Behram Çubin

Behram Çubin, Rey bölgesinden, Mihran hanedanına mensup bir Sasani generaliydi.^[1] Horasan’a girmiş olan Göktürk ordusunu yok etti. Sonra kralı IV. Hürmüz’e karşı döndü.^[2] 590’da kendini şahanşah ilan etti. 591’de IV. Hürmüz’ün oğlu II. Hüsrev, bir Roma ordusuyla geri dönerek onu yendi.^[3] Behram yaşamını Göktürklerin arasında bitirdi.^[4]

Kökeni ve kariyeri

Taberî ona Reyli bir adam, Bahram-Gushnasp oğlu Bahram der.^[5] İmparator Maurikios’un Yunan tarihçisi Theophylaktos Simokattes, bir Pers görevliden Behram’ın Rey bölgesindeki Rhazakene’den geldiğini duydu. Görevli ayrıca onun Mirrames hanedanına bağlı olduğunu söyledi.^[1] Yunan ve Ermeni anlatımlarında Behram, Pers’in büyük soylu hanedanlarından Mihranlardandır.^[6] Seâlibî onu, sınır eyaleti valisi olan marzban yapar. Göktürk savaşı sırasında Azerbaycan’daydı.^[7] Çubin lakabı, “tahtadan” anlamına gelir ve kökeni bilinmez.^[8]

Theophylaktos onun yükselişini izler. Behram kralın muhafızları arasında görev yaptı. I. Hüsrev döneminde Persler Roma kalesi Dara’yı alırken bir birliğe komuta etti. Ermenistan’a kadar savaştı ve general oldu. Sonra darigbedum, yani kraliyet hanesinin kâhyası atandı.^[9] Sonraki bir Arapça kitap kataloğu ona okçuluk üzerine bir eser atfetti.^[10]

Göktürklere karşı savaş

Gelenek, IV. Hürmüz’ü İstemi’nin kızının oğlu sayar. Hürmüz 588’de Behram’ı, Ceyhun’u geçmiş Göktürk ordusuna karşı gönderdi.^[11] Behram o orduyu yok etti ve nehre kadar kovaladı. Pers destanına göre Göktürk önderini bir okla öldürdü.^[11]

Taberî, Behram’ın kendi seçtiği on iki bin adamla Türklerin başkağanı Şaba’ya karşı yürüdüğünü anlatır. Herat ile Badgis’in ötesinde Şaba’yı bir okla öldürdü.^[12] Sonra Şaba’nın oğlu Parmuda’yı bir kalede teslim olana kadar kuşattı. Parmuda’yı hazineyle birlikte Hürmüz’e gönderdi.^[13] Yedinci yüzyıla ait Ermeni tarihi Sebeos, Behram’ın Tʿetal ordusunu yendiğini anlatır. Behram Belh’i ve Kuşanların ülkesini Ceyhun’un öbür yakasına kadar alır. Nehrin ötesinde “Mazkʿutʿkʿ’ların büyük kralı”nı öldürür.^[14] Theophylaktos zaferi Hürmüz’e verir. Behram’ı yalnızca seferde kendini göstermiş general olarak anar.^[15]

Yenilgi 589’da Herat’a konmuştur. Göktürk önderini Tarduş’un oğlu Şaba yapar, yani Fars-İslam geleneğinin “Türklerin en büyük kralı” yapar.^[16] Farklı bir anlatım onu Bağa sayar ve savaşı Nisan 588’de Hirkanya kayalığına koyar.^[17] 589’da Behram doğuya yürüdü ve Herat’ı geri aldı. Orada Göktürk kağanının altın tahtını ele geçirmiş görünüyor. Sonra Buhara ülkesine ulaştı.^[18] Theophylaktos, Perslerin aldığı ganimet arasında altın tahtları sayar.^[19] Seâlibî’de Behram Ceyhun’u geçti. Buhara yakınındaki Paykent’te Şaba’nın oğlunun teslimini aldı. Seâlibî ona Barmūdha der.^[20]

