Rouran epochGöktürk epochUyghur epochKirghiz epoch
RouranFirst GöktürkTang ruleSecond GöktürkUyghurKirghizHunsWestern GöktürkTürgeshKarlukKhazar
  • 400
  • 500
  • 600
  • 700
  • 800
  • 900

Bu urush Birinchi Xoqonlikning gʻarbiy yarmi uchun burilish nuqtasidir. Undan oldin gʻarbdagi Koʻk turklar Ili va Chu boʻyidagi kuch edi. Undan keyin ular Oxus boʻyida, Sugʻdiyona savdosini qoʻlda tutib, Fors va Konstantinopol bilan toʻgʻridan-toʻgʻri muomala qilardi.

Urushdan oldingi eftalit davlati

Eftalitlar Oxusning ikkala tomonidagi yurtni bir asr davomida qoʻlda tutgan edi. Shu vaqt ichida ular Sosoniylar taxtiga kim oʻtirishini ikki marta hal qilgan. Peroz ularning yordami bilan tojni oldi va 484-yilda ular bilan jangda halok boʻldi. Kavad ularning yordami bilan taxtini qaytarib oldi va buning evaziga ularning hukmronligini tan olishga majbur boʻlgan boʻlishi mumkin. Shundan keyingi oʻnlab yillar davomida, hech boʻlmaganda Xusrav hukmronligining dastlabki yillarigacha, Sosoniylar ularga xiroj toʻlab turdi. U fors kumush zaxirasining katta qismini Markaziy Osiyoga olib ketishga yetarli darajada katta edi.

Ular Sugʻdiyonani 509-yilda olgan edi.[1] Hech bir yozma yozuv buni aytmaydi. Sana oʻsha yili xitoy saroyida sugʻd elchilarining eftalit elchilari bilan birdan almashtirilishiga hamda Panjakent devorlari va ibodatxonasiga asoslanadi. Ular vayron qilinib, darhol taʼmirlangan va tashqi devorga taqab doimiy garnizon uchun uch qavatli kazarma qurilgan.[1] Eng gullagan davrida, taxminan 520-yilda, davlat nominal ravishda Marvdan Turfon va Gandxaragacha choʻzilgan edi. Xitoyda yashagan sugʻdiylar qabrlariga eftalit shohlarini chizdirgan. 580-yilda Xiʼanda dafn etilgan Shi Jun sarkofagida bir shoh chodirda oʻtiradi. U qanotli toj kiygan; zamonaviy bayonlar uni eftalit hukmdorining toji deb oʻqiydi.[2]

Koʻk turklar oʻz davlatlariga asos solganlariga bir necha yil oʻtmay, aynan shu kuchga hujum qildi.

Ittifoq

Eftalitlarni ikki kuch bir vaqtda, qarama-qarshi tomonlardan harakat qilib yoʻq qildi: shimoldan Istami, janubdan Xusrav I.[3]

Arab rivoyati Koʻk turk sherigini Sinjibu, eftalit shohini Wrz deb ataydi. Boshqa bir arab yozuvchisida Axshunvaz bor.[4] Tabari gʻalabaning ikki variantini beradi. Birinchi variantda xon Sinjibu Wrzni oʻldirdi va Xusravga ketgan qismlardan tashqari eftalit yurtini oldi.[4] Ikkinchisida Xusrav avval xon bilan quda boʻlib ittifoq tuzgan va undan ham yurish qilishni soʻragan. Keyin Xusravning oʻzi eftalit shohini oʻldirdi va Balxdan nariga ham bordi.[5] Bir talqin ikkinchi variantni bu ikki alohida urush emas, balki qoʻshma ish ekanining eng aniq bayoni deb biladi.[6] Kelishuvni nikoh mustahkamladi. Xusrav Istamining qizini xotinlikka oldi: bir hisobga koʻra 554-yilda, boshqasiga koʻra faqat gʻalabadan keyin.[7]

Fors guvohligiga ogohlantirish ilova qilingan. Xuddi shu Sosoniy materialida Peroz dushmaniga nisbatan ishlatilgan soʻz turk, dushman esa eftalitlardir. Parcha Tabarida turadi.[8] Fors rivoyatida 550-yillardan oldin turk deydigan har bir narsa Koʻk turklar deb oʻqilishidan oldin sinovdan oʻtkazilishi kerak. Arab yozuvchilar bu soʻzni boshqa joylarda ham erkin ishlatadi. Masʿudiy tibetliklarni turklar qatoriga kiritadi, Beruniy esa Kobul shohlarini turklar deb ataydi. Bir talqin arablar uchun nasabdan koʻra koʻchmanchi turmush tarzi muhimroq boʻlganini aytadi.[9]

