Çinli Budist hacı Xuanzang, batı Göktürklerinin Suyab’ı olan Suye şehri yakınında, batı Göktürklerinin kağanıyla avdayken karşılaştı.[1] Hacının biyografisi kağana yalnızca Yabgu Kağan, 葉護可汗 der.[2] Güncel anlatımlar onu Tong Yabgu sayar.[3] Kağan, Xuanzang’ı büyük çadırında kabul etti. Onu ziyafetle ağırladı, vaazını dinledi ve mektuplar ile bir muhafız birliğiyle Hindistan’a uğurladı.[4] Bu anlatım, günümüze ulaşan en ayrıntılı Göktürk saray tasviridir. Yarım yüzyıl önceki Romalı elçi Zemarchos’un raporundan daha ayrıntılıdır.[5] Ziyaret 629’da ya da 630’un başında gerçekleşti.[6][3]

Gaochang’dan mektuplar

Xuanzang, Zhenguan döneminin üçüncü yılının, yani 629’un sekizinci ayında Çin’den yola çıktı.[7] Gaochang’da kralı Qu Wentai onu yola hazırladı.[8] Kral ona altın, gümüş, atlas, at ve hizmetkâr verdi. Denetçilerinden Huan Xin’i, onu Yabgu Kağan’ın merkezine götürmekle görevlendirdi.[8] Kuça ve yoldaki öbür ülkeler için yirmi dört mektup yazdı.[8] Kağanın kendisi için iki arabaya beş yüz top atlas ve tafta ile meyve yükledi.[8] Kral mektubunda hacıyı kağanın alçakgönüllü kulunun dostu olarak andı. Kağandan ona iyi davranmasını, batı ülkelerinden de onu at menzilleriyle ilerletmelerini diledi.[9] Türk Atlası bu mektupları kağanların öbür haberleriyle birlikte Menzil ve haberleşme başlığı altında ele alır.

Hacı Kuça’nın ötesinde Ling sıradağlarının buzlu dağlarını aştı ve büyük bir göle vardı. Gölün kıyısını kuzeybatıya doğru yaklaşık beş yüz li boyunca izleyerek Suye şehrine geldi.[10] Bu uzaklıklar kabadır. Li yolun ölçüsüdür, haritanın değil. Xuanzang’ın li’si yaklaşık 270 ile 470 metre arasında değişir, bu yüzden rakamları bir yeri belirlemez.[11] Xuanzang’ın batı bölgeleri üzerine kendi kaydı, şehre altı ya da yedi li’lik bir çevre verir. Orada birçok ülkeden tüccarın bir arada yaşadığını da söyler.[12] Şehrin batısında, her biri kendi reisinin yönettiği birkaç düzine şehir vardı. Hiçbiri ötekinden emir almazdı ama hepsi Göktürklere bağlıydı.[12]

Av

Hacı, kağanı çok güzel atlarla bir av seferinde buldu.[1] Kağan yeşil atlastan bir kaftan giymişti. Saçı açıktı, yalnızca başına dolanıp arkadan sarkan, on fit kadar uzunlukta ipek bir şeritle bağlanmıştı.[1] Bir çeviri, on fiti saçının uzunluğu sayar.[13] Saçları örülü, brokar giyimli yaklaşık iki yüz subay çevresinde duruyordu.[1] Öbür askerleri kürk ve ince yün kumaş giymişti. Mızrak, sancak ve yay taşıyor, develere ve atlara biniyorlardı. Gözün gördüğü yerde sonları görünmüyordu.[1]

Kağan hacıyı görmekten memnun oldu.[1] İki ya da üç gün için ayrılacağını söyledi. Subaylarından Damozhi’ye hacıyı kendi ordugâhına götürtmesini buyurdu.[1]

Saray

Üç gün sonra kağan döndü ve hacıyı içeri aldı.[1] Kağan, gözleri kamaştıran altın çiçeklerle süslü büyük bir çadırda oturuyordu.[1] Subayları parlak brokarlar içinde, önünde iki sıra uzun hasırlar üzerinde oturuyordu. Muhafızları onların arkasında dikiliyordu.[1] Biyografi, kağanın keçe çadırın hükümdarı olmasına karşın sarayında bir vakar bulunduğunu belirtir.[1]

