Şaba

Şaba, Fars ve Arap tarihçilerin IV. Hürmüz’ün saltanatının on birinci yılında ona karşı yolladığı Türk kralıdır. Behram Çubin onu bir okla öldürür.^[1] Çin tarihleri bu adı bilmez. Savaş, 588 Göktürk-İran savaşıdır. Göktürk ordusunu bu savaşta kimin yönettiği açık bir sorudur.

Taberî’nin anlatımı

Taberî Hürmüz’ün saltanatını iki rivayetten anlatır. Türk savaşını ikinci rivayet verir.^[2] Düşmanlar İran’ı her yandan sıkıştırıyordu. Ülkeye çok delikli bir elek denmiş ve yayın iki ucunu kirişin sardığı gibi kuşatıldığı söylenmişti.^[1] Hazar kralı Derbent üzerine yürüdü, iki Arap başbuğu Fırat’tan Sevad’a akın etti. Doğudan Türklerin yüce kralı Şaba, üç yüz bin adamla Badghis’e ve Herat’a kadar ilerledi.^[1] Hürmüz’e ve Fars soylularına geleceğini bildirdi. Topraklarına geçebilmesi için dere ve ırmaklar üzerindeki köprüleri onarmaları, köprü olmayan yerlere köprü kurmaları gerekiyordu. İran’dan Rumların ülkesine giden yolda da aynısını yapacaklardı, çünkü oraya kadar yürüyeceğini söylüyordu.^[1]

Hürmüz danıştı ve Türk kralıyla savaşmaya karar verdi. Üzerine Rayy’lı bir adamı, Behram Gushnasp oğlu Behram’ı, yani Çubin’i gönderdi. Behram on iki bin askeri kendisi seçmişti, hepsi olgun yaşta adamlardı ve içlerinde tek bir genç yoktu. Başka bir anlatım Hürmüz’ün yetmiş bin asker topladığını söyler.^[1] Behram zorunlu yürüyüşlerle Herat ve Badghis’i geçene kadar ilerledi. Şaba, Behram yakında tahkimli bir ordugâh kurana kadar ondan habersizdi.^[1] İki taraf görüştü ve savaştı, Behram da Şaba’yı bir okla öldürdü.^[1] Persler bunu tarihlerinin üç ünlü atışı arasında saydı. Diğer ikisi, Menûçihr ile Afrasiyab savaşındaki Arash’ın atışı ve önceki Türk savaşındaki Sokhra’nın atışıydı.^[1]

Behram düşman ordugâhını aldı ve elinde tuttu. Sonra Şaba’nın oğlu Parmuda, “babasının dengi”, yetişti. Behram ona saldırdı, onu yendi ve kalelerinden birine kapattı. Teslim olana kadar onu sıkıştırdı. Onu kalenin hazinesiyle birlikte Hürmüz’e tutsak olarak gönderdi. Anlatıma göre bu hazine, iki yüz elli bin devenin taşıyacağı kadar para, mücevher, kap, silah ve donanımdı.^[1] Hürmüz ona teşekkür etti. Sonra Behram kralın şiddetinden korkmaya başladı, askerleri de öyle. Devamı, Hürmüz’ün saltanatına son veren ve oğlu Hüsrev’i tahta çıkaran isyandır.^[1] Hürmüz’ün birinci, eksik yılı 30 Haziran 578’den sayılır. On birinci yıl bu yüzden 588’in ortasından 589’un ortasına kadar sürer.^[2]

SābaArapçaTabari
SāwaFarsçaTabari
ŠābaArapça
昭武Çince

Yazmalar adı değişen nokta işaretleriyle yazar. Arapça metinler Sāba, Farsça metinler Sāwa okur.^[2] Taberî çevirisi adı, Abel-Rémusat’yı izleyerek, Çince Zhaowu’ya, yani 昭武’ya bağlar. Dönemin resmî Çin haberleri bu soyadını Ceyhun kıyısındaki küçük devletlerin birkaç prensine verir.^[2] Bu devletler Türk kağanına az çok bağlıydı. Aynı değerlendirme, kağanın bu Şaba ile özdeş olamayacağını söyler. Şaba’nın dar anlamda bir Türk olup olmadığı da pek kuşkuludur. Ermeni haberlerini doğu halkları için değeri az sayıp bir kenara bırakır. Theophylaktos’un da bu noktada Türkleri andığını not eder.^[2] Oğlun adı Parmuda, rivayette oldukça sağlam durur. Dinawari bunun yerine Yel-tegin yazar. Çeviri bunu, onun kendi çağında yaygın olan Türk adlarına bir uyarlama sayar.^[2]

Özdeşleştirmeler

Şaba’nın kimliği hakkında üç kuram vardır.

Birincisi Şaba’yı Bağa Kağan sayar. Bağa, İşbara’nın kardeşi ve batının küçük kağanıdır. Göktürk ordusunu Ceyhun’un ötesine geçirdi, Nisan 588’de Hirkanya kayalığında yenildi ve söylendiğine göre Ceyhun’da öldürüldü.^[3] Çince Baga Kağan’ın Farsça Şaba ile eşitlenmesi eskidir. Bu bir varsayımdır.

İkincisi onu Tarduş’un oğlu sayar. Bazı araştırmacılara göre Göktürk ordusunu Tarduş’un oğlu Şaba, “Türklerin en büyük kralı”, yönetti ve Behram onu 589’da Herat’ta yendi.^[4] Aynı araştırmacılar, bu oğlun Buhara rivayetinden ve Çin kaynaklarından bilinen daha genç bir Tarduş oğluyla özdeşleştirilmesini aktarır. Bunu karara bağlamaz.^[4]

Üçüncüsü onu Göktürklerden büsbütün uzak tutar. Bu durumda Şaba, Zhaowu hanedan adını taşıyan Ceyhun devletlerinden birinin prensidir ve kağanın kendisi değil, kağanın tâbiidir.^[2]

Üç kuram olayda birleşir. Türklerin yönettiği bir ordu 588’de Ceyhun’u geçip Horasan’a girdi. Behram onu yendi ve kralı sahada öldü.^[1] Çin bölümleri bu yıllarda Göktürklerin her kağanının adını verir. İran’a yönelik hiçbir seferi ve orada düşen hiçbir kağanı anmaz.^[5] Özdeşliğin açık kalmasının nedeni bu sessizliktir. Türk Atlası’nın bunu Batı kağanlığı maddesinde ve savaş maddesinde bir soru olarak anlatmasının nedeni de budur.

Notlar

^ a b c d e f g h i j k Tabari
^ a b c d e f g Nöldeke 1879
^ Yavuz 2025, p. 323-325
^ a b Golden 1992
^ Sui Shu (Book of Sui), juan 84

Kaynaklar

Literatür

Theodor Nöldeke, Geschichte der Perser und Araber zur Zeit der Sasaniden. Aus der arabischen Chronik des Tabari übersetzt und mit ausführlichen Erläuterungen und Ergänzungen versehn (1879)
Peter B. Golden, An Introduction to the History of the Turkic Peoples (1992)
Emre-E. Yavuz, The Gokturk Empire: 2nd Edition (2025)
Édouard Chavannes, Documents sur les Tou-Kiue (Turcs) occidentaux (1903)