Rouran çağıGöktürk çağıUygur çağıKırgız çağı
RouranBirinci GöktürkTangİkinci GöktürkUygurKırgızHunlarBatı GöktürkTürgişKarlukHazar
  • 400
  • 500
  • 600
  • 700
  • 800
  • 900

Batı Wei, 535’ten 557’ye kadar Guanzhong’u ve Çin’in kuzeybatısını elinde tutan devletti. Kuzey Wei’nin bölündüğü iki sarayın batıdaki olanıydı.[1] İmparatorları, Wei hanedanının prensleri olan Tuobalardı.[2] Yönetimi Yuwen Tai elinde tutuyordu. Kuzeydeki Wuchuan garnizonundan çıkma bir komutandı ve Zhou Shu ona Taizu, yani kurucu ata der.[3] Başkent Chang’an’dı.[3]

Göktürkler için Batı Wei, onları başlı başına bir güç olarak gören ilk Çin sarayıydı.[4] Yuwen Tai 545’te Bumin’e bir elçi gönderdi. 551’de ona bir Wei prensesi verdi.[4] Daha sonra son Rouran kaçaklarını Mukan’ın elçilerine teslim etti. Mukan’ın yanında Tuyuhun’a karşı savaşması için bir general de gönderdi.[4] Zhou Shu, Bumin’in yükselişini Wei imparatorlarının saltanat yıllarına göre tarihler.[4]

Devlet yirmi iki yıl ayakta kaldı ve bu sürenin çoğunda savaştı.[5] Daha zengin olan Doğu Wei ile onun halefi Kuzey Qi’ye karşı, Sarı Irmak’ın dirseği ile Luoyang arasındaki ülke için çarpıştı. Son yıllarında Liang’dan Hanzhong’u, Sichuan’ı ve orta Yangtze’yi aldı.[5] Ordusunu sekiz Devlet Direği ve on iki Büyük General yönetti.[6] Batı Wei’nin yerini 557’de alan Kuzey Zhou bu hanedanlardan çıktı. Sonraki iki kuşakta gelen Sui ile Tang da bu hanedanlardan çıktı.

Çin tarihleri devlete, devamı olduğu imparatorluğun adıyla Wei, 魏, der.[4] Zhou Shu, Ye’deki rakip saraya, 534’te kurulduğu aya göre Doğu Wei, 東魏, adını verir.[3] Bei Shi, Doğu ve Batı Wei’nin Rouran kağanını evlilikle kazanmak için nasıl yarıştığını anlatırken bu ikiliyi kullanır.[7] Doğu hanedanının tarihi olan Bei Qi Shu, 554 ve 556 yıllıklarında Chang’an’daki saraya Batı Wei, 西魏, der.[8] Devletin içinde yıllar 535’ten 551’e kadar Datong dönemine göre sayıldı. Ondan sonra son iki imparatorun saltanat yıllarına göre sayıldı.[2]

Kökenler (524–535)

Batı Wei, kuzey garnizonlarının, Kuzey Wei’nin bozkır sınırındaki Altı Garnizon’un ayaklanmasından doğdu. Zhengguang döneminin sonunda, 520’lerde, Woye garnizonundan Poliuhan Baling ayaklandı. Uzaktan yakından birçok kişi onu izledi.[3] Yuwen Tai’nin babası Yuwen Gong, memleketi Wuchuan’ın adamlarını topladı ve isyan önderlerinden birini öldürdü. Daha sonra hükümet birliklerine karşı savaşta düştü.[3] Yuwen Tai’nin kendisi sırayla üç önderin hizmetinde bulundu. İlki isyancı Ge Rong’du. İkincisi Ge Rong’u ezen general Erzhu Rong’du. Üçüncüsü Heba Yue’ydi. Saray Heba Yue’yi Moqi Chounu’nun ayaklanmasına karşı gönderince Yuwen Tai onu izleyerek Guanzhong’a girdi.[3]

Zhou Shu aileyi efsanevi imparator Shennong’a bağlar ve ona bir Siyenpi geçmişi verir.[3] Anlatısına göre Ge Wutu adlı bir ata on iki boya önderlik etti. Sonraki bir reis ava çıktığında üç yeşim mühür buldu. Mühürlerde İmparatorun Mührü yazıyordu.[3] Metne göre Siyenpiler göğe yu, hükümdara wen derdi. Aile, Yuwen adını bu sözcüklerden aldı.[3]

534’ün ikinci ayında Heba Yue, komutan arkadaşı Houmochen Yue tarafından öldürüldü.[3] Önderini yitiren ordu, o sırada Xiazhou valisi olan Yuwen Tai’yi çağırttı.[3] Yuwen Tai hafif bir maiyetle Pingliang’a at sürdü ve komutayı aldı.[3] Dördüncü ayda Long dağlarına yürüdü. Houmochen Yue’nin ordusunu bozdu, onu kovalatıp öldürttü.[3] Shanggui’de Houmochen Yue’nin yüksekçe yığılmış hazinesini buldu ve hepsini askerlerine verdi.[3]

İmparator Xiaowu o sırada Luoyang sarayında hâkim olan general Gao Huan ile arası bozuktu.[3] Yuwen Tai o yılın bir bildirisinde Gao Huan’a isyancı tebaa dedi ve eyaletleri ona karşı çağırdı.[3] 534’ün yedinci ayında, Gao Huan’ın ordusu yaklaşırken imparator hafif bir maiyetle Luoyang’dan çıkıp geçitlerden batıya gitti.[3] Yuwen Tai onu Dongyang menzil istasyonunda karşıladı ve Chang’an’a yerleştirdi.[3] Zhou Shu’nun sözleriyle orada otları temizleyip bir saray kurdular. Ordu ve devletin her kararını Yuwen Tai aldı.[3] Onuncu ayda Gao Huan başka bir prens olan Yuan Shanjian’ı yükseltti ve sarayını Ye’ye taşıdı. Zhou Shu, bunun Doğu Wei olduğunu ekler.[3]

Xiaowu aynı yılın ek on ikinci ayında öldü. Bu ay 535’in başına düşüyordu.[3] Zhou Shu ölümü yorumsuz kaydeder.[3] Bei Shi zehirli şarap içtikten sonra öldüğünü söyler.[2] Yuwen Tai ve bakanlar, İmparator Xiaowen’in torunu Yuan Baoju’yu yükseltti. Yuan Baoju 535’in birinci ayında şehrin batısında tahta çıktı ve Datong dönemini başlattı.[2] Wei’nin bölünmesi bu yüzden ya ikinci sarayın kurulduğu 534’e, ya da batı sarayının kendi imparatoruna kavuştuğu 535’e tarihlenir.[1]