Yurishning borishi

Janglarning eng toʻliq bayoni zamonaviy rekonstruksiyadir. U fors dostoni, Ṭabarī, Dīnawarī va yunon yozuvchilaridan yigʻilgan, hech bir manba uni hikoya sifatida bermaydi.[7]

Qora siyoh bilan yozilgan, qizil chiziqlar orasidagi fors sherining olti ustunli qoʻlyozma sahifasi, oltin hoshiya bilan oʻralgan
Taxminan 1299-yilda Bagʻdodda yaratilgan Shohnoma sahifasi, Nushirvon (Xusrav I) hukmronligi davridan: Chin xoni, fors dostonidagi turklar xoni, bilan Haytaliylar, eftalitlar, oʻrtasidagi urush. The Cleveland Museum of Art, 1944.480.2.b, CC0.

Shu rekonstruksiyaga koʻra, Koʻk turklar 555-yilda Orol dengizi va eftalit chegarasiga yetib keldi.[7] Birinchi toʻqnashuv xuddi shu yili Muqan davrida yuz berdi. Ikkinchisi 558-yilda Istami davrida yuz berdi.[7] Eftalit shohi Gatfarning Katulph ismli maslahatchisi bor edi, u urushga qarshi maslahat berdi. Katulph haqoratlandi va Xusravga oʻtib ketdi.[7] Menander buni boshqacha hikoya qiladi. Uning bayonida Katulphning shohi Katulphning xotiniga zoʻrlik bilan egalik qilgan. Katulph oʻz xalqini Koʻk turklarga sotdi. Faqat keyin u Forsga koʻchib, Xusravga xizmat qildi.[10] Soʻng Sugʻd orqali oʻtayotgan Koʻk turk elchilari bir kishidan tashqari oʻldirildi. Shundan keyin urushdan qochib boʻlmas edi.[7] Boshqa bir bayonga koʻra, xoqonning Eronga elchilari eftalit shohining buyrugʻi bilan eftalit yerida oʻldirilgan.[11]

Koʻk turklar Chochni olib, Chirchiqdan oʻtdi. Gatfar Balx, Shugʻnon, Termiz va davlatning qolgan qismlaridan qoʻshin tortib, ularni Buxoro yaqinida toʻpladi. U ochiq dalada jangdan bosh tortdi va Nesef yaqinidagi tepaliklarda jang qildi. Koʻk turklar u yerda sakkiz kundan keyin gʻalaba qozondi.[7] Bir talqin Buxoro jangini hal qiluvchi toʻqnashuv deb biladi. Uning qayerda boʻlgani oʻzi munozarali.

Tirik qolganlar urushni davom ettirmadi. Ular Chaghaniyan hukmdori Faganishni tanladi. U Sosoniylarga boʻysundi.[7][12] Sharhning bayoniga koʻra, bu Markaziy Osiyodagi eftalit davlatiga chek qoʻydi, Zarafshon vodiysidagi kichik eftalit knyazliklari esa Koʻk turklarga xiroj toʻlashda davom etdi.[12]

Sana

Yil aniq emas. Farq beparvo koʻchiruvchining ishi emas. Xitoy, arab, fors va yunon rivoyatlari har biri oʻz hukmronliklari bilan sanalaydi va ularning birortasi ham urushni oʻz bayonining markaziga qoʻymaydi.

Uch hisob mavjud. Biri yoʻq qilinishni 557-yilga qoʻyadi.[13] Ikkinchisi qulashni taxminan 560-yilga qoʻyadi. U Istamining Xusrav bilan ittifoqni bosqindan sal oldin tuzganini aytadi.[14] Uchinchisi sohadagi takliflarni koʻrib chiqadi. 557, 558, 563 va 565-yillar bahsga qoʻyilgan. Bu hisob oxirni 563 bilan 567 oraligʻiga qoʻyadi. Uning asosi shuki, 568-yilda Konstantinopolga yetib borgan elchilar imperatorning barcha eftalitlarni boʻysundirdingizmi, degan savoliga «barchasini» degan bir soʻz bilan javob bera olgan.[7][15] Oʻn yillik farq toʻrt xronologiya uchrashadigan joyda yotadi. Davr sharhi Koʻk turklarning, ehtimol Istami boshchiligidagi, va Xusrav I ning qoʻshma harakatini 557 bilan 561 oraligʻiga qoʻyadi.[16] Xuddi shu asar elchilarning oʻldirilishidan Faganishning boʻysunishigacha boʻlgan ketma-ketlikni 560–563-yillarga sanalaydi.[12] Yana bir sharh Muqan va Istamining Xusrav bilan ittifoqini 566-yilga sanalaydi va eftalit xonlarining magʻlubiyatini undan keyinga qoʻyadi. Boshqa joyda u eftalit davlatining qulashini 563-yildan keyinga sanalaydi.[17]

