Rouran epochGöktürk epochUyghur epochKirghiz epoch
RouranFirst GöktürkTang ruleSecond GöktürkUyghurKirghizHunsWestern GöktürkTürgeshKarlukKhazar
  • 400
  • 500
  • 600
  • 700
  • 800
  • 900

588 және 589 жылдардағы соғыс бірінші ұлы көктүрік-парсы соғысы болды. Ол Сасани Персиясының шығыс шекарасында жүргізілді.[1] Істемінің Персияға қарсы жорығынан он тоғыз жыл өткен соң көктүрік әскері Оксустан өтті. Ол Балхты, Гератты, Талақанды және Бадгисті алды.[2] Сасани патшасы Хормизд IV оған қарсы қолбасшысы Бахрам Чобинді жіберді.[3] Бахрам әскерді талқандап, басшысын жебемен өлтірді.[4] 589 жылы ол Гератты қайтарып алып, Бұхараның төңірегіндегі өлкеге жетті.[5] Жеңіс Бахрамды өз патшасына қарсы шығатындай күшейтті. Екі жыл ішінде Хормизд тағынан айырылды.[6]

588 жылғы басып кіру

588 жылы көктүріктердің кіші ханы Баға көктүріктер мен эфталиттердің үлкен әскерімен Оксустан Иранға өтті.[2] Ол өзеннің оңтүстігіндегі Бактрияның қалалары Балхты, Гератты, Талақанды және Бадгисті алды.[2] Содан кейін әскер батысқа жүріп, Гирканияға жетті. Каспийдегі Табаристандағы бұл провинцияға Істемі бір кезде келген еді.[7]

Табари басып кіруді екі дәстүрден баяндайды. Біріншісінде көктүріктер жай ғана Хормиздке қарсы жүрді.[8] Екіншісінде «түріктердің ұлы патшасы» Шаба Хормиздтің билігінің он бірінші жылы үш жүз мың жауынгермен келді. Ол Бадгис пен Герат қаласына дейін жетті.[8] Көктүрік әскерінің шынайырақ саны жиырма мен отыз мың адамның арасында. Хормиздтің бірінші жылы 578 жылғы 30 маусымнан есептеледі.[9] Сондықтан оның он бірінші жылы 588 және 589 жылдарға түседі.[10] Табари айтуынша, сол кезде Рим императоры сексен мың адаммен Сирия шөліне кірді. Хазарлар патшасы Дербентке келді, ал екі араб басшысы Евфраттан шабуыл жасады.[11] Айналасынан қоршалған Персия көп тесігі бар елек деп аталды.[11] Осы тізімдегі рим жорығы асыра айтылған, ал екі араб басшысы, сірә, ойдан шығарылған.[9]

Шаба содан кейін Хормиздке және парсы ақсүйектеріне өзі келе жатқаны туралы хабар жіберді.[3] Олар өзендер мен ағыстардың үстіндегі көпірлерді жөндеп, көпір жоқ жерде көпір салуы керек еді. Ол Персия арқылы римдіктердің еліне жүрмек болды.[3]

Саʿалиби парсы патшалары туралы араб тарихын Фирдоуси заманында жазды және «Шахнамамен» бірдей дереккөздерді пайдаланды.[12] Оның баяндауында жау Шаба-Шах деп аталатын қаған. Ол Хормиздтен Иранды алмақ болып, жүз мың атты әскермен Балхқа қарай жүрді.[13]

Бахрам Чобиннің жеңісі

Табари бойынша, Хосров I ұлы әрі мұрагері Хормизд өзі қағанның қызынан туған.[14] Жетінші ғасырдағы армян тарихшысы Себеос оны Каен, тетал ұлы қағанының қызы деп атайды.[15] Хормизд кеңесіп, соғысуға шешім қабылдады.[3] Ол Шабаға қарсы Рей қаласынан шыққан Бахрам-Гушнаспаның ұлы Бахрам, Чобин аталған адамды жіберді. Бахрам өзі таңдаған он екі мың сарбазды басқарды, бәрі жетілген ер адамдар, бірде-бірі жас емес.[4] Табаридегі басқа баяндау Хормиздтің жетпіс мың адам жинағанын айтады.[16] Саʿалиби де Бахрамға он екі мың таңдаулы адам береді.[17]

Бахрам Герат пен Бадгистен өткенше жылдам жүрді. Шаба парсылар өз лагерінің қасында бекіністі лагерь салғанша ештеңені байқамады.[16] Келіссөздер мен ұрыстар болды. Содан кейін Бахрам Шабаны жебемен өлтірді.[16] Парсылар мұны тарихтағы үш атақты оқтың қатарына санады.[16]

Саʿалиби шайқасты толығырақ баяндайды. Шаба-Шах інісі Фағфураны Бахрамға аман оралуды немесе қағанның қызметінде жоғары лауазым ұсынуға жіберді. Бахрам оның патшасы оны Шаба-Шахтың басы үшін жібергенін жауап берді.[18] Шайқаста Бахрам шегінгендей кейіп танытып, сосын шабуылға шықты. Шаба-Шах қашты, ал Бахрамның жебесі оның сауыты мен денесін тесіп, жерге кірді. Бахрам оның басын кесті.[19] Фағфура өлгендердің арасынан табылды.[20]