İmparatorlar

Tuoba hanedanından üç imparator Chang’an’da hüküm sürdü, hepsi Yuwen Tai’nin denetimi altındaydı:[2]

  • İmparator Wen (Yuan Baoju), 535–551
  • Tahttan indirilen imparator (Yuan Qin), 551–554
  • İmparator Gong (Yuan Kuo), 554–557

İmparator Wen iradeli biriydi.[2] Luoyang’da Büyük Komutan iken bir gün, bakanlara hor bakan bir Gao Huan yandaşı olan Gao Longzhi’ye şarap sunmuştu. Gao Longzhi içmedi. Prens ona vurdu ve ona garnizon askeri diye küfretti.[2] Bei Shi’ye göre o tahttayken iktidar Zhou ailesinin, yani Yuwen Tai’nin elindeydi.[2] 551’in üçüncü ayında kırk beş yaşında öldü ve Yongling’e gömüldü.[2]

Yerine oğlu Yuan Qin geçti. Yuwen Tai’nin bir kızıyla evliydi.[9] 553’te bakan Yuan Lie, Yuwen Tai’ye karşı komplo kurdu ve idam edildi.[5] İmparator buna karşı çıktı. 554’ün başında Yuwen Tai ve bakanlar onu tahttan indirdi.[5] Birkaç ay sonra bir ziyafette saray tarihçisi Liu Qiu tabletleriyle ayağa kalktı.[5] Sarayın, merhum imparatorun oğlunu Yuwen Tai’ye emanet ettiğini hatırlattı.[5] Oğlun tahttan indirilmesinin kusuru Anding Dükü’nde değilse kimdeydi, diye sordu.[5] Yuwen Tai suçu kendi üstüne alan bir bildiri yazdırdı.[5] Tahttan indirilen imparator kısa süre sonra öldü. İmparatoriçesi, Yuwen Tai’nin kendi kızı, Wei hanedanına bağlılığı yüzünden zarar gördü.[9]

Son imparator, İmparator Wen’in küçük oğlu Yuan Kuo’ydu. 554’ten, 557’nin başında tahtı Yuwen Tai’nin oğluna bırakana kadar hüküm sürdü.[2] Yeni hanedan ona Song Dükü unvanını verdi. Kısa süre sonra öldü.[2]

Doğu Wei ile savaş (535–550)

Batı sarayı Kuzey Çin savaşlarına her bakımdan daha azıyla başladı. Doğu Wei, Sarı Irmak ovasını ve Wei’nin eski çekirdek ülkesini elinde tutuyordu. Batı ise Guanzhong’u, Gansu vadilerini ve Ordos’taki bir sınırı tutuyordu. 536’da Guanzhong’u bir kıtlık vurdu. Bei Shi’ye göre insanlar birbirini yedi ve on kişiden yedisi sekizi öldü.[2] Bu, soğuk dönemin ilk yılıydı. Altay ve Alp ağaç halkaları bu dönemi 536’dan 660 dolaylarına tarihler.[10] Yıllıklar kıtlığa bir neden göstermez.[2] Yuwen Tai 537 sonbaharında doğunun ana ordusuyla karşılaştığında elinde on binden az savaşçı vardı.[5]

İlk sınav 537’nin birinci ayında geldi.[5] Gao Huan, Puban’da Sarı Irmak üzerine üç şamandıra köprü kurdu. Öncü komutanı Dou Tai’yi Tong geçidine doğru gönderdi.[5] Yuwen Tai köprüleri bir oyalama hareketi sandı.[5] Altı bin atlıyla Chang’an’a döndü. Batıya çekilmek niyetinde olduğunun söylenmesine izin verdi.[5] Ertesi gün imparatordan ayrıldı ve şehirden gizlice çıktı. İki gün sonra şafakta Xiaoguan’daydı.[5] Dou Tai, hattı oluşmadan bir yamacın karşısında saf tuttu.[5] Dou Tai’nin ordusu bozguna uğradı. Başı kesildi, adamlarından on binden fazlası esir alındı.[5]

Sonbaharda Yuwen Tai, Luoyang yolu üzerindeki Hongnong’u aldı ve savunucularından sekiz bin kişiyi esir etti.[5] Gao Huan yüz bin adamla karşılık verdi. Sarı Irmak’ı geçti ve Huazhou’ya doğru ilerledi.[5] Yuwen Tai’nin generalleri onun daha batıya gelmesini beklemek istedi.[5] Yuwen Tai saldırdı.[5] Li Bi’nin önerisiyle Shayuan’da Wei Irmağı’nın dirseğinde, suyu arkasına alarak mevzilendi. Adamları davul çalana kadar mızraklarıyla sazlıkta yattı.[5] İkindi vakti doğu ordusu düzensizce geldi ve onun sol kanadına yığıldı. Davul çaldı. Li Bi’nin zırhlı atlıları doğu kolonuna yandan vurdu ve onu ikiye böldü.[5] Altı bin kişi öldürüldü ve yirmi bin kişi sahada teslim oldu.[5] Takipte Wei toplam yetmiş bin esir aldı. Yirmi bin zırhlı adamı alıkoydu, gerisini evine gönderdi.[5] Savaş alanında ordunun her askeri zaferi anmak için bir ağaç dikti.[5]

Karanlık bir müze vitrininde, tepelikli miğferli ve sert yüzlü iki boyalı çömlek savaşçı figürü, önlerinde iki dilli bir müze etiketi
Xianyang'daki Hujiagou'da Hou Yi'nin mezarından iki boyalı çömlek savaşçı. Chang'an çevresi topraklarında Batı Wei dönemine ait bir mezardır, bugün Xi'an'daki Shaanxi Tarih Müzesi'ndedir. Fotoğraf: Hugh Llewelyn, 2009, CC BY-SA 2.0.