Boʻlinish

Kelishuv Koʻk turklarga Oxusning shimolidagi yurtni, Forsga uning janubidagi yurtni berdi.[18] Bir talqinga koʻra, Koʻk turklar dastlab eftalit davlatining faqat Temir Darvozadan shimoldagi qismlarini oldi. Davlat parchalanganda forslar olgan janubiy yarmini ular faqat keyin egalladi. Huodagi Koʻk turk noibi, shad va keyinroq yabgʻu, shu ikkinchi bosqichga tegishli boʻlar edi.[19] Rekonstruksiya tafsilotida Xusrav Amudaryoning janubidagi yerni oldi. Koʻk turklar Sugʻd, Choch, Fargʻona va Sharqiy Turkistonni oldi. Shimoliy Toxariston bufer sifatida eftalit qoldi va oʻz xirojini Koʻk turklarga toʻladi. Bir hisob kelishuvni 566-yilga, boshqasi 571-yilga sanalaydi.[7]

Sui Shu yurtning oʻzida Koʻk turklarning bir harakatini qayd etadi. Eftalit davlati tartibsizlikka tushganda, Koʻk turklar uni kuch bilan egallash uchun Tong shadni joʻnatdi.[20] Matn 字詰 ikki belgisini qoʻshadi. Bir talqin ularni birgalikda uning ismi, Zijie, deb oʻqiydi.[21] Biroq xuddi shu bobda zi 字 soʻzi begona hukmdor ismini kiritadi. Shu qoidaga koʻra, uning ismi faqat Jie boʻlar edi.[20]

Daryodagi bu chiziq ikki gʻolibni ajratdi. Oʻn yil ichida ular dushman boʻldi.

Oqibatlar

Boʻlinishdan ikki narsa bevosita kelib chiqdi. Birinchisi — ipak elchiligi. Sugʻdiyona Koʻk turklar hukmronligi ostida boʻlgach, sugʻd savdogarlari Fors ularning ipagini oʻtkazib yuborishini xohladi. Xusrav rad etdi va eftalit Katulphning maslahatiga koʻra molni yoqdi. Keyin Maniax oʻrniga Konstantinopolga borgan elchilikka boshchilik qildi.[10] Ikkinchisi — ipak bahsidan keyingi adovat. U Istamining 569-yil yoki 570-yildagi Forsga yurishi va 588-yildagi birinchi buyuk Koʻk turk–fors urushi shaklini oldi. Ikkalasi ham xuddi shu daryo boʻylab, xuddi shu chiziq uchun olib borildi.

Eftalitlar uchun qulash urush xunnlari ittifoqlarining oxirgisiga chek qoʻydi. Qoldiqlari Baqtriyada Koʻk turklarning vassali sifatida qoldi va ular bilan yonma-yon Sosoniylarga qarshi jang qildi. Zodagonlarning bir qismi esa, aksincha, fors hukmronligiga oʻtdi.

Koʻk turklar bilan forslarni qoʻshni qilgan urush ularni dushman ham qildi. Istami boʻlinishdan keyingi oʻn yil ichida Forsga qarshi otlandi. Birinchi buyuk urush undan taxminan oʻttiz yil keyin boshlandi.