589 yılında Asya haritası: Behram Çubin'in Herat'tan Paykent'e yürüyüşü ve Parmuda ile hazinenin Ktesifon'a giden yolu, Tarduş, Niri ve Tulan yönetimindeki doğu kağanlığı olarak bölünmüş Göktürkler, Sui ve 589'da aldıkları Chen, Sasani İranı ve Bizans — 589: Behram Çubin Herat'ı geri alır ve Ceyhun'u geçerek Paykent'e ulaşır. Parmuda ile hazine Ktesifon'a gönderilir. Aynı yıl Sui, Chen'i alır ve Çin'i birleştirir. Modern harita. Yollar çizilmiştir, kağanlığın bölünmeleri yaklaşıktır.

İsyan ve krallık

Zafer, Behram’ı kralıyla çatışmaya soktu. Sebeos’a göre Behram, Hürmüz’e ganimetin yalnızca küçük bir bölümünü gönderdi, gerisini askerlerine dağıttı. Hürmüz bütün hazineyi istedi. Ordu Hürmüz’ün adamlarını öldürdü ve Behram’ı kendine kral yaptı.^[21] Seâlibî’de Hürmüz, Behram’ın hazineyi sakladığından kuşkulandı. Ona pamuk, bir iğ ve kadın giysileri gönderdi.^[22] Theophylaktos başka bir hikâye anlatır. Romanus komutasındaki bir Roma ordusu Behram’ı Arran’da yendi, Hürmüz de onu görevden aldı ve ona kadın giysileri gönderdi. Behram, Hürmüz’e Hüsrev’in oğlu değil kızı diye seslenerek karşılık verdi.^[23] Başka bir bölümde Theophylaktos isyanı, Behram’ın Göktürklere karşı kazandığı zaferlerle övünmesine bağlar.^[24]

Sonra Behram askerlerini topladı ve kendini şahanşah ilan etti. Ardından gelen iç savaşı genç II. Hüsrev’e ve onun Bizanslı destekçilerine kaybetti. Eski düşmanları Göktürklere kaçtı, Göktürkler onu iyi karşıladı.^[18] Theophylaktos’un anlattığına göre Behram, Perslerin büyük bayramında kraliyet tacını taktı ve kendini kral ilan etti.^[25] Hüsrev, Behram’ın saltanatını bitiren savaşta ordusundan esirler aldı. Aralarında “Türk soyundan” adamlar vardı. Onları imparator Maurikios’a gönderdi.^[26]

Göktürklere kaçışı ve ölümü

Behram Suyab’da saygın bir general oldu. Aşinalar içindeki bir komployu açığa çıkardı. Kısa süre sonra Hüsrev’in bir Pers ajanı onu zehirledi.^[18] Hizmet ettiği hükümdarlık merkezi Tarduş’unkiydi.

Kaynaklar sonu çeşitli biçimlerde anlatır. Taberî’ye göre Behram Horasan’a, oradan Göktürklere kaçtı. Göktürk kralının yanında çok onurlandırılarak yaşadı.^[4] Hüsrev, Hürmüz adlı bir adamı değerli bir mücevherle gönderdi. Hürmüz, kralın karısı katunu kazandı ve katun Behram’ın üzerine suikastçılar saldı.^[27] Seâlibî’de Behram Nişabur üzerinden Maveraünnehir’e, Barmūdha’nın oğlu kağana kaçtı. Kağan onu eşit olarak karşıladı ve teslim etmeyi reddetti.^[28] Hüsrev’in elçisi Hürmüz Jarābzīn bunun yerine katunu kazandı. Katun, hükümdarın çevresinden bir Türk tuttu. Türk, Behram’ı zehre batırılmış bir hançerle bıçakladı.^[29] Sebeos’a göre Behram Belh’e kaçtı. Halkı onu orada Hüsrev’in emriyle idam etti.^[30]

Çoğu anlatımda bir Göktürk ordusunu yok etmiş general, yaşamını bir Göktürk merkezinde bitirdi.