538’de doğu ordusu Luoyang’da Dugu Xin’i kuşattı. Yuwen Tai ile imparator onu kurtarmaya yürüdü.[5] Irmak köprüsü ile Mang tepeleri arasındaki muharebe sekizinci ayda oldu. Şafaktan öğleden sonraya kadar sürdü, kanatların birbirini göremeyeceği kadar yoğun bir sis içindeydi.[5] Başıboş bir ok Yuwen Tai’nin atına isabet etti, at ürküp kaçtı. Subay Li Mu ona kendi atını verdi.[5] Doğulu general Gao Aocao öldürüldü. Yine de Wei’nin iki kanadı da bozuldu ve geri çekildi, Luoyang kaybedildi.[5] Shayuan’da esir alınanların birçoğu serbest bırakılıp orduya katılmıştı. Irmak köprüsünde Yuwen Tai için ölümüne savaştılar.[5] Diğerleri Guanzhong’da bırakılmıştı. Zhao Qingque önderliğinde ayaklandılar ve Yuwen Tai dönüp onları bastırana kadar Chang’an’ın iç şehrini elde tuttular.[5]

Gao Huan 542’de yeniden geldi. Fen ve Jiang bölgelerini işgal etti ve Yubi’yi kuşattı. Yuwen Tai yürüyünce geri döndü.[5] 543’te doğulu bir vali olan Gao Zhongmi, eyaletiyle birlikte batıya geçti.[5] Ardından Mang tepelerinde olan muharebe Wei için iyi başladı.[5] Heba Sheng’in kovaladığı Gao Huan, atının üstünde tek başına ve güçlükle kaçtı.[5] Doğu ordusu toparlandı. Wei’nin sol kanadı çözüldü ve Yuwen Tai geceleyin çekildi.[5] Generalleri başarısız olduğu için rütbesinin indirilmesini istedi. İmparator reddetti. Saray, Guanzhong ve Long bölgesinin önde gelen ailelerini büyük ölçekte orduya aldı.[5]

546’da Gao Huan Yubi’yi ikinci kez kuşattı.[5] Wei Xiaokuan kaleyi altmış gün boyunca tuttu.[5] Kuşatanların her on kişisinden ikisi üçü öldü. Hastalanan Gao Huan ordugâhını yakıp çekildi.[5] 547’nin birinci ayında öldü.[5] Gao Huan’ın Sarı Irmak’ın güneyindeki komutanı Hou Jing, batıya altı eyalet önerdi. Sonra güneyde Liang’a yöneldi. Yuwen Tai ona gönderdiği birlikleri geri çağırdı.[5] 549’da doğu ordusu, batı adına Wang Sizheng’in elinde tuttuğu Yingchuan’ı, bir ırmağı set altına alıp şehrin çevresini su basarak aldı.[5] 550’de Gao Huan’ın oğlu Gao Yang doğu imparatorunu tahttan indirdi ve Qi’yi kurdu.[5] Yuwen Tai o sonbahar doğuya yürüdü. Sonbahardan kışa kadar yağmur yağdı, ordunun atları ve eşekleri öldü. Geri döndü.[5] Zhou Shu’ya göre o günden sonra Sarı Irmak’ın güneyinde Luoyang’dan, kuzeyinde Pingyang’dan doğuya kalan ülke Qi’nindi.[5]

545: Batı Wei'nin başbakanı Yuwen Tai, Jiuquanlı bir Soğdlu olan An Nuopantuo'yu Altay'daki, hâlâ Rouranlara tabi Göktürklerin yanına gönderir. Bir Çin devletinin Aşinalara gönderdiği ilk elçiliktir. Modern harita, yol çizilmiştir, kaynak bir güzergâh adlandırmaz.
545: Batı Wei'nin başbakanı Yuwen Tai, Jiuquanlı bir Soğdlu olan An Nuopantuo'yu Altay'daki, hâlâ Rouranlara tabi Göktürklerin yanına gönderir. Bir Çin devletinin Aşinalara gönderdiği ilk elçiliktir. Modern harita, yol çizilmiştir, kaynak bir güzergâh adlandırmaz.
© Emre-E Yavuz 2026

Rouran evliliği (538–540)

Doğudaki savaş kuzeydeki siyaseti belirledi. Bei Shi sarayın gerekçesini aktarır.[9] Başkent Guanzhong’a yeni taşınmıştı ve saray doğudaki seferlere yönelmişti. Rouranlar sınıra akın ediyordu ve kuzeyde bir savaşa ayıracak vakit yoktu. İmparator bu yüzden onları yatıştırmak için bir evlilik yaptı.[9] İki Wei sarayı da Rouran kağanı Anagui için yarıştı.[7] Batı, bir görevlinin kızını Anagui’nin kardeşi Tahan ile Huazheng Prensesi unvanıyla evlendirdi.[7] İmparator Wen, Anagui’nin en büyük kızını imparatoriçesi olarak aldı. Üstüne altın ve ipek armağanlar ekledi.[7] Anagui doğu sarayının elçisini alıkoydu ve yanıt göndermedi.[7]

Evlilik, hüküm süren imparatoriçeye makamına mal oldu.[9] İmparator Wen’in eşi İmparatoriçe Yifu, ataları Qinghai Gölü’ndeki Tuyuhun reisleri olan bir aileden geliyordu.[9] 538’de tahttan indirildi.[2] Saraydan çıkarıldı ve Budist rahibe olarak yemin etmeye zorlandı.[9] Sonra Qinzhou valisi olan oğlunun yanında yaşamaya gönderildi.[9] Bei Shi’ye göre imparator onu unutmadı. Ona gizlice saçlarını yeniden uzatmasını söyledi.[9]

Anagui’nin kızı güneye yedi yüz araba, on bin at ve bin deveyle geldi.[9] Rouranlar arasında doğu, saygı yönüydü. Çadırları ve hasırları hep doğuya bakardı.[9] Kara Tuz Gölü’nde Prens Yuan Fu önderliğindeki Wei muhafızları onu karşıladı ve bir Çin imparatoriçesi gibi güneye dönmesini istedi.[9] O, Wei efendisini henüz görmediğini ve hâlâ bir Rouran kadını olduğunu söyledi. Wei muhafızı güneye bakıyorsa kendisi doğuya bakacaktı.[9] 538’in başında Chang’an’a ulaştı. On dört yaşında imparatoriçe yapıldı.[9]

