Oğuz Yabgu Devleti

Rouran çağı Göktürk çağı Uygur çağı Kırgız çağı

Rouran Birinci Göktürk Tang İkinci Göktürk Uygur Kırgız Hunlar Batı Göktürk Türgiş Karluk Hazar

Rouran 400–554
Birinci Göktürk 552–630
Tang 630–682
İkinci Göktürk 682–744
Uygur 744–840
Kırgız 840–924
Hunlar 370–469
Batı Göktürk 552–659
Türgiş 699–766
Karluk 766–800
Hazar 650–969

Syr Darya Oğuzları, yaklaşık yirmi iki ile yirmi beş klandan oluşan, Göktürklerden aldıkları unvanı taşıyan bir yabgu’nun yönettiği bir birlikti.^[1] İslam yazarları onlardan ilk olarak 850’de ölen el-Harezmi’de söz eder ve o zaman liderleri bu unvanı zaten taşıyordu. Unvan, Karlukları da bir yabgunun yönettiği halk yapan 744 düzenlemesine bağlanabilir.^[2] Syr Darya Oğuzlarının nereden geldiği ayrı bir sorudur. Kökenleri için iki açıklama vardır. Birincisine göre Syr Darya Oğuzları Orhun’daki Dokuz Oğuzlardan değil, batı Göktürklerin On Oklarından, yani Çu ve Talas üzerindeki Nushibi kolundandı.^[3] İkincisine göre Orhun’daki Dokuz Oğuzlar batıya göçtü. İslam kaynakları, Oğuzların halife el-Mehdi döneminde Maveraünnehir’e geldiğini ve Dokuz Oğuzların 820 ya da 821’de Üsrüşene’ye bir akın yaptığını bildirir.^[4] İbn Fadlan onların ülkesinden onuncu yüzyılın başında geçti. Yabguya “Guzz Türklerinin kralı” der ve yardımcısı kül erkin’i, tarkhanları ve Etrek adlı bir ordu komutanını adıyla anar.^[5] Başka bir anlatım bir mühür olan tuğrağ’ı, yazıcıları ve yabgunun diğer beylerle birlikte işleri karara bağladığı bir meclisi ekler.^[6] Hükümdar kağanlık makamına sahip çıkmadı.^[5] Hudûd el-Âlem, boylar birbirleriyle çekiştiği için her boyun kendi başbuğu olduğunu söyler. Yabgunun kışlağını da Dih-i Nau köyüne koyar.^[5] 921’de beş bin kişilik bir kervan Harezm’den Oğuzların ve Bulgarların ülkesine gitti. Müslüman tüccarlar mallarını Oğuz “dostlarının” yanında güvenle bıraktı. Bu dostların güvencesi olmadan kimse Türk ülkelerine giremezdi.^[7] Oğuzlar Volga Bulgarlarına, Hazarlara ve Saman Maveraünnehir’ine akın etti. 965’te Rusların yanında Hazar şehirlerine karşı harekete geçti.^[8] Yaklaşık 985’te yabgunun ya da Hazar kağanının ordu komutanı olan Selçuk, efendisiyle çekişip Syr Darya üzerindeki Cend’e kaçtı.^[9] Onun takipçileri, Tuğrul ile Çağrı’nın önderliğinde, sonra yabgu Şahmelik tarafından yenilip Horasan’a sürüldü. 1042’de Şahmelik’i Harezm’den kovdular.^[10]

Notlar

^ Golden 1992, p. 206,207
^ a b c Golden 1992, p. 206
^ Sümer 1972, p. 24–25, 36
^ Sümer 1972, p. 24–25
^ a b c d Golden 1992, p. 209
^ Sümer 1972, p. 53–54
^ Togan 1981, p. 125
^ Golden 1992, p. 210
^ Golden 1992, p. 218
^ Golden 1992, p. 218,219
^ Golden 1992, p. 218–219
^ a b Golden 1992, p. 211

Kaynaklar

Literatür

Peter B. Golden, An Introduction to the History of the Turkic Peoples (1992)
Faruk Sümer, Oğuzlar (Türkmenler). Tarihleri, boy teşkilâtı, destanları (1972)
Zeki Velidi Togan, Umumi Türk Tarihine Giriş I (1981)