Бахрам жау лагерін алып, ұстады. Шабаның ұлы, «әкесімен тең» Пармуда келді.[21] Бахрам оны жеңіп, бекіністерінің біріне қамады. Ол берілгенге дейін Пармудаға қысым жасады.[21] Бахрам Пармуданы тұтқын етіп, бекіністің қазынасымен бірге Хормиздке жіберді. Баяндау бойынша, қазына ақша, асыл тастар, ыдыстар мен қару болды, екі жүз елу мың түйенің жүгіндей.[21] Әңгіменің бір нұсқасында бекініс Бұхара маңындағы Пайкент.[22][23] Саʿалибидің баяндауы осындай нұсқа. Оның Бармуда қазынамен Пайкентке жабылды. Бахрам Оксустан өтіп, оны даладағы шайқаста жеңіп, қоршады. Ол Хормиздтің оның өміріне кепілдік беруімен берілуін қабылдады.[24] Сол баяндау бойынша қазынада парсы эпосының ханзадасы Сиявуштың тәжі, белбеуі және сырғасы болды.[25]

Бір оқу шешуші шайқасты 588 жылдың сәуірінде Гиркан жартасына қояды. Онда Бахрам Баға басқарған көктүріктерді жеңіп, Оксусқа дейін қуып, хабарлағандай, Бағаны жебемен өлтірді.[7] Сол оқу жебені парсы әңгімелеуінің типтік топосы деп атайды.[7] Екінші оқу бойынша Бахрам көктүрік әскерін 589 жылы Гератта жеңеді.[26] Үшіншісі бойынша Бахрамға көктүріктермен кездесетіндей күшті әскер жинау үшін кемінде екі маусым, 587 және 588 жылдар қажет болды. Осы әскермен ол содан кейін көктүріктер Балх пен Герат төңірегінде алғанын қайтарып алды.[27] Төртінші оқу да 589 жылды қалайды. Жер бедері тұрғысынан ол Герат маңындағы шайқасты Балх маңындағыдан ықтимал деп санайды.[28]

Император Маврикийдің тарихшысы Феофилакт Симокатта сол жеңістің рим көзқарасын береді.[29] Ол жауды солтүстік-шығыстың гунндары деп атайды, «оларды парсылар түріктер деп атайды». Ол жеңісті Хормиздке береді, ол оларды соншалықты жақсы жеңіп, олар Персияның алым төлеушілеріне айналды.[29] Сол гунндар, деп қосады ол, бір кезде парсылардан бейбітшіліктің бағасы ретінде жылына қырық мың алтын тиын талап еткен.[30] Парсылар көктүріктер парсы ақшасына жасаған алтын төсектерді, үстелдер мен тақтарды және ат әбзелдерін олжа ретінде алды.[31] Бахрам үзіндінің соңында ғана, түрік жорығында көзге түскен қолбасшы ретінде көрінеді.[31] Феофилакт жеңісті Бахрамның Суанияға қарсы жорығына дейін қояды, оны Маврикийдің сегізінші жылына жатқызады.[30] Ол жыл 589 жылғы тамызда басталды.[32]

Себеос жорықты жау патшасын атамай, жылын бермей баяндайды. Оның баяндауында Персияның шығыс өлкелерінің ханзадасы Вахрам Мехевандак тетал әскеріне шабуыл жасады. Ол Балхты және кушандардың бүкіл жерін Оксустың арғы жағына дейін алды.[33] Өзеннің арғы жағында ол «мазкутктердің ұлы патшасымен» соғысты. Ол оның әскерін жеңіп, өлтіріп, патшалығының қазынасын иемденді.[33] Бұл Вахрам — Бахрам Чобин.[34] Тетал — эфталиттердің армянша аты. Мұнда ол Персияның шығыстағы көшпелі жауы ретінде эфталиттердің орнын алған көктүріктерді білдіреді.[27] Бір оқу мәтін екі жорықты араластырған, сондықтан Кавказ халқы мазкутктер Оксустың арғы жағына көшірілген деп санайды.[27] Екінші оқу Себеос кушандар жеріндегі ұрыстарды өзеннің арғы жағындағы шайқастан бөлек ұстайды деп санайды.[35]

Көктүрік әскерінің басшылығы

Парсы және араб дәстүрі көктүрік патшасын Шаба деп атайды. Араб мәтіндерінде есім Шаба, парсыда Сава болып оқылады.[9] Саʿалиби оны Шаба-Шах және қаған деп атайды. Ол оған Фағфура деген інісін және Бармуда деген ұлын береді.[36] Қытай шежірелері бұл есімді білмейді. «Суй шу» Баға ханның қытайша аты Чулохоу туралы оның батыста екінші рет жорық жасап, адасқан жебеге ұшырап қайтыс болғанын айтады.[37] Ол ешбір жауды және ешбір жерді атамайды.[37]