© Emre-E Yavuz 2026 The Rouran and the Göktürks, 402–584, in thirteen time slices. Modern map on a base of Natural Earth; coastlines and rivers of the present day, the Aral Sea as before 1960. The legend gives the basis of every area, line and place. Rouran Northern Wei Karashahr Pingcheng Rouran Northern Wei Wei, 429 Karashahr Pingcheng RouranAshina Northern Wei Karashahr RouranGaocheAshina Northern Wei Gaoche, 487 Gaochang RouranTieleAshina Northern WeiAlans Anagui, 525 Wuchuan Woye Huaihuang RouranTieleAshina Western WeiEastern WeiHephthalitesSasanian PersiaAlans Ötüken RouranTieleAshina Western WeiEastern WeiHephthalitesSasanian PersiaAlans Tiele, 546Bumin, 546 Ötüken Turfan GöktürksRouran Western WeiNorthern QiHephthalitesSasanian Persia Dzungaria, 552Huaihuang, 552 Huaihuang Ötüken Göktürks Western WeiNorthern QiHephthalitesSasanian Persia Istemi, 553–555 Mount Mulai Ötüken GöktürksFrontier zoneNorthern Zhou Northern ZhouNorthern QiSasanian PersiaKirghizKhitan Istemi, c. 560Khosrow I Wall of the Qi, 556 Samarkand Bukhara Chach Nasaf Balkh Ötüken Kashgar Aksu Kucha Turfan Khotan Jade Gate Xiazhou Lingzhou GöktürksFrontier zoneNorthern Zhou Northern ZhouNorthern QiSasanian PersiaByzantium Wall of the Qi, 556 Ektag? Ektag? Samarkand Ötüken Kashgar Aksu Kucha Turfan Khotan Jade Gate Xiazhou Lingzhou GöktürksFrontier zoneNorthern Zhou Northern ZhouNorthern QiSasanian PersiaByzantium Wall of the Qi, 556 Bosporos Ötüken Kashgar Aksu Kucha Turfan Khotan Jade Gate Xiazhou Lingzhou GöktürksFrontier zoneSui SuiSasanian PersiaByzantium Wall of the Qi, 556east | west Dzungarian Gate Ötüken Bosporos Kashgar Aksu Kucha Turfan Khotan Jade Gate Xiazhou Lingzhou

  1. c. 402 Shelun takes the title khagan

    Shelun, a fugitive who gathered a following in the Gobi, defeats the Tiele and takes the title khagan. The Wei Shu draws his realm in four directions: in the west the country of Karashahr, in the east the country of Korea, in the north across the desert to the Hanhai, in the south to the great desert. The line between these points is drawn, not recorded.

  2. 429 Taiwu crosses the Gobi

    The Northern Wei emperor Taiwu leaves Pingcheng, crosses the Gobi and scatters the Rouran of Datan at the Li river; his armies sweep five thousand li from east to west. The route is drawn after the Wei Shu; the rivers it names are not located with certainty.

  3. 460 The Tölös subjected

    In the west the Rouran subject the Tölös, that is the Tiele. That their reach then extended to Lake Balkhash and the Seven Rivers is the extent the modern literature gives; the sources do not state it. The Ashina, five hundred families, settle on the southern slope of the Altai as the smiths of the Rouran.

  4. 487 The Gaoche break away

    More than a hundred thousand Gaoche tents under Afuzhiluo leave the khaganate and found a kingdom of their own north-west of Gaochang. The Rouran khan Tulun pursues them, is beaten again and again, and leads his people east.

  5. 525 Anagui fights for the Wei

    In 520 Anagui has brought the Tiele under Rouran rule again; after the Chinese histories their lands reach as far as the Caspian and the Alans. In 523, in a year of hunger, Anagui raids the Six Garrisons on the Wei frontier. In 525, after the garrisons have risen themselves, he leads a hundred thousand men from Wuchuan west towards Woye against the rebels, on the Wei's behalf.

  6. 545 The Rouran at their height

    The Rouran rule the eastern and central steppe; the Ashina in the Altai and the Tiele of Dzungaria are their subjects, and the Tiele range, after the Chinese histories, as far as the Caspian. The frontier drawn here, from the Khingan to the Seven Rivers and from Lake Baikal to the frontier of the Wei, is the extent the modern literature gives.

  7. 546 Bumin defeats the Tiele

    In 546 the Tiele of Dzungaria move against the Rouran. Bumin, chief of the Ashina, intercepts them on the march and defeats them, and more than fifty thousand Tiele tents submit to him. The Ashina are still subjects of the Rouran, but now a power of their own.

  8. 552 Bumin destroys the Rouran

    Early in 552 a Rouran army is beaten in Dzungaria and a second destroyed north of Huaihuang; Anagui dies. The Göktürks take the steppe, and a Rouran remnant holds out in the east. The extent of the new khaganate follows the modern estimate.

  9. 553–555 The last Rouran; Istemi marches west

    Issik breaks the Rouran of Dengshuzi at Mount Mulai north of Woye, and the remnant in the Northern Qi is destroyed by its hosts in 554. In the west Istemi marches from 553 and, by one reckoning, reaches the Seven Rivers by 555.

  10. c. 560 The Hephthalites destroyed

    Istemi destroys the Hephthalites and takes the trade of Sogdiana. One reading has him act with the Persian king Khosrow I and divide their lands along the Oxus, in 557 or 560. The route drawn follows one modern reconstruction: the Göktürks take Chach, cross the Chirchik and win after eight days in the hills at Nasaf; a second reading has the decisive fight at Bukhara itself. Khosrow comes up from the south as far as Balkh. In the east Mukan takes the Kirghiz on the Yenisei and the Khitan.

