Şad

Şad, devletin bir kanadına ya da tabi bir halka komuta ederdi. Aşina hanedanından bir prensti.^[1] Makam Göktürk düzeninde yabgunun altında ikinci sıradadır. Sonradan kağan olan adamlarla genellikle ilk karşılaşılan rütbe budur.^[2]

Makam kaynaklarda

Zhou Shu onu, yirmi sekiz kalıtsal derecelik bir sıralamada, büyük makamlar arasında yabgudan sonra ve teginden önce ikinci olarak sayar.^[2] Sui Shu aynı sırayı verir.^[3] Gerard Clauson’un Ongi yazıtını okuyuşu buna karşı durur. Ona göre Göktürklerde šad bir makamı anlatıyordu ve babadan oğula geçen bir rütbe değildi. Bugünkü dilde en yakın karşılık olarak genel vali ve başkomutanı önerir.^[4]

Kül Tegin yazıtı şadı, yeniden kurulan devletin kuruluş kalıbında anar. İlteriş orada Tölisleri ve Tarduşları düzene soktu, onlara bir yabgu ve bir şad verdi.^[5] İki makam, doğu ve batı olmak üzere iki kanattır. Yönettikleri halkla aynı nefeste kurulurlar.^[1]

Ongi yazıtı makamı bir ailenin gözünden gösterir. Konuşanın babası bir savaş sırasında kağandan şad unvanını alır.^[6] Taş, onun sözlerini kağana aktarırken sonradan ona “babam şad” der.^[6] Uygur bozkır devletinin Tariat yazıtı boyları bir şadın altında sıralar. Kuzey yüzünde üçüncü satır yabgunun altındaki boyları, dördüncü satır şadın altındakileri anar.^[7]

Bir varisin rütbesi

Bilge Kağan kendi durumunu anlatır ve bu, makamın ne için olduğunun en açık ifadesidir. Amcası kağan olunca o tegin oldu. Gök öyle dilediği için on dört yaşında Tarduş halkının başına şad olarak getirildi.^[8] Sonra sonraki yılları bu kanadın başında sefer yaparak geçirdi ve tahta oradan çıktı.

On dört yaşındaki bir çocuk ordu komuta etmez ve atamanın amacı da bu değildi. Şadlık, hanedandan bir prense bir halk, bir tabi grubu ve kendine ait bir ad verirdi. Bunu, bir veraset açıldığında geçmişi olması için yeterince erken yapardı. Makam bu yüzden askerî olduğu kadar hanedana ait bir mekanizmadır. Hanedanın genç erkeklerini herkesin gözü önünde sınadığı yerdi.

Batıda şadlar

Rütba batı komutanlığıyla birlikte yayıldı. Tardu Şad onu Tong Yabgu’nun altında taşıdı. Yabgunun yeğeni Börü Şad, 627 seferinde Hazar kapılarından geçen orduyu yönetti. Ermenice anlatı ona bir adla değil unvanıyla seslenir.^[9] Movses Dasxuranci bütün kuvvetin komutanına Jebu Xak’an der, bu iki Türk unvanıdır ve hiç ad değildir: yabgu ve kağan. İkinci adamı yalnızca Šad’dır.^[9] Ermenice metin bu Šad’ı onun oğlu yapar. Çin geleneği 627’nin Şad’ını yabgunun yeğeni yapar. İkisi uyuşmaz. Yabancı bir tarihçiye yalnızca “şad” diye tanınan bir komutan, rütbenin ne kadar uzağa ulaştığının iyi bir ölçüsüdür. Bir komşu onu, arkasındaki adamı açıklamaya gerek duymadan tanıyordu.

Kağanlığın ömrünün öbür ucunda makam hâlâ aynı işi yapar ve onu kötü yapar. İkinci Kağanlık çöktüğünde devlet, bir çocuk kağan, annesi ve doğuya ve batıya komuta eden iki şad arasında bölünmüştü. Birlikler şadların elindeydi. Hanedan prenslerine komuta vermek için tasarlanmış bir makam, zayıf bir hükümdarlıkta hanedanın dağılmasının mekanizmasına dönüşür.

Demir Kapı’nın güneyinde başka bir şad Huo’da oturuyordu. 630 dolaylarında Tong Yabgu’nun büyük oğlu orada bu rütbeyi taşıdı ve ülkenin küçük devletlerini yönetti. Zehirlenince oğlu rütbeye el koydu.^[10]^[11] Bir anlatıya göre bu oğul 643 ya da 644’te daha yüksek olan yabgu unvanını aldı.^[12] Daha önce Eftalit ülkesi karışıklığa düşünce Göktürkler onu zorla almak için bir Tong Şad göndermişti. Sui Shu bunun hangi yıl ve kimin emriyle olduğunu söylemez.^[13]

Sözcüğün kökeni

Unvanın Türkçe mi yoksa ödünç mü olduğu tartışılır ve en yaygın öneri İran kökenli bir türetmedir. Gerard Clauson, Ongi yazıtını okurken šad’ı şah ile aynı gövdeden İranca bir sözcük sayar.^[4] Kanıtlar iki yanda da incedir. Aktarmanın belgesinden çok sözcüğün biçimine dayanır. Biçimin bir özelliği açıktır: sözcük š ile başlar ve dil bu sesi sözcük başında büyük ölçüde ödünçlemeler yoluyla almıştır. Šad bu sözcükler arasında yazıtlarda zaten yer alır.^[14] Uygur bozkır devletinin iki yazıtı, Tariat ve Tes, onu bunun yerine č ile yazar. Bu, ıslıklı ünsüzle başlayan başka yabancı sözcüklerde de görülen bir ikamedir. Orhun yazıtları onu olağan biçimde sayar: eki šad, “iki şad”.^[15]^[16]

Türk Atlası rütbeleri birlikte Han unvanı başlığı altında, onları kimin taşıyabileceğini belirleyen kuralları ise Töre başlığı altında ele alır.

Notlar

^ a b Kül Tegin inscription
^ a b Zhou Shu (Book of Zhou), juan 50
^ Sui Shu (Book of Sui), juan 84
^ a b Clauson 2011 (translation); original 1957, p. 35
^ Kül Tegin inscription; Tekin 1968, p. 373, 385
^ a b Ölmez 2016, p. 52–53
^ Aydın 2013, p. 18
^ Bilge Khan inscription
^ a b Movsēs Dasxurancʿi
^ Life of Xuanzang, juan 2
^ Markwart 1938, p. 44
^ Markwart 1938, p. 45
^ Sui Shu (Book of Sui), juan 83
^ Erdal 2004, p. 103
^ Erdal 2004, p. 103,388
^ Tekin 1968, p. 373, 390

Kaynaklar

Literatür

Emre-E. Yavuz, The Gokturk Empire: 2nd Edition (2025)
Fikret Turan, Eski Türkçeden Orta Türkçeye Askeri Rütbe ve Unvanlar / Military Ranks and Titles From Old Turkic to Middle Turkic (2018)
Marcel Erdal, A Grammar of Old Turkic (2004)
Talât Tekin, A Grammar of Orkhon Turkic (1968)
Josef Markwart, Wehrot und Arang. Untersuchungen zur mythischen und geschichtlichen Landeskunde von Ostiran (1938)
Mehmet Ölmez, Ongi Yazıtı, Sorunlar ve Çözüm Önerileri (2016)
Erhan Aydın, Tariat Yazıtı’nın kuzey yüzünün 5. satırı üzerine yeni okuma ve anlamlandırma önerileri (2013)
Gerard Clauson; übersetzt von F. Yelda Şahin, Ongin Yazıtı (2011 (translation); original 1957)