Xuanzang çadıra otuz adım kala kağan dışarı çıktı. Onu eğilerek selamladı ve bir tercüman aracılığıyla konuştu.[14] Biyografi, Göktürklerin ateşe tapındığını ve odunda ateş bulunduğu için tahta oturaklar kullanmadığını açıklar.[15] Yere serilmiş kalın hasırlar üzerinde otururlar. Hacı için minderli, demirden katlanır bir oturak getirdiler.[2] Çin ve Gaochang elçileri mektupları ve armağanlarıyla içeri alındı. Kağan onlara büyük bir memnuniyetle kendisi baktı.[15]

Kağan bir ziyafet için şarap ve müzik istedi. Kendisi ve vezirleri elçilerle birlikte içti, hacıya ise üzüm suyu sunuldu.[15] Kadehlerini doldurup boşaltarak birbirlerinin şerefine içtiler, her türlü müzik çalındı. Biyografi, yine de barbar müziğini hoş bulur.[15] Üzüm şarabı, Soğd şehirlerinin olağan bir ürünüydü. Sui Shu’ya göre Semerkant ülkesi Kang onu çok önemser, zengin aileler bin shi’ye kadar şarap depolardı.[16][17] Sonra konukların önüne haşlanmış koyun ve dana budu yığıldı. Hacı için pirinç keki, kaymak, şeker, bal ve kuru üzümden ayrı bir yemek hazırlandı.[15]

Vaaz ve uğurlama

Yemekten sonra kağan hacıdan öğretisini anlatmasını istedi.[18] Xuanzang on emirden, canlılara sevgiden ve nihai kurtuluşa götüren işlerden söz etti.[18] Kağan ellerini kaldırdı, yere kapandı ve öğretiyi sevinçle kabul etti.[18]

Hacı birkaç gün kaldı. Kağan ona Hindistan’a gitmemesi için ısrar etti.[18] Ülkenin çok sıcak olduğunu, onuncu ayının bile kendi ülkesinin beşinci ayı kadar ılık geçtiğini ve hacının bu iklime dayanamayacağını söyledi.[18] Halkının çıplak ve kara olduğunu, edepten yoksun olduğunu ve bakılacak halde olmadığını da ekledi.[18] Xuanzang, kutsal izleri görmek ve Yasa’yı aramak istediğini söyleyerek karşılık verdi.[18]

Bunun üzerine kağan ordusunda Çinceyi ve öbür ülkelerin dillerini bilen birini aratti.[18] Yıllarca Chang’an’da yaşamış genç bir adam buldular.[18] Kağan ona Moduo Daguan unvanını verdi. Yol üzerindeki ülkelere tavsiye mektupları yazmasını ve hacıya Kapisa’ya kadar eşlik etmesini buyurdu.[18] Daguan, bir Göktürk rütbesi olan daguan’ın Çince biçimidir. Kağan Xuanzang’a kırmızı atlastan bir takım kaftan ve elli top ipek verdi. Subaylarıyla birlikte onu uğurlamak için on li kadar yol atladı.[18]

Hacı, batıda dört yüz li ötede, Göktürk kağanının yaz sıcağından kaçmak için geldiği Bin Pınar’a vardı.[19][12] Oradaki geyik sürülerinin boynunda çanlar ve halkalar vardı. Kağan, hiçbirinin öldürülmemesini ölüm cezasıyla yasaklamıştı.[12] Demir Kapı’nın ötesinde, Huo’da Xuanzang, kağanın büyük oğlu Tardu Şad’ı buldu. Tardu Şad, Gaochang kralının bir kız kardeşiyle evliydi.[20]

Tarih

Biyografi hacının yola çıkışını Zhenguan döneminin üçüncü yılının sekizinci ayına, yani 629’a tarihler.[7] İngilizce çeviri yılı 630 olarak verir.[21] Bir anlatım, Suyab ziyaretini 629’a tarihler.[6] İkinci bir anlatım, hacının Liangzhou, Guazhou ve Gaochang’da uzun süre kalmasını hesaba katar. Onu kağana ancak 630’un ilk aylarında ulaştırır.[3] Bu durumda Tong Yabgu 630’da hâlâ hayattaydı ve ölümünün 628’e tarihlenmesi reddedilmelidir.[3] Başkaları ölümünü 628’de tutar ve görüşmeyi 627 ya da 628’e tarihler.[22]