Төрт оқу бәсекелеседі. Біріншісі Ішбараның інісі Бағаны 588 жылғы әскердің қолбасшысы етеді. Ол оның Гиркан жартасындағы шайқаста жеңілгенін және, хабарлағандай, Оксуста өлтірілгенін айтады.[38]

Екінші оқу әскерді Тардуштікі етеді, оны парсы-ислам дәстүріндегі «түріктердің ең ұлы патшасы» ұлы Шаба басқарады.[26] Лев Гумилев бұл ұлды Бұхара дәстүріндегі Қара Чуриннің кіші ұлы Шир-и Кишвармен және қытай дереккөздеріндегі бір тұлғамен теңестірді.[26] Екінші оқу бұл теңестіруді дәлелдеуге болмайды деп санайды.[26] Басқа оқу теңестіруді білмейді. Ол Бұхара дәстүрі Шир-и Кишварға беретін жиырма жылды эфталиттерді жаулап алудан, 562 мен 568 жылдардың арасынан санайды.[39] Қатаң есеп бойынша ол Бахрам өлтірген патша бола алмайды, бірақ оқу сан дәл екеніне күмәнданады.[39]

Үшінші оқу Шабаны Оксустағы шағын мемлекеттердің ханзадасы деп санайды, олардың билеушілерін қытай жазбалары Чжаоу деген әулет атымен атайды.[9] Сол оқу бойынша ол көктүрік қағанының вассалы болды, қағанның өзі емес. Оның қатаң мағынада түрік болғаны өте күмәнді.[9] Табаридегі Шаба мен оның ұлы Пармуда онда көктүріктерге бағынған Соғдианадағы шағын әулеттердің біреуінің патшалары болар еді.[40] Сол оқу Шабаны Бағамен теңестірудің ескі нұсқасын тастайды. Баға көктүріктердің солтүстік тармағына жататын және Пайкентте тұра алмайтын еді.[40]

Төртінші оқу Бахрам туралы парсы романы екі оқиғаны біріктірді деп санайды. Біреуі — Бахрамның мазкутктер патшасын өлтіруі. Екіншісі — бірнеше жылдан кейін екі кушан патшасын бағындыру.[41] Себеос бұл екі патшаны Шавк және Париовк деп атайды. Хосров II-ге қарсы көтерілген Встам оларды өзіне бағындырды, ал Париовк кейін оны өлтіртті.[42] Төртінші оқу бойынша Шаба мен Пармуда роман берген есімдермен осы екі патша.[41][43] Бахрам өзеннің арғы жағында өлтірген мазкутктер патшасы онда атаусыз қалады.[43]

Жақынырақ оқу атауды ашық қалдырып, тек көктүрік қағаны туралы айтады. Ол Бағаны мүмкін деп санайды, өйткені екеуі де шамамен бір уақытта жебеден өлді. Ол Тардушты қоспайды, ол 603 жылы және жебеден емес қайтыс болды.[44]

Барлық оқулар оқиғаны сақтайды. Көктүріктердің немесе олардың вассалдарының әскері 588 жылы Хорасанға өтті, Бахрам Чобин оны жеңді, және оның патшасы далада өлді.

Себептері

Табари Шабаның өз мәлімдемесін береді: ол Персия арқылы римдіктердің еліне жүрмек болды.[3] Феофилакт өз себебін береді. Оның баяндауында көктүріктер парсы төлемдерінен байыған. Содан кейін олар шартты бұзып, әдеттегі соманы асыра талап етті. Парсылар алым төлеуге құлықсыз болып, соғысты таңдады.[31] Бір оқу қағанат ішінде екі себепті атайды. Азамат соғысы батыс көктүріктердің азық-түлігі мен алтынын таусқан, ал Оксустың оңтүстігіндегі бай қалаларға шабуыл жеңілдік уәде етті.[45] 581–583 жылдардағы ауа райының шектен тыс құбылуы сол бағытта қысым жасады, сондықтан Баға толығымен өз еркімен жүрген жоқ.[45] Сол оқу екі жақ та соғысты қалады деп санайды. Ол парсылардың Мәуереннахрды тарихи негізде өз иелігі деп санағанын қосады.[46]

Екінші оқу шабуылды батыс көктүріктердің, римдіктердің және олардың араб одақтастарының Персияға қарсы бірлескен күш-жігерінің бөлігі деп көреді.[47] Гумилев соғыс сасанилердің шығыс пен батыс арасындағы саудаға ықпалын бұзу үшін болды деп санады.[47] Екінші оқу бұл мәлімдемені қызықты және дәлелдеуді қажет етеді деп атайды.[47] Үшінші оқу сауда түсіндірмесін қолдап, Жібек жолы үшін бәсекені ең салмақты себеп деп санайды.[48]

