Cungarya

Rouran çağı Göktürk çağı Uygur çağı Kırgız çağı

Rouran Birinci Göktürk Tang İkinci Göktürk Uygur Kırgız Hunlar Batı Göktürk Türgiş Karluk Hazar

Rouran 400–554
Birinci Göktürk 552–630
Tang 630–682
İkinci Göktürk 682–744
Uygur 744–840
Kırgız 840–924
Hunlar 370–469
Batı Göktürk 552–659
Türgiş 699–766
Karluk 766–800
Hazar 650–969

Cungarya, kuzeyde Altay ile güneyde Tanrı Dağları arasında uzanan havzadır. Doğuda Moğol bozkırına açıktır. Batıda dağ sıraları onu kapatır ve yalnızca tek bir aralık bırakır: Cungarya Kapısı. Bölge Altay ile Turfan arasındadır ve Çin’in ve Moğolistan’ın etki alanlarından görece uzaktır. Yüzyıllar boyunca sırasıyla Di, Dingling ve Tölös adlarıyla anılan halklar batıya doğru buraya sürüklendi. Yükselişinden önceki Aşinalar için bu, belki de bütün bölgelerin en önemlisiydi.^[1]

Gaocheler ve Tieleler

Kaynakların havzaya yerleştirdiği ilk halk, Gaochelerdir. Gaocheler Rouranlardan ayrılmıştı. Wei Shu’ya göre 487’de Afuzhiluo, Rouran kağanını Wei’ye karşı güneye kadar izlemeyi reddetti. Yüz binden fazla çadırı batıya götürdü. Cheshi’nin ön krallığının kuzeybatısına, yani Turfan çukurunun kuzeyine yerleşti.^[2] Orada amcaoğluyla birlikte Gaochelerin kralı oldu.^[2] Türk Atlası ayrılışı ayrıca ele alır. Bütün havza altıncı yüzyıl boyunca Tölösler’in yerleşim toprağı olmuş olabilir. Öyleyse 508 ve 520 ayaklanmaları ve bunların bastırılması Cungarya’nın içinde geçen olaylardı. İkinci ayaklanmadan sonra Anagui, savaşta sınanmış bir orduyla Tölösler’i “yine Cungarya’da” yendi.^[1] Türk Atlası konfederasyonu Tiele başlığı altında anlatır.

546 ve 552 savaşları

Bir modern anlatım, Bumin Kağan’ın 546’da Tielelere karşı kazandığı kesin zaferi “Altay ile Han Tengri arasında, Cungarya’daki bir savaşta” geçirir. Çin kaynakları Tiele gücünü elli bin olarak verir.^[1] Aynı anlatım, Rouranlara karşı iki yenilgisinin ilkini “Ocak 552’de Cungarya’daki küçük bir savaşa” yerleştirir.^[1] Gerekçe şudur: Rouranlar, Bumin’i daha önce Tielelerin önünü kestiği gibi durdurmak için bir ordu göndermişti. Cungarya o sırada Göktürk topraklarıydı ve Rouran sınır muhafızları orada nadiren bulunurdu.^[1] Zhou Shu, Tiele seferi için hiçbir yer adı vermez. Anagui’yi yok eden savaşı Çin sınırındaki Huaihuang’ın kuzeyine koyar. Tielelerin yenilgisi ve 552 savaşı maddeleri iki anlatımı yan yana kaydeder.^[3] Bumin’in ölümünden sonra devlet ikiye bölündü. İstemi’nin yönettiği batı, Cungarya, Balkaş Gölü ve Issık Göl topraklarıyla başlıyordu.^[1]

Kapı ve Tarım yolu

Cungarya Kapısı bir dağ geçididir ve yaklaşık beş bin kilometre uzunluğundaki bir dağ zincirinin tek açıklığıdır. Yedi Irmak’taki Alakol Gölü ile Ebinur Gölü arasında doğal bir geçittir. Koridor yaklaşık seksen kilometre genişliğindedir. Çinliler ona Ala Shankou, Kazaklar Yedi Irmak Kapısı der. İçinden esen kuzey rüzgârıyla ünlüdür.^[1] Aşinalar için kapı, Tarım’ın kuzey kentleriyle ticareti mümkün kıldı. Çin’den gelen haberleri de Tarım üzerinden kuzey bozkırına ve geri taşıdı. Bu, Aşinaların ve öteki bozkır halklarının iyi bağlantılı olduğunu gösteren birçok işaretten biridir. Kapı büyük olasılıkla Rouranların Tarım’e giden yoluydu ve Göktürklerin yolu oldu. Ötüken’den havzaya uzun mesafeler aşmaları gerekmiyordu. Bir zamanlar Tielelerin kalesi olan Cungarya benzersiz bir açıklık sunuyordu ve Göktürkler kapıdan geçerek Tarım’e kolayca ulaştı. Aynı anlatıma göre doğu ile batı kanatları arasındaki sınır, Altay’dan Cungarya üzerinden Tarım’e açılan kapıya kadar uzanıyordu. Sınır, bir yanda Issık’ı, sonra Mukan’ı, öbür yanda İstemi’yi ayırıyordu. Bundan sonra kapı, iki toprak arasındaki hareketler için bir denetim noktası olarak işledi. Aynı zamanda Budizm’in, sonraları İslam’ın da koridoru oldu. Herodotos, Tarihler’in dördüncü kitabında İskitlerin ve başka halkların kullandığı, dağ sıraları arasındaki bir geçidi anlatır. Bazı tarihçiler bunu Cungarya Kapısı ile ilişkilendirir. Bu özdeşleştirme tartışmalıdır, çünkü Herodotos duyuma dayanarak yazmıştır. Kuzey rüzgârının tanrısı Boreas’ın o kapıyı beklediği söylenirdi. Cungarya geçidi de tam bu rüzgârla tanınır.^[1]

