Rouran çağıGöktürk çağıUygur çağıKırgız çağı
RouranBirinci GöktürkTangİkinci GöktürkUygurKırgızHunlarBatı GöktürkTürgişKarlukHazar
  • 400
  • 500
  • 600
  • 700
  • 800
  • 900

Ulaangom yazıtı, Uygur harfleriyle işlenmiş sekiz satırlık bir mezar taşıdır. Moğol arkeolog Ts. Dorjsüren onu 1955’te, Ulaangom kasabasına yaklaşık elli kilometre uzaktaki Khar-us denen yerde buldu.[1] Taş kahverengidir.[2] Runik bir taş değildir ve dili Uygurca değildir.[3]

Yazı ve dil

Metin Uygur harfleriyle ama Orhun türünden bir dille yazılmıştır. Dili hâlâ Göktürk dönemi Eski Türkçesinin özelliklerini taşır, üslubu ve kuruluşu bakımından Yenisey mezar yazıtlarına yakındır.[2] İlk okuyucusu üslubunu Orhun ve Yenisey runik yazıtlarının bir kopyası sayar.[4] Bir anlatım onu Uygur harfleriyle taşa işlenmiş en eski metin sayar.[5]

Harf biçimleri eskidir. ş işareti eskidir, d ve t farklı yazılır, d işareti de Soğd işaretidir ve Uygur yazısının en eski türünden bilinir.[4]

Birinci satırdaki ad

Birinci satırdaki ad dört biçimde okunmuştur. A. M. Ščerbak Boğaz Tegin okur, E. Vanduy, S. G. Klyashtorny ve L. N. Gumilev de öyle. Rinčen, bir kalıptan, Dugas Tegin okudu. Peter Zieme Bars Tegin okur. Osman Fikri Sertkaya Bugra okur.[6]

Zieme, boğaz sözcüğünün Uygurca biçiminin boğuz olduğunu savunur. Ščerbak, taşın dilinin Uygurca olmadığını, yalnızca harflerinin Uygur olduğunu söyler ve fotoğrafta bä işaretinden sonra bir vav geldiğini belirtir.[3] Sertkaya işaret işaret tartışır: birinci işaret b’dir, d değil, ikincisi w, üçüncüsü ğ’dir.[7]

Ščerbak’ın okumasına göre içerik

Ščerbak’ın okumasında konuşan kişi kendine Boğaz Tegin der. On yedi yaşında bir sefere katıldı ve bin at ele geçirdi. On dokuzuncu yaşından önce Tatarlar’a karşı yürüdü ve orduyu doğuya gönderdi. Yirminci yaşının sonunda metin Tibet’i anar ve Türgiş tutsaklarından söz eder, yirmi bir yaşında da Omuz’a karşı yürüdü.[8] Unvan için bkz. tegin, halklar için bkz. Türgiş ve Tibet İmparatorluğu.

Ščerbak birçok sözcüğü soru işaretiyle belirtir. Zieme dördüncü ve beşinci satırlarda başka sözcükler okur. Beşinci satırda Ščerbak Türgeş okur, Zieme ise üçüncü harfin yā olabileceğini savunur, bu da o okumayı yanlış kılar.[9]

Tarih

Ščerbak taşı, beşinci satırda Türgeş sözcüğü durduğu için 8. yüzyılın ilk yarısına yerleştirir.[4] Zieme bu okumayı ve onunla tarihi reddeder.[3] Sertkaya tarih vermez.[10] 744’ten önceki bir tarih, Moğolistan’da taş üzerinde Uygur harflerini Uygur Kağanlığı’nın kuruluşundan önceye koyardı.

Volker Rybatzki taşın Uygur Kağanlığı’na ait olduğunun hiç gösterilmediğini savunur. İçerik bakımından, ona göre, güney Sibirya’nın runik yazıtlarına daha yakındır.[11]

Güvenilirlik

Ad, tarih ve beşinci satırın sözcükleri tartışmalı kaldıkça taş, kağanlıklar çağına dair bir şey söylemez. Çalışmaların belirleyemediği bir çağda, Orhun türünden bir dil için Uygur harflerinin kullanıldığına tanıktır.

Notlar

  1. ^ M. 1994, p. 131
  2. ^ a b Sertkaya 1994 (erschienen Ankara 1995), p. 137
  3. ^ a b c M. 1994, p. 132
  4. ^ a b c M. 1994, p. 135
  5. ^ Sertkaya 1994 (erschienen Ankara 1995), p. 137, 142
  6. ^ Sertkaya 1994 (erschienen Ankara 1995), p. 137–141
  7. ^ Sertkaya 1994 (erschienen Ankara 1995), p. 140–141
  8. ^ M. 1994, p. 135–136
  9. ^ M. 1994, p. 132, 134–135
  10. ^ Sertkaya 1994 (erschienen Ankara 1995), p. 137–144
  11. ^ Rybatzki 2011, p. 64

Kaynaklar

Literatür

  • Osman Fikri Sertkaya, Kızıl Kum (Ulaan Gom) Yazıtında Geçen Kişi Adı Üzerine (1994 (erschienen Ankara 1995))
  • Şçerbak, Aleksandr M., Ulaangom Yazıtı Üzerine İlâve Düşünceler (1994)
  • Volker Rybatzki, Taryat, Tes ve Şine Usu Yazıtları Arasındaki Dil Bilimsel ve Tarihî Bağlar Üzerine Bazı Notlar (Some Notes on the Philological and Historical Relations Between the Terx, Tes and Sine Usu Inscriptions) (2011)

İlgili maddeler

Buraya bağlantı verenler2

Devletler
Uyghur Khaganate
Muharebeler ve olaylar
Battle of Bolchu

Bu maddeyi kaynak göster

Yavuz, Emre-E. “Ulaangom inscription.” Turkic Atlas, revised 8 November 2026. https://turkicatlas.org/sources/ulaangom-inscription/

Son güncelleme: 8 Kasım 2026