Herat

Rouran çağı Göktürk çağı Uygur çağı Kırgız çağı

Rouran Birinci Göktürk Tang İkinci Göktürk Uygur Kırgız Hunlar Batı Göktürk Türgiş Karluk Hazar

Rouran 400–554
Birinci Göktürk 552–630
Tang 630–682
İkinci Göktürk 682–744
Uygur 744–840
Kırgız 840–924
Hunlar 370–469
Batı Göktürk 552–659
Türgiş 699–766
Karluk 766–800
Hazar 650–969

Herat, Herirud üzerinde, ırmağın Orta Afganistan dağlarından ovaya çıktığı yerdedir. Doğu Horasan’ın başlıca şehriydi. Belh, Talakan ve Badgis ile birlikte Göktürklerin 588’de aldığı şehirlerden biriydi. Herat bölgesi Haraiwa, Harezm, Soğdiyana ve Sakalarla birlikte I. Darius’un satraplıkları arasında yer alır. Bin yıl sonra ilk büyük Göktürk-İran savaşı’nın en uzak noktası oldu.^[1] Strabon, Herat ülkesi Aria’yı Margiana kadar verimli diye anar. Şarabının daha da zengin olduğunu ve zift sürülmemiş fıçılarda üç kuşak boyunca kusursuz saklandığını ekler.^[2] Şehrin yanındaki Badgis bölgesi, Çin kayıtlarında Eftalit krallarının merkezi olan Badiyan için önerilen yerlerden biridir. Başka bir öneri Badiyan’ı Yukarı Ceyhun üzerindeki Bedahşan’a koyar. Üçüncü bir öneri onu Kunduz yakınında Xuanzang’ın Huo’suna koyar (Eftalitler).^[3]

588 savaşı

Taberî en eski anlatıyı verir.^[4] Taberî, Hürmüz IV döneminde “başkalarının aktardığına göre, Türklerin ulu kralı Şaba, saltanatının on birinci yılında üç yüz bin savaşçıyla ona karşı yürüdü ve Badgis ile Herat’a kadar ilerledi” diye yazar.^[5] Aynı sırada Roma imparatoru seksen bin kişiyle Suriye çölüne girdi. Hazar kralı büyük bir orduyla Derbend’e geldi ve iki Arap reisi Fırat kıyısına yerleşti. İran, delik deşik bir elek gibi, ya da söylendiği gibi, yayın iki ucunu tutan kiriş gibi çevrilmişti.^[5] Şaba, Hürmüz’e ve İranlı ileri gelenlere askerleriyle geldiğini bildirdi. Derelerin ve ırmakların üzerindeki köprüleri onarmalıydılar ki ülkelerine geçebilsin. Köprü olmayan yerlere köprü kurmalı, Romalılara doğru ülkelerinden geçmek istediği yollarda da aynısını yapmalıydılar.^[5] Hürmüz danıştı ve Göktürk kralına karşı yürümeye karar verildi. Rey’li bir adamı, Bahram-Guşnasp oğlu Behram’ı, Çubin dediklerini gönderdi. Behram, hepsi olgun adamlardan oluşan, aralarında tek bir genç bulunmayan on iki bin askeri kendisi seçmişti. Başka bir anlatım, sicillerden toplanan yetmiş bin asker verir.^[5] Behram zorunlu yürüyüşlerle “Herat ve Badgis’in ötesine varana kadar” ilerledi. Şaba, Behram yakında tahkimli bir ordugâh kurana kadar hiçbir şey fark etmedi.^[5] İki taraf arasındaki görüşmelerden ve çarpışmalardan sonra Behram, İran ülkesinin üç ünlü atışından biri olan bir ok atışıyla Şaba’yı öldürdü. Düşman ordugâhını aldı.^[5] Şaba’nın oğlu Parmuda gelince Behram ona da saldırdı ve onu yendi. Parmuda’yı kalelerinden birine kapattı.^[5] Onu teslim olmaya zorladı ve anlatıya göre kalenin hazinesiyle birlikte, iki yüz elli bin deve yükü para, mücevher, kap, silah ve donatımla, esir olarak Hürmüz’e gönderdi.^[5]