588 İran dört yandan saldırıya uğrar

Taberî'ye göre IV. Hürmüz'ün on birinci yılında “Türklerin baş kralı” Şaba üç yüz bin kişiyle Badgis'e ve Herat'a kadar ilerledi. Seâlibî'de Şaba-Şah adlı kağan yüz bin atlıyla Belh üzerine yürür. Aynı sırada Roma imparatoru seksen bin kişiyle Suriye çölüne girdi, Hazarların kralı Derbent'e geldi, iki Arap reisi de Fırat kıyısına konup Sevad'a akınlar yaptı. İran'a o zaman çok delikli bir kalbur denirdi. Roma seferi abartılıdır, iki Arap reisi de büyük olasılıkla uydurmadır. Bir okumaya göre Göktürk ordusu Ceyhun'u geçti, Belh'i, Herat'ı, Talkan'ı ve Badgis'i aldı ve batıya, Hirkanya'ya kadar yürüdü. Kaynaklar hedefleri adlandırır. Oraya giden yol çizilmiştir, Hirkanya'ya uzanan kol da o okumaya dayanır.
588–589 Behram Çubin, Şaba'ya karşı

Hürmüz, Şaba'ya karşı Reyli bir adamı, Behram-Guşnasp oğlu Çubin denen Behram'ı, kendi seçtiği on iki bin kişiyle gönderdi. Taberî'de Behram, Herat'ı ve Badgis'i geride bırakana kadar hızla ilerledi. İranlılar onun ordugâhının yakınına tahkimli bir ordugâh kurana kadar Şaba hiçbir şey fark etmedi. Görüşmelerden ve çarpışmalardan sonra Behram, Şaba'yı bir okla öldürdü. Seâlibî'de Şaba-Şah, kardeşi Fağfur'u Behram'a güvenli bir dönüş ya da yüksek bir makam önermeye gönderir. Behram, Şaba-Şah'ın başı için geldiğini söyler, Fağfur da ölüler arasında bulunur. Bir okuma belirleyici muharebeyi Nisan 588'de Hirkanya kayasına koyar: Behram orada Bağa komutasındaki Göktürkleri yendi, onları Ceyhun'a kadar kovaladı ve rivayete göre Bağa'yı orada bir okla öldürdü. İkinci bir okuma yenilgiyi 589'da Herat'a koyar. Taberî'deki yürüyüş onun verdiği yere kadar çizilmiştir. Birinci okumadaki kovalama noktalıdır, ırmağa nerede vardığı ise kayıtlı değildir.
589 Ceyhun'un ötesinde: Parmūdha ve hazine

Ardından Şaba'nın “babasına denk” oğlu Parmūdha çıkageldi. Behram onu yendi, kalelerinden birine kapattı ve teslim olana kadar sıkıştırdı. Seâlibî'de Behram Ceyhun'u geçer, Barmūdha'yı bir gece baskınında bozguna uğratır ve onu Buhara yakınındaki Paykent'te, Hürmüz canını bağışlayınca teslim olana kadar kuşatır. Behram tutsağı kalenin hazinesiyle birlikte krala gönderdi. Taberî'nin anlatımına göre hazine iki yüz elli bin deve yüküydü, Seâlibî aralarında Siyavuş'un tacını, kemerini ve küpelerini sayar. Bir okumaya göre Behram 589'da Herat'ı geri aldı ve Buhara çevresindeki ülkeye ulaştı. Sebeos seferi Belh'in ve Ceyhun'un öte yakasına kadar Kuşan ülkesinin fethi olarak anlatır. Behram orada Mazkʿutʿkʿ'ların büyük kralını öldürdü. Duraklar Seâlibî'nin ve Sebeos'un adını verdikleridir. Aralarındaki yol çizilmiştir, başkent Ktesifon'a giden yol da öyle.
589 Hürmüz'le kopuş