Evlilik Rouranları tutmadı. 540’ta büyük bir kuvvetle Sarı Irmak’ı geçtiler. Öncüleri Xiazhou’yu geçti.[9] Yuwen Tai onlarla karşılaşmak için orduları Shayuan’da topladı.[5] Sarayda, Rouranların tahttan indirilen imparatoriçe yüzünden geldiği söylendi.[9] İmparator şöyle yanıt verdi: bir kadın için bir milyonluk ordu nasıl toplanabilirdi?[9] Yine de, dedi, böyle sözler dolaşırken generallerinin yüzüne bakamazdı.[9] Bir saray görevlisini kendi el yazısıyla yazdığı bir emirle gönderdi. Eski imparatoriçe otuz bir yaşında kendi canına kıydı.[9] Maiji uçurumuna oyulmuş bir nişe gömüldü.[9] Rouran imparatoriçesi aynı yıl on altı yaşında doğum sırasında öldü. Saray, selefinin ruhunun ona göründüğüne inandı.[9]

Doğu sarayı onun ölümünü kullandı.[7] Gao Huan’ın elçisi Anagui’ye, İmparator Wen ile Yuwen Tai’nin İmparator Xiaowu’yu, şimdi de kızını öldürdüğünü söyledi.[7] Kardeşine verilen prensesin, elçiye göre, ödünç bir unvanı olan uzak bir akraba olduğunu da ekledi.[7] Rouranlar ırmağı geçtiğinde Yuwen Tai’nin otu yaktığını, böylece atlarının açlıktan ilerleyemediğini de söyledi.[7] Anagui doğuya döndü.[7] Doğu sarayı oğluna bir prenses verdi. 546’da Gao Huan kendisi Anagui’nin gözde kızını aldı.[7] Bei Shi’ye göre o günden sonra doğu sınırı sakindi.[7] Doğu Wei yıllıklarında Rouranlar, 540’tan 550’ye kadar bir yıl dışında her yıl haraç getirenler arasında görünür. Tuyuhun bu yılların altısında görünür.[2]

Batı Wei için kuzey düşman kaldı.[5] Rouranlar 547’de Gaoping’e akın etti ve Fangcheng’e kadar ulaştı.[5] 540’lara gelindiğinde Rouranlar da Tuyuhun da doğu sarayına elçilerini gönderiyordu. Batı Wei üçüne birden karşı duruyordu.[2]

Göktürkler (542–552)

Göktürkler batı sarayının kayıtlarına akıncı olarak girer.[11] Zhou Shu, kuzey sınırındaki Suizhou valisi Yuwen Ce’nin biyografisinde, Sarı Irmak donunca Göktürklerin her yıl akına geldiğini kaydeder. Halk kalelere taşınmıştı.[11] Yuwen Ce onları köylerinde bıraktı.[11] Yollar boyunca birkaç yüz yerde odun yığdırdı. Gözcülerini uzaklara gönderdi.[11] 542’nin on ikinci ayında Göktürkler, sınırdan birkaç düzine li ötedeki Liangu’dan girdi.[11] Yığınlar bir anda tutuşturuldu. Göktürkler ateşleri büyük bir ordu sandı. Paniğe kapılıp kaçtılar, birbirlerini çiğnediler, hayvanlarını ve yüklerini geride bıraktılar.[11] Biyografiye göre bundan sonra bir daha gelmeye cesaret edemediler.[11] Biyografi hiçbir Göktürk önderinin adını vermez. Bu yüzden akın Bumin’e çıkarımla atfedilir.[11]

Üç yıl sonra Chang’an sarayı Göktürkleri kendisi aradı. 545’te Bumin’in halkı büyümüştü. Çin’le ilişki isteyerek önce sınıra ipek ve ipek lifi satın almaya geldiler. Yuwen Tai, elçi olarak Jiuquan’lı bir Hu olan An Nuopantuo’yu gönderdi.[4] Modern anlatımlar An Nuopantuo adını, Anahita’nın kulu anlamındaki Soğdca Anahitabanda olarak okur.[12] Göktürkler birbirini kutladı. Büyük bir devletin elçisi gelmişti, dediler, devletleri yükselecekti.[4] 546’da Bumin karşılık olarak ülkesinin ürünleriyle bir elçilik gönderdi.[4] Elçilik, Wei’nin akınlara cevabı olabilir: yağmayı önleyen bir ticaret teklifi. Zhou Shu ise onu Wei’nin yanıtladığı bir Göktürk ticaret isteği olarak anlatır.[13]

Aynı yıl Bumin, Tielelerin Rouranlara karşı bir ayaklanmasının üzerine yürüdü. Elli binden fazla çadırın teslimini kabul etti.[4] Sonra Anagui’den bir eş istedi.[4] Anagui ona hakaret etmesi için bir adam gönderdi: sen benim demirci kölemsin, bu sözleri söylemeye nasıl cüret edersin?[4] Bumin haberciyi öldürdü ve Rouranlarla bağını kopardı.[4] Bunun yerine Wei’den istedi. Yuwen Tai kabul etti.[4] 551’in altıncı ayında Wei prensesi Changle Bumin’le evlendirildi.[4] İmparator Wen o yıl ölünce Bumin yas tutmak için bir elçi gönderdi. İki yüz at da armağan etti.[4]

552 Çin yılının birinci ayında, Rouranlara karşı savaşının sonunda Bumin onları Huaihuang’ın kuzeyinde yok etti. Anagui kendi canına kıydı.[4] Bu ay 11 Şubat’tan 10 Mart’a kadar sürdü. O kış kazanılan iki zaferin ikincisiydi. Bir tarihleme birincisini, Cungarya’daki zaferi, Ocak’a koyar.[14] Zhou Shu zaferi Wei takvimine göre, tahttan indirilen imparatorun ilk yılına tarihler.[4] Bumin bundan sonra İllig Kağan unvanını aldı. Kağanlığı kurdu.[4] Aynı tarihteki Shi Ning biyografisi, Anagui’yi Göktürklerin öldürdüğünü söyler.[15] Hiçbir kaynak, 552’de Bumin’in yanında bir Wei ordusu bulunduğunu kaydetmez.[4]

Wei, Bumin’e asker değil itibar vermişti. Bir Çin sarayı onu, henüz Rouranların demircisiyken kendi başına bir taraf olarak kabul etmişti. Bir Rouran prensesi hakaretle reddedildikten sonra ona bir prenses vermişti.[4] Wei’nin kazancı, Rouranların doğuya katıldığı anda Rouranların öbür tarafında bir güçtü.