Қарсы жорық және салдары

589 жылы Бахрам шығысқа жүріп, Гератты қайтарып алды, онда ол көктүрік ханының алтын тағын алған сияқты.[5] Ол Бұхара төңірегіндегі өлкеге жетті.[5][49] Көктүріктер азамат соғысының төрт ұлы ханзадасының соңғысы Бағаны және Оксус бойындағы маңызды елді мекендерді жоғалтты.[50] Бұлар кейін оларға қайта өтті.[50] Саʿалибиде Бахрамның өзі Бармуданың ұлы қағанмен бітім жасады. Ол оған елін қайтарып, онымен достық пактісін жасады.[51] 606 және 607 жылдары екінші соғыс болды, онда көктүрік әскері Рей мен Исфаханға жетті.[52]

Жеңіс содан кейін оны жеңген патшаға қарсы бұрылды. Табари Бахрам мен оның әскері қазына жіберілгеннен кейін Хормиздтің зорлығынан қорқа бастады дейді.[21] Себеос себепті парсы түрінде береді. Бахрам патшаға олжаның тек аз бөлігін жіберіп, қалғанын әскеріне бөліп берген. Хормизд үлесті тым аз деп тауып, бүкіл қазынаны алу үшін күзетшілер жіберді. Әскер оларды өлтіріп, Бахрамды өз патшасы етті.[53] Саʿалиби сол дауды роман бөлшектерімен баяндайды. Сиявуштың сырғасы мен алтын аяқ киімі қазынада жетіспеді, ал Бармуда Бахрамды жібергенінен көбін жасырды деп айыптады. Хормизд оған мақта, ұршық және әйел киімдерін жіберді.[54]

Феофилакт басқа себеп береді. Көктүрік соғысынан кейін Бахрам Суанияға шабуыл жасап, олжасын Вавилонияға жіберді. Содан кейін Роман басқарған рим әскері оны Албания жазығында жеңді. Хормизд оны қызметтен босатып, масқарасының сыйы ретінде әйел киімдерін жіберді.[55] Парсы және араб баяндаулары Бахрамның осы кезде римдіктерден жеңілгенін білмейді.[56] Кейінгі тарауда Феофилакттың өзі көтерілісті Бахрамның көктүріктерді жеңгеніне деген мақтанына апарады.[57] Бұл тарау оған бір парсы шенеунігінің айтқанына негізделген.[58] Бір оқу дауды шығыс баяндауын рим баяндауынан артық көреді.[59]

Хормизд тақтан тайдырылып, соқыр етілді.[60] Феофилакт хабарлағандай, ол өзін тақтан тайдырған жиналыс алдында көктүріктердің алымын жақсы билігінің дәлелдерінің арасына қосты. Парсы ақсүйегі Биндой оған жауап берді: оны парсылардың өлімі мен қолбасшылардың батылдығы жеңіп алған.[61] Бахрам өзін патшалар патшасы деп жариялады, ал римдіктер қолдаған жас Хосров II оны жеңді.[5] Сол шайқаста Бахрам әскерінен алынған тұтқындардың арасында «түрік тектес» адамдар болды. Хосров оларды Маврикийге жіберді.[62] Бахрам көктүріктерге қашты.[5] Табари оны алдымен Хорасанға, ал сол жерден көктүріктерге барады дейді.[63] Ол Суябта құрметті қолбасшы дәрежесіне көтерілді және Ашина әулеті ішіндегі астыртын қастандықты әшкереледі.[5] Көп ұзамай Хосров оны парсы агентіне у берді.[5] Табари соңын өз жолымен баяндайды. Бахрам Хосров Хормизд деген адамды көктүріктерге қымбат асыл тасымен жібергенге дейін көктүрік патшасының қасында үлкен құрметте өмір сүрді.[64] Хормизд патшаның әйелі хатунды өзіне тартты, ал ол Бахрамға өлтірушілерді жіберді.[64] Саʿалибиде Бахрамды қабылдаған қаған Бармуданың ұлы болды, және ол оны беруден бас тартты. Хатун сарайдағы бір түрікті жүз мың дирхамға жалдады. Түрік Бахрамды уға малынған қанжармен шанышты.[65] Себеос Бахрамды Балхқа қашады дейді. Оның айтуынша, онда оның халқы Бахрамды Хосровтың бұйрығымен өлтірді.[66]

Бір оқу соғыстан көктүріктер мен сасанилер арасындағы шекара айқын болмаған деген қорытынды шығарады.[46] Сол оқуда батысқа, Табаристанға ілгерілеген екінші көктүрік әскері көктүріктердің жорықты мұқият жоспарлағанын көрсетеді.[46] Ол одан әрі екі халық арасында нақты мәдени жаулық болмаған деп қорытады.[46] Бахрамның өз өмірі мұны растайды: көктүріктерді жеңген қолбасшы соңғы жылдарын олардың қызметінде өткізді.