  11. 568–569 Embassies to Constantinople

    Persia shuts its markets to the Sogdian silk. Istemi sends the Sogdian Maniakh to Constantinople, and the Roman envoy Zemarchos reaches him in 569 at a mountain called Ektag. Where Ektag lay is disputed: the Altai and the Tian Shan are both proposed.

  12. 576 Bosporos

    In the year of Istemi's death a Göktürk army takes Bosporos in the Crimea, the western limit of the expansion into Europe. That the western wing then reached the Volga and the northern Caucasus is inferred.

  13. 581–584 The realm divides

    Taspar dies in 581 with the khaganate at what is inferred to be its greatest extent. The succession divides the house, and Ishbara, Apa and Tardush go to war while the Sui take sides. The line between the eastern and the western wing is reconstructed as running from the Altai through Dzungaria to the Dzungarian Gate.

  • Place named in a source (position as commonly identified)
  • Position disputed or approximate
  • Area or line drawn from a description in the sources
  • Area as the modern literature gives it
  • Subject people or its range (dashed outline)
  • Frontier zone between the steppe and China, held by neither side (hatched)
  • Movement named in a source (route drawn)
  • Route after a modern reconstruction
The Rouran and the Göktürks, 402–584, in thirteen time slices. Modern map on a base of Natural Earth; coastlines and rivers of the present day, the Aral Sea as before 1960. The legend gives the basis of every area, line and place.

Izohlar

  1. ^ a b de la Vaissière 2005a
  2. ^ Kageyama 2007, p. 12
  3. ^ Tabari
  4. ^ a b Tabari; Nöldeke 1879, p. 158–159
  5. ^ Tabari; Nöldeke 1879, p. 167
  6. ^ Nöldeke 1879, p. 167
  7. ^ a b c d e f g h i j Kurbanov 2010
  8. ^ Nöldeke 1879, p. 128
  9. ^ Markwart 1938, p. 102–103
  10. ^ a b Menander Protector
  11. ^ Litvinsky 1996, p. 146
  12. ^ a b c Litvinsky 1996, p. 147
  13. ^ Golden 1992
  14. ^ Yavuz 2025
  15. ^ Markwart 1938, p. 148,151
  16. ^ Litvinsky 1996, p. 327
  17. ^ Rásonyi 1993, p. 96, 73
  18. ^ Herrmann 1925, p. 565
  19. ^ Markwart 1938, p. 44–45,148
  20. ^ a b Sui Shu (Book of Sui), juan 83
  21. ^ Markwart 1938, p. 148

Manbalar

Adabiyot

  • Peter B. Golden, An Introduction to the History of the Turkic Peoples (1992)
  • Aydogdy Kurbanov, The Hephthalites: Archaeological and Historical Analysis (2010)
  • Theodor Nöldeke, Geschichte der Perser und Araber zur Zeit der Sasaniden. Aus der arabischen Chronik des Tabari übersetzt und mit ausführlichen Erläuterungen und Ergänzungen versehn (1879)
  • Étienne de la Vaissière, Sogdian Traders: A History (2005)
  • Emre-E. Yavuz, The Gokturk Empire: 2nd Edition (2025)
  • Etsuko Kageyama, The Winged Crown and the Triple-crescent Crown in the Sogdian Funerary Monuments from China: Their Relation to the Hephthalite Occupation of Central Asia (2007)
  • Josef Markwart, Wehrot und Arang. Untersuchungen zur mythischen und geschichtlichen Landeskunde von Ostiran (1938)
  • Albert Herrmann, Die Hephthaliten und ihre Beziehungen zu China (1925)
  • B. A. Litvinsky; Zhang Guang-da; R. Shabani Samghabadi (ed.), History of Civilizations of Central Asia, Vol. III (1996)
  • László Rásonyi, Tarihte Türklük (1993)

Bogʻliq

What links here12

Persons
Khosrow I
States
Northern Zhou · Sasanian Persia
Conflicts
Göktürk Expansion along the Silk Road · Göktürk Expansion into Europe · Mukan's Eastern and Northern Wars · The Göktürk–Sasanian Trade Conflict
Battles & Events
Flight of the Avars (557) · Music of Empress Ashina (568)
Places
Sogdiana · Transoxiana
Sources
Procopius

Cite this article

Yavuz, Emre-E. “Koʻk turk–eftalit urushi, 555–563.” Turkic Atlas, revised 8 November 2026. https://turkicatlas.org/conflicts/gokturk-hephthalite-war/

Last revised: 8 November 2026