Ayrıntının yerine oturtulması ve sınırlanması gerekir.^[4] Avesta’da da geçen Badgis, Herat’a uzak olmayan bir bölgedir.^[4] Hürmüz’ün 30 Haziran 578’den sayılan on birinci yılı 588’e uyar.^[4] Roma seferi ve Arap reisleri abartılmış ya da uydurmadır.^[4] Şaba adı, Farsçada Sâva, eski bir eşitlemeyle Çin tarihlerinin Ceyhun üzerindeki küçük devletlerin birkaç prensinin aile adı olarak verdiği Chao-wu ile aynıdır. Bu devletler Göktürk kağanına az çok bağlıydı.^[4] Taberî’nin Şaba’sının dar anlamda bir Göktürk olup olmadığı bu yüzden çok kuşkuludur. Theophylaktos ise bu savaşta da Göktürkleri anar.^[4] Aynı gelenekten bir anlatı, Göktürk ordusunu Tarduş’un oğlu “Türklerin en büyük kralı Şaba”nın yönettiğini söyler. Bu anlatıda Behram Çubin onu 589’da Herat’ta yener. Anlatı Taberî’ye, Mes’ûdî’ye ve Theophylaktos’a dayanır.^[1] Öteki savaşı başka türlü anlatır. Bağa, küçük bir kağan olarak 588’de Ceyhun’u geçti. Belh’i, Herat’ı, Talakan’ı ve Badgis’i aldı ve batıya, Hirkanya’ya ilerledi. Nisan 588’de Hirkanya kayasında yenildi ve söylendiğine göre Ceyhun’da öldürüldü.^[6] Üç yüz bine karşı on iki bin, destanın rakamlarıdır, ok ise bir topostur.^[7] 589’da Behram Herat’ı geri almak için doğuya yürüdü. Orada Göktürk kağanının altın tahtını almış görünür. Sonra Buhara’ya ulaştı.^[7]

İki imparatorluk arasında

İranlıların Baktriya şehirleri üzerindeki hâkimiyeti sürmedi. Şehirler, 606 ve 607’deki ikinci savaştan sonra Göktürklere geri döndü. O savaşta bir Göktürk ordusu Rey’e ve İsfahan’a ulaştı ve geri çekildi.^[7] Bir Sasani generali sonra Belh yakınında Göktürklerin Eftalit tabilerini yendi.^[7] Baktriya sekiz yıl sonra Tong Yabgu döneminde geri alındı. Tong Yabgu 625’te İndus’a kadar sefer yaptı ve oğlunu Toharistan yabgu devletinin başına geçirdi.^[7] Sınır, Xuanzang’ın 630’da bulduğu biçimiyle işaretlenebilir.^[8] Belh, Göktürklerin batı sınırı değildi. Garcistan’daki Talakan hâlâ onlarındı ve İran imparatorluğu ancak Merv’de başlıyordu. Bu yüzden Herat çizginin Göktürk tarafındaydı.^[8] Şehir Göktürk tarihinden çıkar. Samaniler Herat’ı yaklaşık 819’dan itibaren Abbasiler adına yönetti ve Timurlu Hüseyin Baykara on beşinci yüzyılda onu merkezi yaptı.^[1]

Değerlendirme

Herat, Göktürklerin güneybatıdaki erişimini işaretler. Taberî onu Göktürk ilerleyişinin sonu olarak, Behram’ın onları bulmak için ötesine yürümek zorunda kaldığı nokta olarak anar. Kağanın tahtı orada mı yoksa Hirkanya kayasında mı kaybedildi, Herat İran geleneğinin Göktürk yenilgisini yerleştirdiği yerdir. Elimizdeki yalnızca gelenektir. Göktürkler savaşın hiçbir anlatısını bırakmadı.

Notlar

^ a b c Golden 1992
^ Laufer 1919, p. 223
^ Herrmann 1925, p. 572–576; 43–45; Markwart 1938, p. 572–576; 43–45
^ a b c d e f g Nöldeke 1879
^ a b c d e f g h Tabari
^ Yavuz 2025, p. 323-325
^ a b c d e Yavuz 2025
^ a b Chavannes 1903

Kaynaklar

Literatür

Emre-E. Yavuz, The Gokturk Empire: 2nd Edition (2025)
Peter B. Golden, An Introduction to the History of the Turkic Peoples (1992)
Theodor Nöldeke, Geschichte der Perser und Araber zur Zeit der Sasaniden. Aus der arabischen Chronik des Tabari übersetzt und mit ausführlichen Erläuterungen und Ergänzungen versehn (1879)
Édouard Chavannes, Documents sur les Tou-Kiue (Turcs) occidentaux (1903)
Berthold Laufer, Sino-Iranica. Chinese Contributions to the History of Civilization in Ancient Iran (1919)
Albert Herrmann, Die Hephthaliten und ihre Beziehungen zu China (1925)
Josef Markwart, Wehrot und Arang. Untersuchungen zur mythischen und geschichtlichen Landeskunde von Ostiran (1938)