Дереккөздер

Оныншы ғасырдың басында өзінің дүниежүзілік тарихын арабша жазған Табари соғыстың ең толық баяндауын береді.[67] Масуди де оны баяндайды.[26] Табари баяндауының көп бөлігі Бахрам Чобин туралы пехлеви романынан шыққан.[68] Ол арабшаға аударылып, Динавариге, Табаридің парсы нұсқасына, Яқубиге және Фирдоусидің «Шахнамасына» өтті.[68] Роман авторының тарихи білімі жақсы болды, және әңгіменің тарихи өзегін Табаридан біршама жақсы оқуға болады.[69] Саʿалиби сол дәстүрге жатады. Табари, Динавари және Масуди сияқты, ол парсы патша шежіресінің бірінші арабша аудармасына емес, оның қайта өңделген нұсқаларына сүйенді. Басқа жерлерде ол Табаридің атын атап келтіреді.[70] Табари, Саʿалиби және эпос келісетін жерде олар үш куәгер емес, бір дәстүр.

Себеос армян тілінде жетінші ғасырдың ортасында, Табаридан екі жүз жылдан астам бұрын жазды. Ол Бахрамның көтерілісінің парсы себебін, олжа үшін дауды, әлдеқашан береді.[71] Феофилакт парсы дәстүрінен тыс тұр. Ол грек тілінде рим сарайында жазды және жеңісті, алымды және Бахрам мен Хормиздтің арасындағы дауды рим жағынан біледі. Шығыс соғысы үшін оның басты дереккөзі 590-жылдары Персияға елшілікте қызмет еткен антиохиялық заңгер Эпифаниялық Иоанның жоғалған тарихы болды.[72] Тоғызыншы ғасырдың басында грек тілінде жазған Феофан соғыс туралы баяндауын Феофилактан алды.[73] Оны қысқарта отырып, ол көктүріктердің жеңілісін Суанияға қойды.[74] Бұл соғыс бойынша ол тәуелсіз куәгер емес. «Суй шу» Бағаның батыс жорығында жебеден өлгенін қосады және ешбір жауды атамайды.[37]

Парсы, араб, армян, грек және қытай баяндаулары соғыстың өзегі бойынша келісіледі. Көктүрік әскері 588 жылы Оксустан өтіп, Балх пен Гератқа жетті, ал Бахрам Чобин оны талқандады. Оның жеңісі Хормизд IV-ті тағынан айырған дағдарысты бастады.

© Emre-E Yavuz 2026 The Göktürk–Persian wars and the war of Bahram Chobin, 588 to about 616, in nine time slices. Modern map on a base of Natural Earth, after Tabari, Thaʿālibī, Theophylact Simocatta and Sebeos. The stations are those the sources name; the way between them is drawn, and the dotted routes follow a modern reading. The realms are drawn as areas: the Göktürks after the Turkic Atlas map of the civil war, Persia and Byzantium after Cliopatria (Seshat, CC BY 4.0); no source describes their borders in these years, which stand as soft edges. Sasanian PersiaByzantiumKhazarsBadghisHyrcaniaSyrian desertSawād Göktürks, 588Rome, 588Khazars, 588Arabs, 588 Herat Balkh Derbent Sasanian PersiaGöktürksBadghisHyrcania Bahram, 588Bahram, April 588 Herat Balkh Sasanian PersiaGöktürksKushans Bahram, 589Parmūdha, 589Bahram (Sebeos) Herat Balkh Paikent Ctesiphon SuaniaLazicaCaucasian AlbaniaByzantium Bahram (Theophylact)Romanus, 589 Ganzak ByzantiumKhorasan Bahram, 590Khosrow II, 590 Ctesiphon Zab Anatha Circesium Hierapolis ByzantiumArmeniaAtropatene Khosrow II, 591John, 591Bahram, 591 Ctesiphon Dara Zab Ganzak Sasanian PersiaKhorasanTransoxianaGöktürks Bahram, 591Bahram (Sebeos) Ganzak Nishapur Balkh Suyab Sasanian PersiaHyrcaniaKushansGöktürks SmbatGöktürksRaidRaid Nishapur Rayy Isfahan Sasanian PersiaBadghisKushansTokharistanGöktürks Smbat Nishapur Herat Balkh Merv

  1. 588 Persia attacked from four sides

    In the eleventh year of Hormizd IV, Tabari reports, Šāba, “the over-king of the Turks”, advanced with three hundred thousand men as far as Badghis and Herat. In Thaʿālibī the khagan Šāba-Šāh marches on Balkh with a hundred thousand horsemen. At the same time the Roman emperor moved into the Syrian desert with eighty thousand men, the king of the Khazars came to Derbent, and two Arab chiefs camped on the Euphrates and raided the Sawād. Persia was called a sieve with many holes. The Roman march is exaggerated, and the two Arab chiefs are probably invented. One reading has the Göktürk army cross the Oxus, take Balkh, Herat, Talakan and Badghis, and march on west into Hyrcania. The sources name the goals; the way to them is drawn, and the leg into Hyrcania follows that reading.

  2. 588–589 Bahram Chobin against Šāba

    Hormizd sent against Šāba a man of Rayy, Bahram son of Bahram-Gushnasp, called Chobin, with twelve thousand men he had chosen himself. In Tabari he marched fast until he was past Herat and Badghis, and Šāba noticed nothing until the Persians had built a fortified camp close to his own. After negotiations and fighting Bahram killed Šāba with an arrow. In Thaʿālibī, Šāba-Šāh sends his brother Faghfūra to offer Bahram a safe return or high office; Bahram answers that he has come for Šāba-Šāh's head, and Faghfūra is found among the dead. One reading sets the decisive battle in April 588 at the Hyrcanian rock, where Bahram beat the Göktürks under Bagha, pursued them to the Oxus and, reportedly, killed Bagha there with an arrow; a second places the defeat at Herat in 589. Tabari's march is drawn to the place he gives; the pursuit of the first reading is dotted, and where it reached the river is not recorded.

