Tegin, Göktürk kağanının oğullarının ve küçük kardeşlerinin unvanıydı. Bunlar Aşina hanedanının prensleriydi.[1] Tongdian bunu tek bir cümleyle söyler: kağanın oğullarına ve küçük kardeşlerine tegin denir.[2] Jiu Tang Shu ile Xin Tang Shu de aynısını söyler.[3] Unvanın en tanınmış sahibi, Bilge Kağan’ın küçük kardeşi Kül Tegin’dir. Kül Tegin unvanı adında taşıdı.[4]

Çin listelerinde rütbe

Zhou Shu büyük makamları sırayla sayar: önce yabgu, sonra şad, sonra tegin, sonra silifa ve tutunfa.[5] Bunların altında küçük makamlar geliyordu, toplam yirmi sekiz derece. Hepsi kalıtsaldı.[5] Sui Shu aynı sırayı verir.[6] Batı Göktürkleri için Jiu Tang Shu, teginlerin hep kağanın oğullarından, küçük kardeşlerinden ve boyundan alındığını ekler.[7]

Çin tarihleri teginleri iş başında da gösterir. 599’da Tulan Kağan, Sui imparatoruna bir elçi, Yintou Tegin’i, Rangan’a karşı davasını savunmak üzere Sui imparatoruna gönderdi.[6] Batı Göktürkleri arasında Niri Kağan, Yangsu Tegin’in oğluydu. Niri’nin küçük kardeşi Poshi Tegin, Niri’nin dul eşiyle birlikte Sui imparatorunun yanına gitti.[6] Tong Yabgu öldürüldüğünde oğlu Dieli Tegin Kangju’ya kaçtı.[8]

Hacı Xuanzang’ın yaşam öyküsü bir teginin nasıl yükselebileceğini gösterir.[9] Kunduz’da Tong Yabgu’nun en büyük oğlu Tardu Şad, genç yeni eşi tarafından zehirlendi.[10] Şad’ın önceki eşinden olan oğlu bir tegindi. Babasının şad rütbesini ele geçirdi ve üvey annesiyle evlendi.[9]

İki yazım

Sui Shu ile Tongdian unvanı 特勤, teqin diye yazar.[11] Jiu Tang Shu ile Xin Tang Shu ise ikinci karakteri farklı olan 特勒, tele diye yazar.[3] Zhou Shu’nun elde bulunan metni de 特勒 yazar.[5] Metnin modern basımı sözcüğü 特勤 olarak değiştirir ve her 特勒’nin 特勤 için bir yazım hatası olduğunu belirtir.[5] Okumayı Kül Tegin anıtı karara bağladı.[12] Anıtın Çince metni prensin adını 特勤 ile yazar. Tang tarihlerindeki 闕特勒 adı da bu yüzden aynı biçimde okunmalıdır.[12] Tang yazımını izleyen eski çalışmalar unvanı tele diye basar.[13]

Yazıtlarda

Anıtın Türkçe yüzleri İkinci Kağanlık’ta dikildi. Bu yüzler unvanı 𐱅𐰃𐰏𐰤, tigin diye yazar ve adla birlikte yazar.[14][15] Doğu yüzünün 30. satırında Bilge Kağan “küçük kardeşim Kül Tegin” der. Ad orada tek sözcük olarak durur.[14] Yazıtı yazan kişi onu aynı unvanla imzaladı.[16] Kendine Kül Tegin’in yeğeni Yollug Tegin der ve yazıya yirmi gün harcadığını söyler.[16][17] Bazı araştırmacılar bu imzayı, Göktürkler için yazının taşıdığı ağırlığın bir işareti sayar.[18]

Yazıtlar unvana kendine ait bir çoğul verir: tegit. Tarhan için tarkat, seŋün için seŋüt çoğullarını da aynı biçimde verirler. -t eki unvanların çoğuludur. Bu unvanlarla birlikte dile girmiş olabilir, belki bir Moğol dilinden.[19] Sonraki Uygur metinlerinde olağan çoğul -lär eski çoğula eklenir. Sonuç tegitlär, yani prenslerdir.[20]

Hoyto Tamir’deki Tayhar kayasında boyalı metinler unvanı kısa adlarda taşır, bunların arasında Tigin Bars ve Kara Tegin vardır. Okumalar belirsizdir.[21]