Rouran kalıntısı (552–555)

Anagui’nin düşüşü Rouranları Wei sınırında bitirmedi. Göktürklerden kaçan gruplar Anagui’nin oğulları ve torunları çevresinde toplandı. Sarı Irmak’ın batısındaki ülkeye akın ettiler.[15] 552’den itibaren yeniden Liangzhou valisi olan Shi Ning onları yolda kesti.[15] Anagui’nin iki torununu boylarının reisleriyle birlikte yakaladı. Sonraki çatışmada birkaç on bin esir aldı.[15] 554’te bir Rouran komutanı Guangwu’ya akın etti.[5] Zhou Shu, Zhao Gui’nin onu kovalayıp adamlarından birkaç bin kişiyi öldürdüğünü anlatır.[5] Bei Shi komutayı Li Bi’ye atfeder.[2]

Bu arada Göktürkler Wei ile bir ortak olarak ilişki kurdu.[4] 553’ün üçüncü ayında Bumin’in oğlu ve halefi Issık Kağan elli bin at gönderdi.[4] Göktürklerin atları ile Çin saraylarının ipeği bir değişimin iki yanını oluşturdu. Değişim otuz yıl kadar sürdü.[16]

Son Rouranlar Wei’nin yanına kendileri geldi.[7] Göktürkler Rouranları tekrar tekrar bozdu. Bin haneyi aşan bir kalıntı Guanzhong’a kaçtı.[7] Onların hükümdarı, Anagui’nin amcası Dengshuzi’ydı.[4] Artık kağan olan Mukan, hepsinin öldürülmesini istedi.[4] Bei Shi’ye göre Göktürkler, hepsinin öldürülmesini istemek için elçi üstüne elçi gönderdi.[7] Aynı metin nedenini de verir.[7] Göktürkler kendi güçlerine ve Batı Wei ile dostluklarına güveniyordu. Kurtulanların dayanacak büyük bir devlet bulmasından korkuyorlardı.[7] Yuwen Tai isteği meclisine götürdü ve kabul etti.[7] Dengshuzi ile halkından üç bin kadar kişi yakalanıp Göktürk elçilerine teslim edildi. Chang’an’ın Qingmen kapısının dışında öldürüldüler.[4] Gençler ve oğlanlar bağışlandı ve prens ile dük hanelerine hizmetçi olarak verildi.[7]

Zhou Shu teslime yıl vermez.[4] Göktürk bölümü onu 553 atlarının ardından anlatır. Modern anlatımlar onu çoğu zaman o yıla tarihler. Bei Shi’nin Rouran bölümü Guanzhong’a kaçışı İmparator Gong’un ikinci yılına, 555’e koyar.[7] Modern anlatımlar sonraki tarihi izler.[17]

Kalıntının öbür bölümü, Anagui’nin oğlu Anluochen’in önderliğinde Qi’ye kaçmıştı.[7] Qi önce onu kendi müşterisi olarak yerleştirdi. O 554’te onlara karşı dönünce halkını kırdılar.[7]

Zhou Shu’nun derleyicileri bu işi savunmadı.[5] Yuwen Tai hakkındaki hükümlerinde iki eylemi yan yana koydular. Biri, bütün bir şehrin köleleştirilmesiyle biten Jiangling baskınıydı. Öbürü, teslim olmaya gelen Rouranların yok edilmesiydi.[5] İkisi de, diye yazdılar, çıkar hesabından doğmuştu ve erdemin karşısındaydı. Zhou’nun uzun sürmemesinin nedeni bu olabilir, diye ima ettiler.[5]

Batı sınırı

Sarı Irmak’ın batısında Batı Wei, Dunhuang’a kadar Gansu koridorunu elinde tutuyordu. 546’da Liangzhou valisi Yuwen Zhonghe isyan etti. Guazhou’da Zhang Bao adlı bir adam valiyi öldürdü ve ona katıldı.[5] Dugu Xin Liangzhou’yu aldı ve altı bin haneyi Chang’an’a taşıdı. Guazhou’da subay Linghu Yan, Zhang Bao’yu öldürdü.[5] Guazhou, Dunhuang’un eyaletiydi. 548’de Yuwen Tai veliaht prensle birlikte batı sınırını dolaştı.[5] Long dağlarını geçti. Kayaya bir yazıt kazıttı ve kuzey Long Suru boyunca at sürdü.[5]

Dunhuang’ın ötesindeki vaha devletleri yeni saraya yöneldi.[4] 542’de Shanshan kralının ağabeyi halkıyla birlikte Wei’ye geçti.[4] Gaochang kralları Qu Jia döneminden beri Wei’ye tâbi olarak hizmet etmişti. Şimdi atamalarını Chang’an’dan aldılar.[4] 548’de bir ferman varis Xuanxi’yi kral yaptı. 555’te Tiandi Dükü Mao onun yerine geçti.[4] Eftalitler 546 ve 553’te ülkelerinin ürünleriyle elçilik gönderdi. İran kralı 553’te bir elçilik gönderdi.[4] Zhou Shu, kısa süre sonra Göktürklerin Eftalitleri bozduğunu ekler. Boyları dağıldı ve haraçları kesildi.[4]

Batıdaki en güçlü komşu, Qinghai Gölü’ndeki Siyenpi kökenli bir halk olan Tuyuhun’du.[4] Hükümdarları Kualü, hanedanından kendine kağan diyen ilkti. Gölün on beş li batısında surlu bir başkenti vardı, ama keçe bir çadırda yaşar, su ve otlak arayışıyla göç ederdi.[4] Kualü Datong yıllarında Wei’ye at, koyun ve sığır gönderdi. Yine de sınıra akınları durmadı.[4] 553’ün dördüncü ayında Yuwen Tai otuz bin seçme atlıyla Long dağlarını ve Jincheng’de Sarı Irmak’ı geçip Guzang’a ilerledi.[5] Kualü korkuya kapılıp haraç gönderdi.[5] Qi’ye de elçiler gönderiyordu.[4] Shi Ning bu elçiliklerden birini dönüş yolunda, Liangzhou’nun batısındaki Chiquan’da yakaladı.[4] Bir Tuyuhun bakanı ile bir general, iki yüz kırk Hu tüccarı, altı yüz deve ve katır, on binlerce top ipek ve renkli kumaş aldı.[4] Zhou Shu’nun Tuyuhun bölümü yakalamayı 553’e tarihler.[4] Shi Ning’in biyografisi onu bir yıl sonraya koyar.[15]