  3. 589 Beyond the Oxus: Parmūdha and the treasure

    Šāba's son Parmūdha, “who was his father's equal”, came up next. Bahram beat him, shut him up in one of his fortresses and pressed him until he surrendered. In Thaʿālibī, Bahram crosses the Oxus, routs Barmūdha in a night attack and besieges him in Paikent, near Bukhara, until he gives himself up on Hormizd's guarantee of his life. Bahram sent the prisoner to the king with the treasure of the fortress, by Tabari's account two hundred and fifty thousand camel loads; Thaʿālibī counts among it the crown, belt and earrings of Siyāwush. One reading has Bahram retake Herat in 589 and reach the country around Bukhara. Sebeos tells the campaign as the conquest of Balkh and of the land of the Kushans to the far side of the Oxus, where Bahram killed the great king of the Mazkʿutʿkʿ. The stations are those Thaʿālibī and Sebeos name; the way between them is drawn, and so is the road to the capital at Ctesiphon.

  4. 589 The break with Hormizd

    Theophylact sends Bahram from the war against the Göktürks to the Caucasus. In the eighth year of Maurice he ravaged Suania, sent its booty to Babylonia and moved camp to the Araxes. The Roman general Romanus came from Lazica into Albania; Bahram drew back towards Ganzak, crossed the river again and was beaten in the plain of Albania. Hormizd dismissed him and sent him women's clothes as the prize of his disgrace. One reading holds that the Mazkʿutʿkʿ whom Sebeos puts beyond the Oxus belong to this campaign. The Persian and Arabic accounts know nothing of a Roman defeat. In them the quarrel is over the booty: in Sebeos the army killed the guards whom Hormizd sent for the whole treasure and made Bahram its king, and in Thaʿālibī the king sends him cotton, a spindle and women's clothes. Theophylact names Suania, the Araxes and Albania; the way between them is drawn.

  5. 590 Bahram takes Ctesiphon; Khosrow II flees

    In Thaʿālibī, Bahram made peace with the khagan, Barmūdha's son, gave him back his country and raised the revolt in Khorasan. The rebels declared Hormizd deposed and marched on Ctesiphon, in the Persian and Arabic accounts from Khorasan. In Theophylact they wait at the crossing of the Zab, and the army sent against them goes over to Bahram. In the capital the nobles deposed Hormizd and blinded him, and his son Khosrow II took the throne; Hormizd was killed soon after. Bahram came on fast. After a meeting on the Nahrawan and a night attack, Khosrow fled across the Tigris. Theophylact takes him through the desert and along the Euphrates past Anatha to Circesium, and on to the Roman general at Hierapolis; Sebeos has him stop at a city he calls Khaab, read as Aleppo, and Tabari has him write to the emperor Maurice from Antioch. Bahram took the palace and at the great festival put on the royal diadem. The stations are those Theophylact names; the way between them is drawn.

  6. 591 The battle of 591

    Maurice sent Khosrow back with a Roman army. It set out from Dara, crossed the Tigris and the Zab, and joined a second Roman army that came from Armenia. Bahram marched from Ctesiphon into Atropatene. Theophylact puts the battle near Ganzak, on the river Blarathos, with more than sixty thousand men on Khosrow's side and forty thousand on Bahram's; Tabari and Sebeos also place the fighting in Atropatene. Bahram's army broke, and he escaped. Among the prisoners were men “of the Turkish race” with a cross tattooed on their foreheads, and Khosrow sent them to Maurice. The stations are those Theophylact names; the way between them is drawn, and so is the meeting of the two Roman armies south of Lake Urmia.

  7. from 591 Bahram's flight and death

    Tabari has Bahram escape to Khorasan and go on to the Göktürks, whose king received him with high honour. In Thaʿālibī he halts at Nishapur and crosses into Transoxiana to the khagan, Barmūdha's son, who meets him as an equal and refuses to give him up. Khosrow sent an envoy with a precious jewel who won over the khatun, the khagan's wife, and she had Bahram killed; in Thaʿālibī a man of the court stabbed him with a dagger dipped in poison. Sebeos has Bahram flee to Balkh and be put to death there by its people on Khosrow's order. One reading makes him a respected general at Suyab who uncovered a conspiracy within the Ashina before a Persian agent poisoned him. The flight is drawn through the stations Thaʿālibī names; the way on to Suyab follows that reading and is dotted.