Bezeklik’teki bağışçı resimlerinde sözcük bir hanımın isim levhasında durur. Levha ögrüne tigin täŋrim körki diye okunur: “Prenses Sevinç Hazretlerinin suretidir”. Yanında uzun altın bir elbise giymiş bir kadının boyalı portresi vardır.[22] Okuyucu tigin’i orada bir kadının taşıdığı unvan saydı. Resmin tarihi belirsizdir.[22]

Tegin böylece doğumla kazanılan bir rütbeydi.[2] Kağanın bir oğlu ya da kardeşi, herhangi bir komuta sahip olmadan önce de tegindi. Tongdian’ın sözleriyle şad ise ayrı bir birliğin askerlerini yöneten adamdı.[2]

Notlar

  1. ^ Tongdian, juan 197; Xin Tangshu (New Book of Tang), juan 215
  2. ^ a b c Tongdian, juan 197
  3. ^ a b Jiu Tangshu (Old Book of Tang), juan 194; Xin Tangshu (New Book of Tang), juan 215
  4. ^ Kül Tegin inscription
  5. ^ a b c d Zhou Shu (Book of Zhou), juan 50
  6. ^ a b c Sui Shu (Book of Sui), juan 84
  7. ^ Jiu Tangshu (Old Book of Tang), juan 194
  8. ^ Xin Tangshu (New Book of Tang), juan 215
  9. ^ a b Life of Xuanzang, juan 2; Beal 1911, p. 47–48
  10. ^ Life of Xuanzang, juan 2; Beal 1911, p. 47
  11. ^ Sui Shu (Book of Sui), juan 84; Tongdian, juan 197
  12. ^ a b Mau-tsai 1958, Turkish edition, p. 20
  13. ^ Thomsen 1896, p. 73
  14. ^ a b Kül Tegin inscription; Radloff 1894–1895, parts 1–3, p. 18
  15. ^ Tekin 1968, p. 380–381
  16. ^ a b Kül Tegin inscription; Radloff 1894–1895, parts 1–3, p. 39
  17. ^ Tekin 1968, p. 272
  18. ^ Edward 1993, p. 37
  19. ^ Erdal 2004, p. 128,158
  20. ^ Erdal 2004, p. 158
  21. ^ Sertkaya 2000, p. 326, 343
  22. ^ a b von Le Coq 1913, pl. 30

Kaynaklar

Literatür

  • Liu Mau-tsai, Çin Kaynaklarına Göre Doğu Türkleri (1958, Turkish edition)
  • Vilhelm Thomsen, Inscriptions de l'Orkhon déchiffrées (1896)
  • Wilhelm Radloff, Die alttürkischen Inschriften der Mongolei (1894–1895, parts 1–3)
  • Samuel Beal (trans.), The Life of Hiuen-Tsiang by the Shaman Hwui Li (1911)
  • Marcel Erdal, A Grammar of Old Turkic (2004)
  • Talât Tekin, A Grammar of Orkhon Turkic (1968)
  • Albert von Le Coq, Chotscho. Facsimile-Wiedergaben der wichtigeren Funde der ersten Königlich Preussischen Expedition nach Turfan in Ost-Turkistan (1913)
  • Tryjarski, Edward, Anonymity, Adaptation and Diffusion of the Asian and European Runic Scripts (1993)
  • Osman Fikri Sertkaya; Sartkocaulı Harcavbay, Hoyto Tamir (Moğolistan)’dan yeni yazıtlar (ön neşir) (2000)

İlgili maddeler

Buraya bağlantı verenler29

Kişiler
Jujian Tegin · Kang Shaoli · Kuhanzhen · Poshi Tegin · Rudan Tegin · Si Yabgu Khan · Tardu Shad · Yangsu Tegin · Yinnai Tegin · Yintou Tegin
Devletler
Turk Shahi of Kabul and Kapisa · Yabgus of Tokharistan
Muharebeler ve olaylar
Göktürk Aid to Li Yuan (617) · Proclamation of Bumin Khan (552)
Yerler
Huo · Youzhou
Halklar
Nezak Shahs
Kurumlar ve Unvanlar
Daluobian · Envoys and Embassies · Külüg Chur · Levirate · Saŋun · Sifa · Tarkhan · The Twenty-Eight Ranks
Diller
Chinese transcriptions of Turkic
Kaynaklar
Bilge Khan inscription · Hoyto Tamir inscriptions · Ulaangom inscription

Bu maddeyi kaynak göster

Yavuz, Emre-E. “Tegin.” Turkic Atlas, revised 8 November 2026. https://turkicatlas.org/institutions/tegin/

Son güncelleme: 8 Kasım 2026