Güvenilirlik

Xuanzang’ın kaydı, Si Yabgu Kağan’ı Yabgu Kağan’ın oğlu olarak adlandırır ve Si Yabgu, Tong Yabgu’nun oğluydu. Kağanın Tong Yabgu olarak tanınmasının nedeni budur.[3][12] Bazı araştırmacılar biyografide, birkaç kültür dünyası arasında gelişmiş bir saray görür. Bu saray, her konuğa yerini ve içeceğini veren kesin bir protokole uyuyordu: elçilere şarap, Budist hacıya üzüm suyu.[5] Bu durumda hacı barbar sözcüğünü yalnızca Çinlileri ötekilerden ayırmak için kullanmıştır.[5] Ateşe tapan bir kağan, bir Budist öğretmeni kabul etti, vaazını dinledi ve onu Tang başkentinde yaşamış bir tercümanla yola çıkardı.

Notlar

  1. ^ a b c d e f g h i j k Life of Xuanzang, juan 2; Beal 1911, p. 42
  2. ^ a b Life of Xuanzang, juan 2
  3. ^ a b c d e Chavannes 1903, p. 194
  4. ^ Life of Xuanzang, juan 2; Beal 1911, p. 42–44
  5. ^ a b c Yavuz 2025, p. 358
  6. ^ a b Yavuz 2025, p. 352
  7. ^ a b Life of Xuanzang, juan 1
  8. ^ a b c d Life of Xuanzang, juan 1; Beal 1911, p. 30
  9. ^ Life of Xuanzang, juan 1; Beal 1911, p. 30–31
  10. ^ Life of Xuanzang, juan 2; Beal 1911, p. 41–42
  11. ^ Herrmann 1910, p. 37–38,51–53
  12. ^ a b c d e Record of the Western Regions, juan 1
  13. ^ Yavuz 2025, p. 355
  14. ^ Life of Xuanzang, juan 2; Beal 1911, p. 42–43
  15. ^ a b c d e Life of Xuanzang, juan 2; Beal 1911, p. 43
  16. ^ Sui Shu (Book of Sui), juan 83
  17. ^ Laufer 1919, p. 221
  18. ^ a b c d e f g h i j k Life of Xuanzang, juan 2; Beal 1911, p. 44
  19. ^ Life of Xuanzang, juan 2; Beal 1911, p. 44–45
  20. ^ Life of Xuanzang, juan 2; Beal 1911, p. 47
  21. ^ Beal 1911, p. 11
  22. ^ Kaiyrken 2026, p. 19–20

Kaynaklar

Literatür

  • Samuel Beal (trans.), The Life of Hiuen-Tsiang by the Shaman Hwui Li (1911)
  • Édouard Chavannes, Documents sur les Tou-Kiue (Turcs) occidentaux (1903)
  • Emre-E. Yavuz, The Gokturk Empire: 2nd Edition (2025)
  • Tursynkhan Zakonuly Kaiyrken; Abdulvahap Kara, Xuan Zang'ın Seyahat Notlarında Batı Göktürk Kağanı Tong Yabgu'nun Devlet Adamı Portresi (2026)
  • Albert Herrmann, Die alten Seidenstrassen zwischen China und Syrien. Beiträge zur alten Geographie Asiens, Bd. 1 (1910)
  • Berthold Laufer, Sino-Iranica. Chinese Contributions to the History of Civilization in Ancient Iran (1919)

İlgili maddeler

Buraya bağlantı verenler11

Kişiler
Damozhi · Moduo Daguan · Tardu Shad
Muharebeler ve olaylar
The khan's letter to Maurice
Yerler
Huo · Issyk-Kul · Suyab
Kurumlar ve Unvanlar
Daguan · Post and Communication
Yeme içme
Grape Wine in Central Asia
Gelenekler ve eğlenceler
Seating at the Feast

Bu maddeyi kaynak göster

Yavuz, Emre-E. “Xuanzang's visit to Tong Yabgu.” Turkic Atlas, revised 8 November 2026. https://turkicatlas.org/events/xuanzangs-visit-to-tong-yabgu/

Son güncelleme: 8 Kasım 2026