605 ayaklanması

Çin bölümlerinin havzaya adıyla yerleştirdiği tek olay, Tielelerin Heshana’ya karşı ayaklanmasıdır. Sui Shu, Daye döneminin ilk yılında, yani 605’te, o sırada Chuluo Kağan denen batı kağanının Tiele boylarına saldırdığını ve mallarına ağır vergi koyduğunu söyler.^[4] Kağan Xueyantuo’dan ve ötekilerden kuşkulandı. İsyandan korkarak onların birkaç yüz beyini topladı ve hepsini öldürdü. Boylar tek vücut olarak ayaklandı. Heshana’yı reddettiler. Tanhan Dağı’nda Qibi beyi Geleng’i Yiwuzhen Mohe Kağan, Xueyantuo beyi Yedie’yi küçük kağan yaptılar.^[4] Heshana yenilince Mohe Kağan büyüdü, eşsiz derecede yiğit ve kararlı oldu. Komşu devletler ondan korktu. Yiwu, Gaochang ve Karaşar hep ona bağlandı.^[4] Bir anlatıya göre ayaklanma Göktürk hükümdarını 605 dolaylarında Cungarya’dan İli vadisine sürdü. Ayaklanmayı devletin kesin bölünmesinin belirleyici nedenleri arasında sayar.^[5] Metne göre batı kağanının belli bir oturma yeri yoktu ve çoğu zaman eski Wusun ülkesinde bulunurdu. Kuça’nın kuzeyinde, Yingsuo’da bir küçük kağan otururdu.^[5]

Batı Göktürkleri ve Tang döneminde

Xin Tang Shu, batı Göktürklerini doğuda doğu Göktürkleri, batıda Leizhu denizi, güneyde Kaşgar ve kuzeyde Hanhai arasına yerleştirir. Güney sarayları Karaşar’ın yedi gün kuzeybatısındaydı. Kuzey sarayları onun sekiz gün kuzeyindeydi. Üç Tuğlu’larla, Nuşibilerle, Karluklarla, Chuyue’lerle, Chumi’lerle ve Yiwu halkıyla karışmışlardı. Kuzey sarayı havzadır.^[6] On Ok savaşlarında Üç Tuğlu Kağan sarayını Zuhe Dağı’nın batısına kurdu ve ona Kuzey Sarayı dedi. Boma’lar ve Kırgızlar ona bağlandı. Aşina Helu, yabgu komutanlığını Xizhou’nun tam kuzeyinde, bin beş yüz li uzaktaki Duoluosi Irmağı üzerinde elinde tutuyordu. Chuyue’ler, Chumi’ler, Gusu’lar, Karluklar ve Nuşibiler onun emrindeydi. Tang’a kaçtıktan sonra Tingzhou’daki Mohe kentine yerleştirildi. Ayaklandığında saldırdığı yer Tingzhou’nun kendisiydi.^[6] Tanrı Dağları’nın kuzey yamacında, Jimsar’daki Tang eyaleti Tingzhou, Beiting koruyuculuğu oldu. Metin, bu koruyuculuğun koruyucularını sekizinci yüzyılda Türgişlerle savaşan subaylar arasında anar.^[6] İkinci kağanlığın 714 ve 721’deki Beiting girişimleri Tonyukuk ve Kapgan maddelerinde ele alınır.^[6]

Değerlendirme

Cungarya hiçbir zaman bir başkent olmadı ve hep bir yol oldu. Tieleler içinde yaşadı, Göktürkler onu geçti, Tang orada garnizon tuttu. Batı ucundaki Kapı, Göktürk devletinin Orhun’dan Ceyhun’a kadar tek bir devlet olabilmesinin nedenidir. Doğu ile batı kanatları havzanın daraldığı yerde birleşiyordu. Koridora sahip olan, Tarım ticaretine sahipti.