- 400
- 500
- 600
- 700
- 800
- 900
- Rouran 400–554
- Birinci Göktürk 552–630
- Tang 630–682
- İkinci Göktürk 682–744
- Uygur 744–840
- Kırgız 840–924
- Hunlar 370–469
- Batı Göktürk 552–659
- Türgiş 699–766
- Karluk 766–800
- Hazar 650–969
Büyük Tang’ın Batı Bölgeleri Kaydı, hacı Xuanzang’ın 629 ile 645 arasında Hindistan’a gidip dönerken geçtiği ülkeleri anlatır.[1] Xuanzang onu kendi eliyle yazmadı. Rahip Bianji, hacının notlarından ve anlatılarından derledi.[2] Bir hesaba göre bitmiş Kayıt 646’ya, yani Zhenguan’ın yirminci yılına tarihlenir.[3] Başka bir hesap onu 648’e tarihler.[4]
Kayıt on iki kitaptan oluşur ve 138 ülkeyi anlatır.[5] Xuanzang bunların 110’unu gezdi. Öteki yirmi sekizini kroniklerden ya da söylentiden tanıyordu.[5] İlk kitap, sonraki çağların Karaşehir’i olan Agni’den Kapisa’ya kadar otuz dört ülkeyi kapsar. Dolayısıyla Batı Göktürklerinin topraklarını da kapsar.[6]
İlk kitapta Göktürkler
Göktürkler ilk kitapta ilk olarak Kuça bölümünde geçer, Kayıt daha Suyab’a varmadan. Kayıt burada, daha eski anlatılara dayanarak, Altın Çiçek adlı bir Kuça kralının hikâyesini aktarır. Kral, bir gölün ejderlerini arabasını çekmeye çağırmıştı.[6] Ejderler insan biçimine girdi ve ülkenin kadınlarıyla birleşti. Soyundan gelenler çevik ve yürekliydi, güçleriyle övünüp krala karşı geldiler. Kral bunun üzerine Göktürkleri çağırdı. Göktürkler kentin halkını, genç ihtiyar demeden öldürdü ve kimseyi sağ bırakmadı. Xuanzang’ın zamanında kent ıssız duruyordu.[6] Kayıt hikâyeyi yalnızca yakın zamana tarihler. Altın Çiçek, Xuanzang’ın ziyaretinden önceki son kral değil, Kuça’nın Sanskritçe yapraklarından bilinen, daha eski bir kral olan Suvarnapuspa olabilir.[7]
Büyük gölün kuzeybatısında, Suye Irmağı kıyısındaki kent, yani Suyab yer alıyordu. Burada birçok ülkeden tüccarlar birlikte yaşıyordu.[6] Kentin batısında, her biri kendi başkanı olan birkaç düzine müstakil kent vardı. Başkanlar birbirinden emir almazdı, ama hepsi Göktürklere tabiydi.[6] Suye Irmağı’ndan Keş’e kadar uzanan topraklara Suli denirdi. Halk, yazı ve dil de aynı adı taşırdı.[6]
Kentin dört yüz li batısında Bin Pınar uzanıyordu. Ülke yaklaşık iki yüz li genişliğindedir. Güneyinde karlı dağlar, öteki üç yanında ovalar vardır ve adını binlerce gölünden ve pınarından alır. Göktürk kağanı her yaz sıcaktan kaçmak için oraya gelirdi. Orada boyunlarında çıngıraklar ve halkalar taşıyan geyik sürüleri yaşardı, evcil ve korkusuzdu. Kağan onları severdi ve halkının onları öldürmesini ölüm cezasıyla yasaklamıştı. Böylece geyikler ömürlerini tamamlardı.[6]
Talas’ın güneyinde üç yüz haneli küçük bir kent duruyordu. Halkı bir zamanlar Çinliydi ve Göktürkler onları götürmüştü. Kenti elde tutmak için bir araya gelmişlerdi. Göktürklerin giyimini ve âdetlerini benimsemişlerdi, ama kendi dillerini ve görgülerini korudular.[6]