  8. 606 or 614 The host of the great khagan

    Khosrow II sent the Armenian Smbat Bagratuni east against the Kushans. Smbat called up his old troops from Hyrcania, beat the Kushan raiders and camped at Apr Shahr near Nishapur, in the province of Tus, with three hundred men in the walled village of Khrokht. The kings of the Kushans called on the great khagan, king of the regions of the north. A host of three hundred thousand, thirty thousand in an older translation, crossed the Oxus. It surrounded Khrokht, from which Smbat broke out, and routed the Persian relief force under Datoyean; its raids reached the borders of Rayy and of the province of Isfahan. Then an order of the great khagan reached its commander, the Chembukh, and the host recrossed the river and went home. Sebeos gives no year. One reading dates the war to 606 and 607 and has the western yabgu Shegui withdraw the army; a second places it in 614 and 615, counting back from Smbat's death in the twenty-eighth year of Khosrow II; a third dates it to 597 and 598. Khrokht is not located; the routes between the named places are drawn.

  9. 607 or 615 Smbat's counter-campaign

    Khosrow's inquiry blamed Datoyean, who was put to death, and cleared Smbat. With fresh troops Smbat marched against the Kushans and the Hephthalite king. The Kushan king challenged him to single combat between the lines, and Smbat's lance split his armour and killed him. Smbat's horsemen pursued the fleeing army as far as Balkh, the capital of the Kushans, and plundered Herat, Badghis, Tokharistan and Talaqan. He came back with great booty and camped in the province of Merv. In the reading that dates the war to 606 and 607, the Hephthalites he beat near Balkh were still vassals of the Göktürks; in the second the campaign falls in 615. Sebeos names Balkh and Merv; the way between them is drawn.

  • Place named in a source (position as commonly identified)
  • Position disputed or approximate
  • Extent of a realm, inferred; border uncertain (soft edge)
  • Tokharistan between Persia and the Göktürks, its overlord contested (hatched)
  • Movement named in a source (route drawn)
  • Route between the stations a source names (way inferred)
  • Route after a modern reconstruction
The Göktürk–Persian wars and the war of Bahram Chobin, 588 to about 616, in nine time slices. Modern map on a base of Natural Earth, after Tabari, Thaʿālibī, Theophylact Simocatta and Sebeos. The stations are those the sources name; the way between them is drawn, and the dotted routes follow a modern reading. The realms are drawn as areas: the Göktürks after the Turkic Atlas map of the civil war, Persia and Byzantium after Cliopatria (Seshat, CC BY 4.0); no source describes their borders in these years, which stand as soft edges.

Ескертпелер

  1. ^ Yavuz 2025, p. 325,359
  2. ^ a b c Yavuz 2025, p. 323
  3. ^ a b c d e Tabari; Nöldeke 1879, p. 270
  4. ^ a b Tabari; Nöldeke 1879, p. 270-271
  5. ^ a b c d e f g Yavuz 2025, p. 325
  6. ^ Chavannes 1903, p. 243-244
  7. ^ a b c Yavuz 2025, p. 324
  8. ^ a b Tabari; Nöldeke 1879, p. 269
  9. ^ a b c d e Nöldeke 1879, p. 269
  10. ^ Chavannes 1903, p. 242
  11. ^ a b Tabari; Nöldeke 1879, p. 269-270
  12. ^ Zotenberg 1900, xix
  13. ^ aṯ-Ṯaʿālibī; Zotenberg 1900, p. 642
  14. ^ Tabari; Nöldeke 1879, p. 252
  15. ^ Sebeos, ch. 10; Howard-Johnston 1999, p. 14
  16. ^ a b c d Tabari; Nöldeke 1879, p. 271
  17. ^ aṯ-Ṯaʿālibī; Zotenberg 1900, p. 643
  18. ^ aṯ-Ṯaʿālibī; Zotenberg 1900, p. 645-646
  19. ^ aṯ-Ṯaʿālibī; Zotenberg 1900, p. 647
  20. ^ aṯ-Ṯaʿālibī; Zotenberg 1900, p. 648
  21. ^ a b c d Tabari; Nöldeke 1879, p. 272
  22. ^ Chavannes 1903, p. 242-243
  23. ^ Markwart 1938, p. 141–143
  24. ^ aṯ-Ṯaʿālibī; Zotenberg 1900, p. 648-654
  25. ^ aṯ-Ṯaʿālibī; Zotenberg 1900, p. 655
  26. ^ a b c d e Golden 1992, p. 132
  27. ^ a b c Howard-Johnston 1999, p. 168
  28. ^ Toğay 2023b, p. 296
  29. ^ a b Theophylact Simocatta; Whitby 1986, p. 80
  30. ^ a b Theophylact Simocatta; Whitby 1986, p. 80-81
  31. ^ a b c Theophylact Simocatta; Whitby 1986, p. 81
  32. ^ Whitby 1986, p. 80
  33. ^ a b Sebeos, ch. 10; Howard-Johnston 1999, p. 15
  34. ^ Howard-Johnston 1999, p. 15
  35. ^ Marquart 1901, p. 83
  36. ^ aṯ-Ṯaʿālibī; Zotenberg 1900, p. 642-648
  37. ^ a b c Sui Shu (Book of Sui), juan 84
  38. ^ Yavuz 2025, p. 324-325
  39. ^ a b Markwart 1938, p. 151
  40. ^ a b Chavannes 1903, p. 243
  41. ^ a b Marquart 1901, p. 83-84
  42. ^ Sebeos; Howard-Johnston 1999, p. 45
  43. ^ a b Markwart 1938, p. 142
  44. ^ Toğay 2023b, p. 294
  45. ^ a b Yavuz 2025, p. 323-324
  46. ^ a b c d Yavuz 2025, p. 326
  47. ^ a b c Golden 1992, p. 133
  48. ^ Toğay 2023b, p. 299
  49. ^ Markwart 1938, p. 153
  50. ^ a b Yavuz 2025, p. 332
  51. ^ aṯ-Ṯaʿālibī; Zotenberg 1900, p. 658
  52. ^ Yavuz 2025, p. 359
  53. ^ Sebeos, ch. 10; Howard-Johnston 1999, p. 15-16
  54. ^ aṯ-Ṯaʿālibī; Zotenberg 1900, p. 656-657
  55. ^ Theophylact Simocatta; Whitby 1986, p. 81-83
  56. ^ Nöldeke 1879, p. 272
  57. ^ Theophylact Simocatta; Whitby 1986, p. 102
  58. ^ Whitby 1988, p. 237-238
  59. ^ Howard-Johnston 1999, p. 169
  60. ^ Chavannes 1903, p. 244
  61. ^ Theophylact Simocatta; Whitby 1986, p. 109-110
  62. ^ Theophylact Simocatta; Whitby 1986, p. 146
  63. ^ Tabari; Nöldeke 1879, p. 287
  64. ^ a b Tabari; Nöldeke 1879, p. 289
  65. ^ aṯ-Ṯaʿālibī; Zotenberg 1900, p. 674-682
  66. ^ Sebeos; Howard-Johnston 1999, p. 23
  67. ^ Tabari
  68. ^ a b Nöldeke 1879, p. 474-476
  69. ^ Nöldeke 1879, p. 476-477
  70. ^ Zotenberg 1900, xix,xliii-xliv
  71. ^ Nöldeke 1879, p. 272-273
  72. ^ Whitby 1986, xxi-xxii
  73. ^ Scott 1997, lxxxi,385
  74. ^ Theophanes the Confessor; Scott 1997, p. 385