Theophylaktos, Behram'ı Göktürklere karşı savaştan Kafkasya'ya gönderir. Behram, Maurikios'un sekizinci yılında Suania'yı yağmaladı, ganimetini Babil'e yolladı ve ordugâhını Aras'a taşıdı. Romalı general Romanos Lazika'dan Albanya'ya geldi. Behram Ganzak'a doğru çekildi, ırmağı yeniden geçti ve Albanya ovasında yenildi. Hürmüz onu görevden aldı ve utancının ödülü olarak ona kadın giysileri gönderdi. Bir okumaya göre Sebeos'un Ceyhun'un ötesine koyduğu Mazkʿutʿkʿ'lar bu sefere aittir. İran ve Arap anlatıları Romalılar karşısında bir yenilgiden söz etmez. Onlarda kavga ganimet yüzündendir: Sebeos'ta ordu, hazinenin tamamını almak için Hürmüz'ün gönderdiği muhafızları öldürdü ve Behram'ı kral yaptı. Seâlibî'de ise kral ona pamuk, bir iğ ve kadın giysileri gönderir. Theophylaktos Suania'yı, Aras'ı ve Albanya'yı adlandırır, aralarındaki yol çizilmiştir.
590 Behram Ktesifon'u alır, II. Hüsrev kaçar

Seâlibî'de Behram, Barmūdha'nın oğlu olan kağanla barış yaptı, ülkesini ona geri verdi ve Horasan'da ayaklandı. İsyancılar Hürmüz'ü tahttan indirilmiş saydılar ve Ktesifon üzerine yürüdüler, İran ve Arap anlatılarında Horasan'dan. Theophylaktos'ta Zap geçidinde beklerler ve onlara karşı gönderilen ordu Behram'ın safına geçer. Başkentte soylular Hürmüz'ü tahttan indirip kör ettiler, oğlu II. Hüsrev tahta çıktı. Hürmüz kısa süre sonra öldürüldü. Behram hızla yaklaştı. Nahrevan kıyısındaki bir görüşmeden ve bir gece baskınından sonra Hüsrev Dicle'nin ötesine kaçtı. Theophylaktos onu çölden ve Fırat boyunca Anatha'dan geçirip Kirkesion'a, oradan da Hierapolis'teki Romalı generale götürür. Sebeos'ta Hüsrev, Khaab dediği ve Halep olarak okunan bir kentte durur, Taberî'de ise imparator Maurikios'a Antakya'dan yazar. Behram sarayı ele geçirdi ve büyük bayramda kraliyet tacını giydi. Duraklar Theophylaktos'un adını verdikleridir, aralarındaki yol çizilmiştir.
591 591 muharebesi

Maurikios, Hüsrev'i bir Roma ordusuyla geri gönderdi. Ordu Dara'dan yola çıktı, Dicle'yi ve Zap'ı geçti ve Ermenistan'dan gelen ikinci bir Roma ordusuyla birleşti. Behram Ktesifon'dan Atropatene'ye yürüdü. Theophylaktos muharebeyi Ganzak yakınında, Blarathos ırmağında gösterir: Hüsrev'in yanında altmış binden fazla, Behram'ın yanında kırk bin kişi. Taberî ve Sebeos da çarpışmayı Atropatene'ye koyar. Behram'ın ordusu dağıldı, kendisi kaçtı. Tutsaklar arasında alınlarına haç dövmesi yapılmış “Türk soyundan” adamlar vardı, Hüsrev onları Maurikios'a gönderdi. Duraklar Theophylaktos'un adını verdikleridir. Aralarındaki yol çizilmiştir, iki Roma ordusunun Urmiye Gölü'nün güneyinde buluşması da öyle.
591'den itibaren Behram'ın kaçışı ve ölümü

