı ve teslim olana dek sıkıştırdı.^[1] Onu esir olarak Hürmüz’e gönderdi. Yanında kalenin büyük hazinesi gitti: para, mücevher, kap kacak, silah ve öbür donanım, anlatıma göre iki yüz elli bin deve yükü.^[1]

Seâlibî’nin anlatımı

Seâlibî’de Barmūdha, mallarıyla, hazineleriyle ve Türklerin ileri gelenleriyle birlikte Baïkand kasabasına, yani Paykent’e kapandı.^[4] Hürmüz, Behram’a onun üzerine yürümesini emretti.^[5] Behram Ceyhun’u geçti ve iki ordu karşı karşıya ordugâh kurdu.^[6] Behram, Barmūdha’nın ordusuna bir yükseklikten baktı. Barmūdha’yı, babasının ve amcasının intikamını almaya gelmiş, çok askerli “nitelikler ve yüksek değer taşıyan genç bir prens” diye nitelendirdi.^[7]

Barmūdha, Behram’ın küçük ordusunu ürkütücü buldu ve onu geceleyin basmaya karar verdi.^[8] Adamları Behram’ı bir bahçede şarap içerken yakaladı. Behram ve yoldaşları yarıp çıktı ve onları ordugâhlarına geri sürdü.^[9] Sonra Behram geceleyin saldırdı ve Barmūdha kaçtı.^[10] Behram onu yakalamak üzereyken Barmūdha, Tanrı adına ve Hürmüz’ün hayatı adına durmasını rica etti.^[10] Kendisi gibi bir adamın cezasız öldürülemeyeceği konusunda onu uyardı. Sıkıştırılırsa ölünceye kadar savaşacaktı.^[10] Behram ordugâhına döndü.^[10]

Barmūdha Baïkand’a kapandı. Behram orayı kuşattı.^[10] En son sınıra dayanan Barmūdha krala teslim olmayı seçti.^[11] Hürmüz ona, hayatını güvence altına alan ve kral ile saray ileri gelenlerince imzalanmış bir mektup gönderdi. Mektupla birlikte bir hükümdar hilati, mücevherli bir kemer ve eşi olmayan bir at geldi.^[11] Barmūdha iki yüz atlıyla kaleden çıktı. Kaleyi içindeki her şeyle birlikte teslim etti ve İran’a doğru yola çıktı.^[11]

Hürmüz’ün sarayında

Hürmüz komutanlarını onu karşılamaya gönderdi ve kendisi sarayın kapısında atının üstünde bekledi.^[12] Kral, Barmūdha’nın kendisinin önünde attan inmeyeceğinden korktu ve bu yüzden önce kendisi indi. Barmūdha da inmeden önce duraksadı.^[13] Hürmüz mahcup olup güneşe döndü, sanki ona şükretmek için inmiş gibi. Sonra Barmūdha’nın elini tuttu ve onu kucakladı.^[14] Onu iki minderin üstüne oturttu ve ona hizmetkârları ve erzakı olan bir saray verdi. Üç gün boyunca ona ziyafet çekti ve ona ender armağanlar verdi.^[14]

Behram’ın ardından gönderdiği hazineden, İran destanının prensi Siyavuş’a ait küpeler ile mücevherli altın ayakkabılar eksikti.^[15] Barmūdha da Behram’ın kendisine ve babasına ait malların daha fazlasını gönderdiğinden çok daha fazla alıkoyduğunu sezdirdi.^[15] Hürmüz’ün hazine yüzünden Behram’a duyduğu öfke, Behram’ın isyanına yol açtı.^[16] Behram bu isyan sırasında “Barmūdha’nın oğlu olan kağan”la barış yaptı. Ülkesini ona geri verdi ve onunla bir dostluk anlaşması yaptı.^[17] Bu kağan sonradan Behram’a sığınak verdi. Behram onun ülkesinde öldürüldü.^[18]

Ad ve kimlik

ParmūdhaArapçaTabari
BarmūdhaArapçaaṯ-Ṯaʿālibī
YelteginArapça

Firdevsî’nin de verdiği ad, gelenekte oldukça sağlam durur.^[19] Dineverî ise bunun yerine Yertegin ya da Yeltegin yazar. Taberî’nin çevirmeni bunu, Dineverî’nin kendi zamanında yaygın olan tegin ile biten Türk adlarına bir uyarlama sayar.^[19] Bazı araştırmacılar, Dineverî’nin Yeltegin’ini Tujue kralının oğlu Ye-li tegin ile ilişkilendirir. Çinli hacı Wukong’un anlatımına göre Ye-li tegin Keşmir’de bir tapınak kurmuştur.^[20] Aynı araştırmacılar, Barmūdha’yı Buhara ülkesinin bir prensi yapar. Ona göre Barmūdha ve babası Türklerin üstün hükümdarları değil, onlara tabi küçük Soğd hanedanlarından birinin kralıydı.^[21] Rütbesi ne olursa olsun, Parmūdha teslimiyle 588–589 savaşını bitiren Türk prensidir. Hazinesi Behram’ı kralına karşı çevirdi.

Notlar

^ a b c d e f Tabari; Nöldeke 1879, p. 272
^ Tabari; Nöldeke 1879, p. 269
^ aṯ-Ṯaʿālibī; Zotenberg 1900, p. 648–657
^ aṯ-Ṯaʿālibī; Zotenberg 1900, p. 648
^ aṯ-Ṯaʿālibī; Zotenberg 1900, p. 649
^ aṯ-Ṯaʿālibī; Zotenberg 1900, p. 650
^ aṯ-Ṯaʿālibī; Zotenberg 1900, p. 650–651
^ aṯ-Ṯaʿālibī; Zotenberg 1900, p. 651
^ aṯ-Ṯaʿālibī; Zotenberg 1900, p. 652
^ a b c d e aṯ-Ṯaʿālibī; Zotenberg 1900, p. 653
^ a b c aṯ-Ṯaʿālibī; Zotenberg 1900, p. 654
^ aṯ-Ṯaʿālibī; Zotenberg 1900, p. 655
^ aṯ-Ṯaʿālibī; Zotenberg 1900, p. 655–656
^ a b aṯ-Ṯaʿālibī; Zotenberg 1900, p. 656
^ a b aṯ-Ṯaʿālibī; Zotenberg 1900, p. 657
^ aṯ-Ṯaʿālibī; Zotenberg 1900, p. 657–658
^ aṯ-Ṯaʿālibī; Zotenberg 1900, p. 658
^ aṯ-Ṯaʿālibī; Zotenberg 1900, p. 674, 678–682
^ a b Nöldeke 1879, p. 272
^ Chavannes 1903, p. 198
^ Chavannes 1903, p. 198, 242–243

Kaynaklar

Literatür

Theodor Nöldeke, Geschichte der Perser und Araber zur Zeit der Sasaniden. Aus der arabischen Chronik des Tabari übersetzt und mit ausführlichen Erläuterungen und Ergänzungen versehn (1879)
Hermann Zotenberg (ed., trans.), Histoire des rois des Perses par Abou Mansour ʿAbd al-Malik ibn Mohammad ibn Ismaʿil al-Thaʿalibi (1900)
Édouard Chavannes, Documents sur les Tou-Kiue (Turcs) occidentaux (1903)