Mukan ile Tuyuhun’a karşı sefer (555–556)

Mukan Kağan, Tuyuhun’a saldırmak için Liangzhou’dan geçmek üzere izin istedi. Yuwen Tai, Shi Ning’e atlılarıyla birlikte onunla gitmesini emretti.[15] Fanhe’de Tuyuhun onların geldiğini öğrenip güney dağlarına kaçtı.[15] Mukan ordusunu bölmeyi, onları kovalamayı ve Qinghai’de yeniden buluşmayı düşünüyordu.[15] Shi Ning ona başka türlü öğüt verdi.[15] Shudun ve Hezhen, dedi, Tuyuhun’un yuvalarıydı. Kökleri sökülürse gerisi kendiliğinden dağılırdı.[15] Mukan kabul etti. Hezhen’e kuzey yoluyla gitti, Shi Ning de Shudun’a yöneldi.[15]

Shudun eski Tuyuhun başkentiydi ve çok hazine barındırıyordu.[15] Hükümdarı çoktan Hezhen’e kaçmıştı. Orayı tutmak için birkaç bin adamla bir prens bırakmıştı.[15] Shi Ning saldırdı ve geri çekildi.[15] Savunucular onu kovalamak için kapıyı açtı. Adamları dönüp kapı kapanamadan içeri girdi.[15] Prensi yakaladı ve bütün esirleri ve hazineyi Göktürklere verdi.[15] Mukan Hezhen’i aldı ve Tuyuhun hükümdarının karısını ve çocuklarını yakaladı.[15]

İki ordu Qinghai’de yeniden buluştu.[15] Mukan, Shi Ning’in elini tuttu ve cesaretini övdü.[15] Bindiği atı ona verdi ve çadırının önünde ona bindirdi. Kendisi yanında yaya yürüdü.[15] Biyografiye göre Göktürkler Shi Ning’e Orta Krallığın ilahî bilge adamı dedi.[15] Ayrılırken Mukan ona yüz köle, beş yüz at ve on bin koyun verdi.[15] Shi Ning saraya vardığında Yuwen Tai ölmüştü. Zaferi mezarında bildirmek için izin istedi.[15]

Zhou Shu’nun Tuyuhun bölümü seferi İmparator Gong’un ikinci yılına, 555’e tarihler.[4] Göktürk bölümü onu üçüncü bir yıla koyar, modern yayımcılar bunu 556 diye okur. Shi Ning’in biyografisi onu, Yuwen Tai’nin 556 sonundaki ölümünden kısa süre öncesine yerleştirir.[4] Batı Wei’nin Göktürklerle ortak yürüttüğü tek seferdi. Ganimet kağana gitti.[15]

Güneydeki fetihler (550–554)

Hou Jing’in ayaklanmasından sonra Liang’daki iç savaş güneyi Batı Wei’ye açtı.[5] 550’de Yang Zhong Liang generali Liu Zhongli’yi yendi ve esir aldı. Yongzhou’nun Liang valisi Prens Xiao Cha kendisini çoktan Wei’nin himayesine vermişti.[5] 552’de bir Wei ordusu Hanzhong’daki Nanzheng’i aldı.[5] 553’te Yuchi Jiong Sichuan’a yürüdü ve sekizinci ayda Chengdu’yu aldı. Zhou Shu, Jian geçidinin güneyindeki toprağın yatıştırıldığını söyler.[5]

Jiangling’deki Liang imparatoru Yuan bunun üzerine eski sınırı istedi. Qi’ye de yanaştı.[5] 554’ün onuncu ayında Yu Jin, Yuwen Hu, Yang Zhong ve Wei Xiaokuan elli bin adamla Jiangling üzerine yürüdü.[5] Şehir on birinci ayda düştü. İmparator yakalandı ve öldürüldü.[5] Halkından yüz binden fazla kişi köle olarak götürüldü. İki yüz kadar hane bağışlandı.[5] Xiao Cha, Wei’ye bağımlı bir Liang’ın hükümdarı olarak Jiangling’e yerleştirildi.[5] Qi bir yardım ordusu gönderdi, ordu şehir düştükten sonra vardı.[8]

Ordu ve yönetim

Yuwen Tai’nin reformları 535’te yirmi dört maddelik yeni düzenlemelerle başladı. Bunları, süregiden seferlerin halkı ve görevlileri yıprattığı için hazırlattı.[5] 541’de on iki madde daha geldi.[5] 544’te bakan Su Chuo iki takımı beş ciltlik bir yasa olarak yeniden düzenledi. O günden sonra valiler ve sulh yargıçları bu yasaya göre seçildi.[5] Saray 540’ta ve yine 546’da wuzhu sikkeleri bastırdı. 547’de tarlaları sulamak için Bai kanalını kazdırdı.[2] 542’de ilk kez altı ordu kurdu.[2]

Küçük bir başlık, kemerli bir ceket ve geniş pantolon giymiş bir görevlinin, müze vitrininde kare bir kaide üzerinde ayakta duran boyalı çömlek figürü
Pekin'deki Çin Ulusal Müzesi'nde Batı Wei dönemine ait bir askerî görevlinin çömlek figürü. Fotoğraf: Gary Todd, 2011, CC0.

Ordunun başında Devlet Direkleri, zhuguo da jiangjun, dururdu. Bu rütbe Erzhu Rong için yaratılmış, 537’de Yuwen Tai için yeniden canlandırılmıştı.[6] 550’ye gelindiğinde sekiz kişi bu rütbeyi taşıyordu.[6] Yuwen Tai bütün orduların komutanıydı.[6] İmparatorluk hanedanından bir prens olan Yuan Xin, komuta etmeden rütbeyi taşıdı.[6] Diğer altısı Li Hu, Li Bi, Dugu Xin, Zhao Gui, Yu Jin ve Houmochen Chong’du.[6] Altısının her biri on iki Büyük General’den ikisine komuta ederdi. Her Büyük General iki kaifuya komuta ederdi, her kaifu da bir ordunun başındaydı. Toplam yirmi dört ordu vardı.[6] Zhou Shu, kendi çağında insanlar büyük ailelerden söz ederken önce sekiz Direğin hanelerini andığını ekler.[6] Modern tarihçiler bu örgütlenmeyi fubing, yani garnizon askerleri adıyla bilir. Sui ile erken Tang ordularının kökenini ona dayandırırlar.