Дерек көздері

Әдебиет

  • Emre-E. Yavuz, The Gokturk Empire: 2nd Edition (2025)
  • Peter B. Golden, An Introduction to the History of the Turkic Peoples (1992)
  • Theodor Nöldeke, Geschichte der Perser und Araber zur Zeit der Sasaniden. Aus der arabischen Chronik des Tabari übersetzt und mit ausführlichen Erläuterungen und Ergänzungen versehn (1879)
  • Édouard Chavannes, Documents sur les Tou-Kiue (Turcs) occidentaux (1903)
  • Michael Whitby, Mary Whitby (trans.), The History of Theophylact Simocatta (1986)
  • Michael Whitby, The Emperor Maurice and His Historian (1988)
  • R. W. Thomson (trans.), James Howard-Johnston (commentary), The Armenian History attributed to Sebeos (1999)
  • Hermann Zotenberg (ed., trans.), Histoire des rois des Perses par Abou Mansour ʿAbd al-Malik ibn Mohammad ibn Ismaʿil al-Thaʿalibi (1900)
  • Cyril Mango, Roger Scott (trans.), The Chronicle of Theophanes Confessor: Byzantine and Near Eastern History AD 284–813 (1997)
  • Josef Marquart, Ērānšahr nach der Geographie des Ps. Moses Xorenacʿi (1901)
  • Ali Hüseyin Toğay, Behram Çubin’in Göktürkler Üzerine Seferi Hakkında Bir Değerlendirme (2023)
  • Josef Markwart, Wehrot und Arang. Untersuchungen zur mythischen und geschichtlichen Landeskunde von Ostiran (1938)

Байланысты

What links here35

Persons
Bagha Khan · Bahram Chobin · Faghfura · Hormizd IV · Kayen · Khosrow I · Parmudha · Šāba · Tardush
States
First Göktürk Khaganate · Sasanian Persia · Western Göktürk Khaganate
Conflicts
Göktürk Expansion along the Silk Road · The Göktürk Civil War · The Göktürk–Hephthalite war, 555–563 · The Göktürk–Sasanian Trade Conflict
Battles & Events
Abrui and Shir-i Kishvar · Istemi's campaign against Persia, 569 · Murder of Bahram Chobin
Places
Bactria · Badghis · Balkh · Bukhara · Gurgan · Herat · Khorasan · Oxus · Paikent · Sogdiana
Peoples
Hephthalites
Institutions and Titles
Göktürk Weapons
Sources
Shahnameh · Tabari · Theophylact Simocatta
Controversies
Climate and the steppe empires

Cite this article

Yavuz, Emre-E. “Көктүрік-парсы соғысы, 588–589.” Turkic Atlas, revised 8 November 2026. https://turkicatlas.org/conflicts/turk-persian-war-588/

Last revised: 8 November 2026