Qutayba ibn Muslim

705 ile 715 arasında Qutayba ibn Muslim, Soğdiyana şehirlerini halifelik için birbiri ardına aldı: Paykent, Buhara, Semerkant ve onların ötesinde Harezm, Çaç ile Fergana.^[1] Fetih Soğd şehir devletlerinin bağımsızlığına son verdi. Arapların onun aldığı yerleri elde tutabilmesi ise otuz yıl daha sürdü.^[1]

Paykent

Paykent bir ticaret kentiydi ve direndi. Önde gelenlerinden biri, Çin ticaretinin uzmanı, direnişi örgütlemişti. Göktürklerle de temas kurmuştu. Kent düşünce canı karşılığında beş bin top ham Çin ipeği teklif etti, bu bir milyon dirhem ediyordu.^[2] Qutayba onu öldürttü.^[2]

Bu rakam, bir Soğd kentindeki tek bir tüccarın masaya koyabildiği tutarı gösterir. İpek Yolu’nun zenginliği hakkında her genel ifadeden daha çok şey söyler.

Buhara Tarihi’ne göre Qutayba 706’da Ceyhun’u geçti. Eserin Paykent’e verdiği adla Baikand, ona elli gün direndi.^[3] Qutayba bir kulenin altından açılan tünelden ve surdaki bir gediktan içeri girdi. Halk eman diledi, o da barış yapıp haracı belirledi.^[4] Buhara’ya yöneldiğinde kent ayaklandı ve geride bıraktığı emiri öldürdü. Qutayba geri döndü. Silah taşıyabilen her adamı öldürdü, gerisini esir aldı.^[4] Çağdaş bir anlatı bu anekdotu sorgular. Öldürüldüğü söylenen vali, başka bir kaynakta 720–1’de hayattadır.^[5] Paykent halkı tüccarlardı. Çoğu Chin’e ve başka yerlere bir ticaret seferindeydi. Döndüklerinde eşlerini ve çocuklarını Araplardan fidyeyle kurtardılar ve kenti eskisi gibi yeniden kurdular.^[6] Chin’in Çin demek olup olmadığı açık bırakılmıştır.^[5] Qutayba ayrıca Soğdiyana’da, belki de Paykent’in yağmasında, son Sasani kralı III. Yezdicird’in bir torununu satın aldı. Onu Irak’a gönderdi. Kız halife el-Velid’in eşlerinden biri ve halife Yezid b. el-Velid’in annesi oldu.^[7]

Semerkant ve Harezm

Qutayba Semerkant’ı 712’de bir hileyle aldı.^[1] Teslim antlaşması şehri büyük bir fidyeye, üç bin köleye ve yıllık bir harca bağlıyordu. Qutayba antlaşmayı bozdu. Şehirde kaldı ve halkını kovdu.^[8] Buhara’da halka, evlerinin ve tarlalarının yarısını Araplara vermesini emretti.^[9] Bu uygulama, nüfusun yarısının sürülmesi olarak anlaşılmıştır.^[10] Harezm ruhban sınıfı hakkında, Qutayba’nın onu katlettiğinden fazlası bilinmez.^[11]

Arkasındaki bozkır

Soğd şehirleri tek başlarına savaşmadı. Kuzeye başvurdular. Göktürkler, Kapgan’ın önderliğinde 711’de Demir Kapı’ya kadar güneye indi. Daha sonra Türgişler, Sulu’nun önderliğinde Maveraünnehir’in yeniden fethini yirmi yıllık bir işe çevirdi.^[12] Bozkırın Qutayba’nın kendi seferleri sırasında ne ölçüde müdahale ettiği tartışmalıdır. Aynı tarihte Buhara ve Sogd beyleri, kırk bin kiralık adamla gelmiş bir Türk olan Kur Maghanun’la birlikte ona karşı toplanır.^[13] İttifak, Haiyan al-Nabati Sogd beyine Arapların gitmesinden sonra Türklerin Sogd’u kendilerine alıkoyacağını söyleyince dağılır. Kur Maghanun diğerleriyle birlikte çekilir.^[14] Kur Maghanun, Taberî’nin Kūr-i Baghānūn adıyla andığı, Çin imparatorunun kız kardeşinin oğlu Türk ile özdeşleştirilmiştir. Ayrıca bir Türgiş sayılır.^[15] Metin ona bir halk vermez.^[13] Ölümünden sonra Soğd soyluları Türgişlerle ittifak kurdu. Arapları bütün ülkeden çıkardılar ve savaşı Ceyhun’un ötesine, Baktriya’ya taşıdılar.^[1]

Ölümü

Qutayba 715’te kendi askerleri tarafından öldürüldü. Onu destekleyen halife ölmüştü ve Qutayba Horasan’ı yeni halifeye karşı elinde tutmaya çalıştı. Askerlerini isyana kazanmak için onlara Soğdiyana savaşından önce ne kadar yoksul olduklarını hatırlattı.^[16] Kitap mezarını Fergana’da, generalin ribatı yakınındaki Kakh köyünde gösterir. Elli beş yaşında olduğunu söyler. Onu öldüren ordu, Haiyan al-Nabati’nin Fergana’ya yerleştirdiği ordudur.^[17] Yaptığı fetih kaldı. Komuta ettiği sadakat, hamisinden sonra ayakta kalmadı.

Kayıttaki yeri

Göktürk kağanlığı ile halifelik Soğdiyana’da temas etti. Qutayba bu temasın öbür tarafındaki adamdır. Onun yönetiminde Soğd şehirlerine olanlar, Soğd ticaret ağına da son verdi. Kağanlıklar yazıları, elçileri ve ipekleri için bu ağdan yararlanmıştı.

Notlar

^ a b c d de la Vaissière 2005a, p. 266
^ a b de la Vaissière 2005a, p. 268
^ Narshakhī, History of Bukhara; Frye 1954, p. 43-44
^ a b Narshakhī, History of Bukhara; Frye 1954, p. 44
^ a b Frye 1954, p. 133
^ Narshakhī, History of Bukhara; Frye 1954, p. 44-45
^ de la Vaissière 2005a, p. 270
^ de la Vaissière 2005a, p. 276
^ Narshakhī, History of Bukhara; Frye 1954, p. 48
^ de la Vaissière 2005a, p. 278
^ de la Vaissière 2005a, p. 286
^ Tonyukuk inscription
^ a b Narshakhī, History of Bukhara; Frye 1954, p. 45
^ Narshakhī, History of Bukhara; Frye 1954, p. 46-47
^ Frye 1954, p. 133-134
^ Tabari; de la Vaissière 2005a, p. 269
^ Narshakhī, History of Bukhara; Frye 1954, p. 58-59

Kaynaklar

Literatür

Étienne de la Vaissière, Sogdian Traders: A History (2005)
Peter B. Golden, An Introduction to the History of the Turkic Peoples (1992)
Emre-E. Yavuz, The Gokturk Empire: 2nd Edition (2025)
Richard N. Frye (trans.), The History of Bukhara. Translated from a Persian Abridgment of the Arabic Original by Narshakhi (1954)