Batı Wei komutanlarına Tuoba adlarını da geri verdi.[2] 549’da bir ferman, soyadları Taihe döneminde değiştirilen Dai adamlarının eski adlarına dönmesini emretti.[2] İmparator Xiaowen döneminin Taihe değişiklikleri, Tuoba soylularının boy adlarını Çince soyadlarına çevirmişti. 554’te Yuwen Tai daha da ileri gitti.[5] Zhou Shu’ya göre Wei otuz altı devlet ve doksan dokuz büyük boyla başlamıştı, bunların çoğu o günden beri sönmüştü.[5] Şimdi en yüksek liyakatli generaller otuz altı devletin, bir sonrakiler de doksan dokuz boyun varisi yapıldı. Komutalarındaki askerler komutanlarının soyadlarını aldı.[5]

Makamlar 554’te izledi. Görevlilerin rütbeleri dokuz komuta derecesi olarak yeniden düzenlendi ve kırk altı eyalet, yüz altı idari bölge (komutanlık) ve iki yüz otuz ilçe yeni adlar aldı.[5] 556’nın birinci ayında Zhou Ayinleri’nin altı bakanlığı, Han ve Wei’den miras kalan makamların yerini aldı.[5] Su Chuo ile Lu Bian reformu Datong yıllarından beri hazırlıyordu.[5] Yuwen Tai Büyük Öğretmen ve Büyük Yönetici oldu. Li Bi, Zhao Gui, Dugu Xin, Yu Jin ve Houmochen Chong öbür bakanlıkların başına geçti.[5]

Direklerin haneleri hizmet ettikleri devletten daha uzun yaşadı.[6] Zhou Shu, Dugu Xin’in kızlarının üç hanedanın imparatoriçesi olduğunu not eder. En büyüğü Zhou’nun, dördüncüsü Tang hanedanının, yedincisi Sui’nin imparatoriçesiydi.[6] Eski çağlardan beri buna benzer bir şey görülmemişti, der.[6] Li Hu’nun torunu Tang’ı kurdu. On iki Büyük Generalden biri olan Yang Zhong, Sui’nin kurucusunun babasıydı.

Din ve sanat

538’in birinci ayında İmparator Wen sarayın Qinghui salonunda Gök’e ibadet etti. Ayin saltanatının geri kalanında sürdürüldü.[2] Budizm saraya kadar girmişti.[9] İmparatoriçe Yifu ölmeden önce keşişleri adak sunmaya çağırtmıştı. Birkaç düzine hizmetçisine yemin ettirdi, saçlarını kendi eliyle kesti.[9] Mezarı Maiji uçurumunda bir nişti.[9] Tianshui yakınındaki Maijishan mağara tapınakları dönemin heykellerini barındırır. Oradaki mağaralardan biri onun mezarı olarak belirlenmiştir. Batı Wei’nin son imparatoriçesi, İmparator Gong’un eşi, rahibe oldu ve bir Budist manastırında öldü.[9]

Üstü yuvarlak taş bir stel: kemerli bir nişte, ayakta duran yardımcılar arasında oturan bir Buda, altında küçük oyma figürler ve bir yazıt paneli
Xi'an'daki Beilin Müzesi'nde, Batı Wei dönemine ait, yardımcıların arasında oturan bir Buda'yı gösteren Budist stel. Xi'an, eski Chang'an'dır. Fotoğraf: Gary Todd, 2011, CC0.

Devletin batı ucunda, Dunhuang yakınındaki Mogao 285 numaralı mağara Datong’un dördüncü ve beşinci yıllarının, 538 ve 539’un boyalı adak yazılarını taşır. Alanın tarihli en eski mağarasıdır. Duvarlarında, başka sahnelerin yanı sıra, ceza olarak gözleri kör edilen ve Buda tarafından dine döndürülen beş yüz haydudun hikâyesi görülür. Resimde haydutlarla savaşan askerler zırhlı ceketler giyer ve zırhlı atlara biner.

Birkaç sıra halinde oyulmuş yüksek bir taş stel: üst nişte yardımcılarıyla oturan bir Buda, alt nişte bağdaş kurmuş oturan bir Buda, çevrelerinde küçük figür ve sahne sıraları
Xi'an Müzesi'nde, Batı Wei dönemine ait, sıralar halinde oyulmuş, iki oturan Buda ve kabartma sahneler taşıyan Budist stel. Fotoğraf: Gary Todd, 2011, CC0.

Son (556–557)

556’nın dördüncü ayında Yuwen Tai bir denetim gezisi için kuzeye gitti. Yedinci ayda Sarı Irmak’ın kuzey kolunu geçti.[5] Dokuzuncu ayda hastalandı ve Yunyang’a döndü. Yeğeni Yuwen Hu’ya varisini desteklemesini tembihledi.[5] 556’nın onuncu ayında Yunyang sarayında elli iki yaşında öldü. Chengling’e gömüldü.[5] Kendisine Mukan’ın bir kızı vaat edilmişti. Sözleşme tamamlanmadan öldü.[4]

Görevlerini oğlu Yuwen Jue devraldı.[18] On ikinci ayda İmparator Gong ona Zhou Dükü unvanını tevcih etti. On üç gün sonra tahtı ona bıraktı.[18] Tahttan çekilme fermanı, Gök’ün Wei’den bıktığını söylüyordu.[18] O gün 557’nin başına düştü. Ertesi gün, yeni yılın birinci ayında Yuwen Jue Gök Kralı unvanını aldı. Kuzey Zhou’yu kurdu.[18] Bei Qi Shu tahttan çekilmeyi on ikinci ayda, Qi tarafından kaydeder.[8] Zhou, Göktürklerle ittifakı, bir Göktürk gelini vaadini ve Qi ile savaşı devraldı.[4]

Değerlendirme

Batı Wei, kırık bir imparatorluğun daha zayıf yarısı olarak başladı: daha az adam, daha yoksul toprak ve ikinci yılında bir kıtlık.[5] 537 muharebelerini kazanarak, Yubi’yi tutarak ve ordusunu Guanzhong’un önde gelen aileleri çevresinde kurarak ayakta kaldı.[5] Kuzeyde Rouranları 540’ta doğu sarayına kaptırdı. Beş yıl sonra Göktürkleri buldu. İttifak Zhou’ya geçti ve Göktürk-Zhou ittifakı oldu.[4] Batı Wei generallerinin haneleri onuncu yüzyıla kadar Çin’e hükmetti.