Kayıt, daha batıda Göktürk egemenliğini devlet devlet kaydeder. Çaç’ın düzinelerce kenti vardı. Her birinin kendi beyi vardı ve hepsinin üstünde bir hükümdar yoktu. Çaç, Göktürklere tabiydi. Sutrishna’nın kendi kralı vardı ve bu kral Göktürklere bağlıydı.[6] Demir Kapı’nın güneyinde, Tokharistan’da, hükümdar soyu yüzyıllar önce sönmüştü. Başkanlar ülkeyi yirmi yedi devlete bölmüştü ve hepsi Göktürklere tabiydi.[6] Ceyhun’un kuzeyinde iki küçük devletin kralları Xisu Göktürklerindendi.[6]
Kayıt, Belh’te Si Yabgu Kağan’ın, yani Yabgu Kağan’ın oğlunun, kentin güneybatısındaki Yeni Manastır’ın hazinesini ele geçirmek için halkıyla ona saldırdığını söyler. Gece rüyasında Vaisravana tanrısı onu uzun bir teberle deldi. Acıyla uyandı ve kusurunu telafi etmek için rahipleri çağırttı, ama elçileri dönmeden öldü.[6] Bu pasajdaki Si Yabgu, Tong Yabgu’nun oğludur. Pasaj dolayısıyla Xuanzang’ın Hayatı’ndaki Yabgu Kağan’ı Tong Yabgu ile özdeşleştirir.[8]
Himatala
On ikinci kitap, Kişm’in doğusunda dağlardan ve vadilerden oluşan bir ülke olan Himatala’yı anlatır. Kayıt, onu Tokharistan’ın eski bir bölgesi sayar. Toprağı çevresinde 3.000 liden fazla ölçülürdü, iklimi soğuktu ve orada buğday yetişirdi. Halk keçe çadırlarda yaşardı. Kayıt, ülkenin sınırlarının Göktürklerinkine dayandığını ve halkının onların âdetlerini kısa sürede benimsediğini söyler.[9][10] Himatala, Eftalitlerin bir ülkesi olarak tanımlanmıştır. Ana yerleşim Badahşan’daki Feyzabad’a yerleştirilmiştir.[10]
Kayıt ve Hayat
Kayıt ülkeleri anlatır, hacının kağanla buluşmasını anlatmadan bırakır. Bunu Xuanzang’ın öğrencilerinin yazdığı Hayat anlatır.[11]
Tang tarihlerinde Kayıt
Xin Tang Shu, Batı Bölgeleri bölümünde Suye Irmağı’ndaki kente ve Bin Pınar’a giden yolu anlatır. Bu pasajı Kayıt’tan alır.[12] İfadeler bunu gösterir. Xin Tang Shu, Suye’nin batısındaki kentlerin her birinin bir başkanı olduğunu ve hepsinin Göktürklere tabi olduğunu yineler.[13] İkisi Batı Göktürkleri konusunda uyuştuğu yerde tek bir tanıklık oluşturur.
Güvenilirlik
Kayıt, Batı Kağanlığı’nı en güçlü yıllarında geçen bir yolcunun bakışını verir. Göktürk egemenliğini tek bir ülke olarak değil, bir tabi kentler ve devletler zinciri olarak gösterir. Her biri Çu vadisinden Hindukuş’a kadar kendi beyinin yönetimindeydi.
Kayıt’ın verdiği li cinsinden mesafeler kabadır. Li, haritanın değil yolun ölçüsüdür ve dik arazide düz araziden daha kısa tutar. Han bölümlerinde yaklaşık 400 metreye, Tang tarihlerinde yaklaşık 375 metreye denk gelir.[14] Xuanzang’ın Kaşgar’dan Lop Nor’a giden yoldaki mesafelerinde ise yaklaşık 270 ile 470 metre arasında değişir. Bu yüzden mesafeleri bir yeri belirlemez.[14]
Kaynak metni
故諸國君長利之以攻劫。
此伽藍素有毘沙門天像。靈鑒可恃冥加守衛。
近突厥葉護可汗子肆葉護可汗。傾其部落率其戎旅。
奄襲伽藍欲圖珍寶。
去此不遠屯軍野次。
其夜夢見毘沙門天曰。汝有何力敢壞伽藍。
因以長戟貫徹胸背。
可汗驚悟便苦心痛。
遂告羣屬所夢咎徵。
馳請衆僧方申懺謝。
未及返命已從殞歿。
Bu yüzden çeşitli ülkelerin beyleri ondan çıkar umup ona saldırır ve onu yağmalardı.
Bu manastırda eskiden beri Vaisravana'nın bir heykeli vardır. Onun manevi gücüne güvenilir ve görünmeden manastırı korur.
Yakın zamanda Göktürk Yabgu Kağan'ın oğlu Si Yabgu Kağan bütün boylarını ve ordusunu alıp
manastıra ansızın saldırdı, hazinelerini ele geçirmek istiyordu.