Taberî'de Behram Horasan'a kaçar ve oradan Göktürklere gider, onların kralı onu büyük saygıyla karşılar. Seâlibî'de Nişabur'da durur ve Maveraünnehir'e, Barmūdha'nın oğlu olan kağana geçer. Kağan onu bir eşiti gibi karşılar ve teslim etmeyi reddeder. Hüsrev değerli bir mücevherle bir elçi gönderdi. Elçi kağanın eşi hatunu kazandı, o da Behram'ı öldürttü. Seâlibî'de saraydan bir adam onu zehre batırılmış bir hançerle bıçakladı. Sebeos'ta Behram Belh'e kaçar ve orada Hüsrev'in emriyle halk tarafından öldürülür. Bir okumaya göre Behram Suyab'da saygın bir general oldu, Aşina içinde bir komplonun üstüne gitti ve bir İranlı ajan onu zehirledi. Kaçış Seâlibî'nin adını verdiği duraklardan geçirilerek çizilmiştir. Suyab'a uzanan yol o okumaya dayanır ve noktalıdır.
606 ya da 614 Büyük kağanın ordusu

II. Hüsrev, Ermeni Smbat Bagratuni'yi Kuşanlara karşı doğuya gönderdi. Smbat eski birliklerini Hirkanya'dan çağırdı, Kuşan akıncılarını yendi ve Tus eyaletinde, Nişabur yakınındaki Apr Shahr'da ordugâh kurdu. Kendisi üç yüz adamla surlu Khrokht köyüne yerleşti. Kuşan kralları kuzey ülkelerinin kralı olan büyük kağanı yardıma çağırdı. Üç yüz binlik bir ordu, eski bir çeviride otuz bin, Ceyhun'u geçti. Khrokht'u kuşattı, Smbat oradan yarıp çıktı. Ordu, Datoyean komutasındaki İran yardım kuvvetini bozguna uğrattı ve akınları Rey'in ve İsfahan eyaletinin sınırlarına kadar uzandı. Sonra büyük kağanın bir emri komutanı Çembuh'a ulaştı, ordu ırmağı yeniden geçip yurduna döndü. Sebeos yıl vermez. Bir okuma savaşı 606 ve 607'ye tarihler ve orduyu batı yabgusu Şegui'nin geri çektiğini söyler. İkinci bir okuma, Sebeos'un II. Hüsrev'in yirmi sekizinci yılına koyduğu Smbat'ın ölümünden geriye sayarak 614 ve 615'e yerleştirir. Üçüncü bir okuma 597 ve 598'e tarihler. Khrokht'un yeri belli değildir, adı geçen yerler arasındaki yollar çizilmiştir.
607 ya da 615 Smbat'ın karşı seferi

Hüsrev'in soruşturması suçu Datoyean'a yükledi, Datoyean idam edildi, Smbat ise aklandı. Smbat yeni birliklerle Kuşanlara ve Eftalit kralına karşı yürüdü. Kuşan kralı onu iki saf arasında teke tek dövüşe çağırdı. Smbat'ın mızrağı onun zırhını yardı ve onu öldürdü. Smbat'ın atlıları kaçan orduyu Kuşanların başkenti Belh'e kadar kovaladı, Herat'ı, Badgis'i, Toharistan'ı ve Talkan'ı yağmaladı. Smbat büyük bir ganimetle döndü ve Merv eyaletinde ordugâh kurdu. Savaşı 606 ve 607'ye tarihleyen okumada, Belh yakınında yendiği Eftalitler hâlâ Göktürklerin vasallarıydı. İkinci okumada sefer 615'e düşer. Sebeos Belh'i ve Merv'i adlandırır, aralarındaki yol çizilmiştir.