Göktürkler için Batı Wei, elçilerini kabul eden, onlara bir prenses veren ve yanlarında savaşan ilk Çin devletiydi.[4] Halefleri için yazılan tarih olan Zhou Shu, Bumin hakkında bilinenlerin çoğunun kaynağıdır.

Kaynaklar

Batı Wei’nin kendi hanedan tarihi yoktur. Tarihi, onun yerini alan hanedan için Tang döneminde yazılan Zhou Shu’da anlatılır. Zhou Shu, Yuwen Tai’yi Zhou’nun kurucusu sayar ve yıllıklarını ilk iki bölümünde verir.[3] Biyografileri, aralarında Yuwen Ce ile Shi Ning’inkiler, ve yabancı halklar bölümü sınırın tarihini anlatır.[19] Bei Shi üç Batı Wei imparatorunun yıllıklarını ve imparatoriçelerinin biyografilerini ekler.[2] Zhou Shu’dan ve öbür tarihlerden yararlanan bir derlemedir. Onlarla uyuştuğu yerde ikinci bir tanık değildir.

Wei Shu Qi sarayında yazıldı. Rouran bölümü batı sarayından yalnızca bir kez, imparatorun geçitlere kaçışında söz eder. Anagui’nin evliliklerini yalnızca doğu sarayı yönünden izler.[20] Bei Qi Shu Batı Wei’yi sınırın karşı yanından kaydeder.[8] Her iki taraf da öbürünü düşman olarak yazdı. Zhou Shu’daki Yuwen Tai’nin 534 bildirisi Gao Huan’a isyancı tebaa der.[3] Bei Shi, Gao Huan’ın elçisinin Yuwen Tai’ye karşı Rouran kağanı önünde getirdiği suçlamaları korur.[7]

Diğer devletlerle ilişkiler

Kırmızı savaş, mavi ittifak, altın ticaret demektir. Aynı anda birden fazlası varsa çizgi ağır basanı gösterir, ittifak ile ticaret yan yana durabilir. Her çizgi bir maddeye dayanır. Bir devletin üzerine gelince en ağır basan ilişkisi görünür, seçince olayları listelenir. Sürgü belli bir yılda neyin var olduğunu gösterir, Oynat yılları sırayla geçirir.

  1. Rouran Kağanlığı535 – 554

  2. Birinci Göktürk Kağanlığı545 – 557

  3. Kuzey Qi550 – 557

Notlar

  1. ^ a b Golden 1992, p. 75
  2. ^ a b c d e f g h i j k l m n o p q r s t u v w Bei Shi (History of the Northern Dynasties), juan 5
  3. ^ a b c d e f g h i j k l m n o p q r s t u v w x Zhou Shu (Book of Zhou), juan 1
  4. ^ a b c d e f g h i j k l m n o p q r s t u v w x y z aa ab ac ad ae af ag ah ai aj ak al am an ao ap aq ar as Zhou Shu (Book of Zhou), juan 50
  5. ^ a b c d e f g h i j k l m n o p q r s t u v w x y z aa ab ac ad ae af ag ah ai aj ak al am an ao ap aq ar as at au av aw ax ay az ba bb bc bd be bf bg bh bi bj bk bl bm bn bo bp bq br bs bt bu bv bw bx by bz ca cb cc cd ce cf Zhou Shu (Book of Zhou), juan 2
  6. ^ a b c d e f g h i j k Zhou Shu (Book of Zhou), juan 16
  7. ^ a b c d e f g h i j k l m n o p q r s t u v w Bei Shi (History of the Northern Dynasties), juan 98
  8. ^ a b c d Bei Qi Shu (Book of Northern Qi), juan 4
  9. ^ a b c d e f g h i j k l m n o p q r s t u v w x y Bei Shi (History of the Northern Dynasties), juan 13
  10. ^ Büntgen 2016
  11. ^ a b c d e f g h Zhou Shu (Book of Zhou), juan 27
  12. ^ de la Vaissière 2005a, p. 205
  13. ^ Yavuz 2025, p. 218
  14. ^ Yavuz 2025, p. 225
  15. ^ a b c d e f g h i j k l m n o p q r s t u v w x Zhou Shu (Book of Zhou), juan 28
  16. ^ de la Vaissière 2005a, p. 210
  17. ^ Golden 1992, p. 79
  18. ^ a b c d Zhou Shu (Book of Zhou), juan 3
  19. ^ Zhou Shu (Book of Zhou)
  20. ^ Wei Shu, juan 103

Kaynaklar

Literatür

  • Peter B. Golden, An Introduction to the History of the Turkic Peoples (1992)
  • Emre-E. Yavuz, The Gokturk Empire: 2nd Edition (2025)
  • Étienne de la Vaissière, Sogdian Traders: A History (2005)
  • Ulf Büntgen; Vladimir S. Myglan; Fredrik Charpentier Ljungqvist; Michael McCormick; Nicola Di Cosmo et al., Cooling and societal change during the Late Antique Little Ice Age from 536 to around 660 AD (2016)

İlgili maddeler

Buraya bağlantı verenler30

Kişiler
Dengzhu · Empress Yujiulü · Gao Huan · Issik Khan · Mukan Khan · Princess Changle · Tahan · Yuwen Tai
Devletler
Northern Qi · Northern Wei · Northern Zhou · Rouran Khaganate
Savaşlar
Hegemony Wars in Northern China · The Göktürk–Rouran Wars · The Turkic War of Independence · The Zhou–Qi war, 557–577
Muharebeler ve olaylar
Battle of Mount Mulai (553) · Göktürk raid of 542 · Göktürk–Wei Campaign against Tuyuhun (556) · Mukan's Destruction of Dengshuzi (553–555) · Rise of Anagui Khan · The Göktürk–Wei alliance · The Qingmen Executions (555) · The Rouran Marriage Refusal (546) · Western Wei embassy of 545
Yerler
Jiuquan · Pingliang
Halklar
Xianbei
Kurumlar ve Unvanlar
Border Markets
Gelenekler ve eğlenceler
The Chile Song

Bu maddeyi kaynak göster

Yavuz, Emre-E. “Western Wei.” Turkic Atlas, revised 8 November 2026. https://turkicatlas.org/polities/western-wei/

Son güncelleme: 8 Kasım 2026