Ordusunu buradan uzak olmayan bir yerde, açık arazide konaklatmıştı.
O gece rüyasında Vaisravana'yı gördü, o şöyle dedi: “Sen ne güçle bu manastırı yıkmaya cüret ediyorsun?”
Ardından uzun bir mızrakla göğsünden sırtına kadar onu deldi.
Kağan korkuyla uyandı ve hemen kalbinde bir sızı duydu.
Çevresindekilere rüyayı ve uğursuz işaretini anlattı.
Hızla haber salıp tövbe ve özür dilemek için rahiplerden yardım istedi,
ama haberciler yanıtla dönmeden o ölmüştü.
聞諸先志曰。近代有王。號曰金花。
政教明察感龍馭乘。
王欲終没鞭觸其耳。
因卽潛隱以至于今。
城中無井取彼池水。
龍變爲人與諸婦會。
生子驍勇走及奔馬。
如是漸染人皆龍種。
恃力作威不恭王命。
王乃引搆突厥殺此城人。
少長俱戮略無噍類。
城今荒蕪人煙斷絕。
Önceki kayıtlarda, yakın bir çağda Altın Çiçek adında bir kral bulunduğu söylenir.
Yönetimi ve öğretisi açık görüşlüydü ve ejderhaları etkileyip arabasını çektirdi.
Kral ömrünün sonuna gelmek üzereyken kamçısıyla onun kulağına dokundu.
Bunun üzerine ejderha hemen gizlendi ve bugüne kadar öyle kaldı.
Kentte kuyu yoktu, halk suyu o gölden alırdı.
Ejderhalar insan biçimine girip kadınlarla birleşti.
Doğan çocuklar yiğit ve atılgandı, koşarken dörtnala giden ata yetişirdi.
Böylece bu yavaş yavaş yayıldı ve halkın tümü ejderha soyundan oldu.
Güçlerine güvenip kibirlendiler ve kralın buyruğuna saygı göstermediler.
Kral bunun üzerine Göktürkleri çağırıp bu kentin halkını öldürttü.
Genç yaşlı hepsi öldürüldü, canlı denecek hemen hiç kimse kalmadı.
Kent bugün ıssızdır, orada insan yaşamının izi kalmamıştır.
清池西北行五百餘里至素葉水城。
城周六七里。
諸國商胡雜居也。
土宜糜麥蒲萄。林樹稀疎。
氣序風寒人衣氈褐。
素葉已西數十孤城。
城皆立長。
雖不相稟命。
然皆役屬突厥。
Berrak Göl'den kuzeybatıya beş yüz liden fazla gidilince Suye Irmağı kentine varılır.
Kentin çevresi altı yedi li tutar.
Çeşitli ülkelerden tüccarlar orada karışık yaşar.
Toprak darıya, buğdaya ve üzüme elverişlidir. Ormanlar ve ağaçlar seyrektir.
İklim rüzgârlı ve soğuktur, halk keçe ve yün giysiler giyer.
Suye'nin batısında onlarca tek başına kent vardır.
Her kentin başında kendi önderi bulunur.
Birbirlerinin buyruğunu dinlemeseler de
hepsi Göktürklere bağlıdır ve onlara hizmet eder.
素葉城西行四百餘里至千泉。
千泉者。地方二百餘里。
南面雪山三陲平陸。
水土沃潤林樹扶疎。
暮春之月雜花若綺。
泉池千所故以名焉。
突厥可汗每來避暑。
中有羣鹿多飾鈴鐶。
馴狎於人不甚驚走。
可汗愛賞下命羣屬。
敢加殺害有誅無赦。
故此羣鹿得終其壽。
Suye kentinden batıya dört yüz liden fazla gidilince Bin Pınar'a varılır.
Bin Pınar, her kenarı iki yüz liden uzun bir yerdir.
Güneyinde karlı dağlar, öbür üç yanında düz ovalar vardır.
Su ve toprak verimli ve nemlidir, ormanlar ve ağaçlar gür büyür.
İlkbaharın son ayında türlü çiçekler nakışlı ipek gibidir.
Bin gölet ve pınar bulunduğu için adını buradan almıştır.
Göktürk Kağanı her gelişinde yaz sıcağından kaçmak içindir.
İçinde, çoğuna çıngırak ve halka takılmış geyik sürüleri yaşar.
İnsanlara alışkındırlar, kolay kolay ürküp kaçmazlar.
Kağan onları sever ve beğenir, çevresindekilere şu buyruğu verir:
onlara zarar verip öldürmeye cüret edene bağış yoktur, ölümle cezalandırılır.