Bir kaynakta adı geçen yer (konumu genel kabule göre)
Konumu tartışmalı ya da yaklaşık
Bir devletin çıkarılmış sınırları, sınır belirsiz (yumuşak kenar)
İran ile Göktürkler arasında, hâkimiyeti tartışmalı Toharistan (taralı)
Bir kaynakta geçen hareket (güzergâh çizilmiştir)
Bir kaynağın adını verdiği duraklar arasındaki güzergâh (yol çıkarımdır)
Günümüzdeki bir yeniden kurguya göre güzergâh

Göktürk-İran savaşları ve Behram Çubin'in savaşı, 588'den 616 dolaylarına kadar, dokuz zaman kesitinde. Taberî, Seâlibî, Theophylaktos Simokattes ve Sebeos'a göre, Natural Earth altlığı üzerinde çizilmiş modern harita. Duraklar kaynakların adını verdikleridir. Aralarındaki yol çizilmiştir, noktalı yollar ise günümüzdeki bir okumaya dayanır. Devletler alan olarak çizilmiştir: Göktürkler bu atlasın iç savaş haritasına, İran ve Bizans Cliopatria'ya (Seshat, CC BY 4.0) göre. Bu yılların sınırlarını hiçbir kaynak anlatmaz, bu yüzden yumuşak kenarlarla gösterilmiştir.

Notlar

^ a b Theophylact Simocatta; Whitby 1986, p. 101
^ Tabari; Nöldeke 1879, p. 270-273
^ Whitby 1986, xix
^ a b Tabari; Nöldeke 1879, p. 287-289
^ Tabari; Nöldeke 1879, p. 270
^ Nöldeke 1879, p. 270
^ aṯ-Ṯaʿālibī; Zotenberg 1900, p. 643
^ Nöldeke 1879, p. 271
^ Theophylact Simocatta; Whitby 1986, p. 101-102
^ Nöldeke 1879, p. 272
^ a b Shahnameh
^ Tabari; Nöldeke 1879, p. 270-271
^ Tabari; Nöldeke 1879, p. 272
^ Sebeos, ch. 10; Howard-Johnston 1999, p. 15
^ Theophylact Simocatta; Whitby 1986, p. 80-81
^ Golden 1992, p. 132
^ Yavuz 2025, p. 324
^ a b c Yavuz 2025, p. 325
^ Theophylact Simocatta; Whitby 1986, p. 81
^ aṯ-Ṯaʿālibī; Zotenberg 1900, p. 650-654
^ Sebeos, ch. 10; Howard-Johnston 1999, p. 15-16
^ aṯ-Ṯaʿālibī; Zotenberg 1900, p. 656-657
^ Theophylact Simocatta; Whitby 1986, p. 82-83
^ Theophylact Simocatta; Whitby 1986, p. 102
^ Theophylact Simocatta; Whitby 1986, p. 119
^ Theophylact Simocatta; Whitby 1986, p. 146
^ Tabari; Nöldeke 1879, p. 289
^ aṯ-Ṯaʿālibī; Zotenberg 1900, p. 674-676
^ aṯ-Ṯaʿālibī; Zotenberg 1900, p. 678-682
^ Sebeos; Howard-Johnston 1999, p. 23

Kaynaklar

Literatür

Emre-E. Yavuz, The Gokturk Empire: 2nd Edition (2025)
Peter B. Golden, An Introduction to the History of the Turkic Peoples (1992)
Theodor Nöldeke, Geschichte der Perser und Araber zur Zeit der Sasaniden. Aus der arabischen Chronik des Tabari übersetzt und mit ausführlichen Erläuterungen und Ergänzungen versehn (1879)
Michael Whitby, Mary Whitby (trans.), The History of Theophylact Simocatta (1986)
Michael Whitby, The Emperor Maurice and His Historian (1988)
R. W. Thomson (trans.), James Howard-Johnston (commentary), The Armenian History attributed to Sebeos (1999)
Hermann Zotenberg (ed., trans.), Histoire des rois des Perses par Abou Mansour ʿAbd al-Malik ibn Mohammad ibn Ismaʿil al-Thaʿalibi (1900)