Bu yüzden bu geyikler ömürlerini tamamlar.
出鐵門至覩貨邏國（舊曰吐火羅國訛也）。
其地南北千餘里東西三千餘里。
東阨葱嶺西接波刺斯。
南大雪山北據鐵門。
縛芻大河中境西流。
自數百年王族絕嗣。
酋豪力競各擅君長。
依川據險。分爲二十七國。
雖畫野區分總役屬突厥。
Demir Kapı'dan çıkınca Duhuoluo ülkesine varılır (eskiden kullanılan Tuhuoluo biçimi bozulmuş bir biçimdir).
Toprağı kuzeyden güneye bin liden, doğudan batıya üç bin liden fazladır.
Doğuda Soğan Dağları'yla sıkışır, batıda Pers ülkesine dayanır.
Güneyinde Büyük Karlı Dağlar, kuzeyinde Demir Kapı yer alır.
Büyük Fuchu ırmağı ülkenin ortasından batıya akar.
Birkaç yüz yıldır hanedan soyu tükenmiştir.
Beyler güç yarışına girmiş, her biri kendini hükümdar yapmıştır.
Nehirlere dayanıp sarp yerleri tutarak yirmi yedi devlete bölünmüşlerdir.
Topraklar sınırlarla ayrılmış olsa da hepsi Göktürklere bağlıdır ve onlara hizmet eder.
Notlar
- ^ Julien 1853, lxxviii
- ^ Chavannes 1903, p. 193
- ^ Kaiyrken 2026, p. 4
- ^ Julien 1853, v
- ^ a b Julien 1853, v–vi
- ^ a b c d e f g h i j k l m n o p q Record of the Western Regions, juan 1
- ^ Lüders 1930, p. 22–23
- ^ Chavannes 1903, p. 194
- ^ Record of the Western Regions
- ^ a b Herrmann 1925, p. 575–576
- ^ Record of the Western Regions, juan 1; Life of Xuanzang, juan 2
- ^ Chavannes 1903, p. 120
- ^ Xin Tangshu (New Book of Tang), juan 221
- ^ a b Herrmann 1910, p. 37–38,51–53
Kaynaklar
- Record of the Western Regions, juan 1
- Xin Tangshu (New Book of Tang), juan 221 (after Jiu Tangshu)
- Life of Xuanzang, juan 2
Literatür
- Stanislas Julien (trans.), Histoire de la vie de Hiouen-Thsang et de ses voyages dans l'Inde (1853)
- Stanislas Julien, Mémoires sur les contrées occidentales (1857–1858)
- Édouard Chavannes, Documents sur les Tou-Kiue (Turcs) occidentaux (1903)
- Tursynkhan Zakonuly Kaiyrken; Abdulvahap Kara, Xuan Zang'ın Seyahat Notlarında Batı Göktürk Kağanı Tong Yabgu'nun Devlet Adamı Portresi (2026)
- Albert Herrmann, Die alten Seidenstrassen zwischen China und Syrien. Beiträge zur alten Geographie Asiens, Bd. 1 (1910)
- Albert Herrmann, Die Hephthaliten und ihre Beziehungen zu China (1925)
- Heinrich Lüders, Weitere Beiträge zur Geschichte und Geographie von Ostturkestan (1930)
Bu kaynağa dayanan maddeler 22
Aksu · Alchon Huns · Felt · Göktürk Dress and Hair · Grape Wine in Central Asia · Hephthalites · Huo · Issyk-Kul · Karashahr · Kesh · Khotan · Kucha · Life of Xuanzang · Nezak Shahs · Si Yabgu Khan · Thousand Springs · Tong Yabgu · Trade Routes of the Steppe · Turk Shahi of Kabul and Kapisa · Western Göktürk Khaganate · Xuanzang's visit to Tong Yabgu · Yabgus of Tokharistan
Buraya bağlantı verenler8
- Kişiler
- Si Yabgu Khan
- Yerler
- Huo · Issyk-Kul · Thousand Springs
- Halklar
- Alchon Huns
- Kurumlar ve Unvanlar
- Göktürk Dress and Hair
- Yeme içme
- Grape Wine in Central Asia
- Kaynaklar
- Life of Xuanzang
Bu maddeyi kaynak göster
Yavuz, Emre-E. “Record of the Western Regions.” Turkic Atlas, revised 8 November 2026. https://turkicatlas.org/sources/datang-xiyuji/
Son güncelleme: 8 Kasım 2026
