Kemik ve Boynuz İşçiliği

Kemik ve boynuz bozkır yayının malzemesidir. Bileşik yayın karnı boynuzdandır, kemik plakalar kulaklarını ve kabzasını sertleştirir.^[1] Aynı malzemelerden ok uçları ve atın donanımına ait parçalar da yapılırdı.^[2]

Yayın kemik plakaları

Hunların yayı, 140 ile 160 santimetre arasında, kıvrık bir bileşik yaydı.^[1] Ahşap özü kirişle kaplanmış, karnı boynuzla desteklenmişti.^[1] Onu yedi kemik plaka sertleştirirdi, her kulakta bir çift, kabzada da üç tane.^[1] Böyle yayların uzun kulakları plakalara ihtiyaç duyardı. Düz ahşap kulaklar çekişin gerilimi altında kırılırdı.^[3]

Boynuz, kiriş ve ahşap çürüdüğü için ayakta kalan başlıca iz plakalardır. Mezarlarda takımlar hemen her zaman eksiktir. Moravya’daki Blučina mezarından çıkan plakalar tek bir yaya uymaz. İki ya da üç kırık yaydan gelirler.^[4] Taşkent vahasındaki Ak-Tobe’de dördüncü yüzyıl sonuna ait bir mezarda iki uzun kemik şerit iki ayrı yaydan geliyordu. Ölü savaşçı, kırık parçalardan birleştirilmiş bir yayla gömülmüştü.^[5] Kırılan bir yay onarılamazdı, sahipleri de sağlam bir yayı gömmekten kaçınmış görünür.^[4]

Kemik plakalar Altay mezarlarında da bulunur. Birinci bin yılın sonundan altıncı yüzyıl başına kadar var olan Bulan-Koby tipi mezarlarda yaylar, kemik ve demir ok uçları ve zırh plakaları vardı.^[6] Bu tipten bir Stepushka-2 mezarında bir yayın kemik plakaları, kemik ve demir ok uçlarıyla birlikte bulundu.^[7] Türk dönemine ait sonraki Kudyrge tipi mezarlarda yay değişti. Küçüldü ve daha az kemik plaka taşıdı.^[8]

Yaycılar

Hun yayı kalitesinde bir bileşik savaş yayını ancak ustalık sahibi yaycılar yapabilirdi, bunların atölyeleri de olmalıydı.^[9] İş uzun sürerdi. Sonraki bileşik yaylara ilişkin anlatımlar süreyi verir. Asıl işçilik yaklaşık sekiz gün sürerdi, yayı ayarlamak için aylar gerekirdi. Yakın yüzyıllardan iyi bir Türkiye yayı, kuruma ve olgunlaşma aralarıyla birlikte beş ile on yıl alırdı.^[10] 1929’da Batı Tuva’daki yaşlı adamlar bir araştırmacıya, gençliklerinde, yani 1870’lerde ve 1880’lerde, her ilçelerinde yalnızca iki kişinin yay yapabildiğini söyledi.^[11] Her Hun okçusunun yayını kendisinin yaptığı görüşü bu yüzden reddedilir.^[11]

Hunların yanında yaşayan Germen halkları bu zanaatı benimsemedi. Gepid mezarlarında kılıçlar, hançerler, zırhlar ve ok uçları vardır, ama tek bir kemik şerit yoktur.^[5]

Çin tarihleri boynuz yayı bozkırın silahları arasında anar. Sui Shu, Göktürklerin silahları olarak boynuz yayı, ıslıklı oku, zırhı, mızrağı, kılıcı ve kılıç tipi silahı sayar.^[12] Hou Han Shu, Siyenpi ülkesinde, boynuzları yay yapılan boynuzlu bir öküzün yaşadığını ve bu yaylara boynuz uçlu yay dendiğini söyler.^[13] Hiçbir kaynak boynuzun nasıl biçimlendirildiğini, yapıştırıldığını ya da olgunlaştırıldığını anlatmaz.

Kemik ok uçları

Ammianus Marcellinus, Hunların uzaktan, her zamanki uçlar yerine, oklara şaşırtıcı bir ustalıkla bağlanmış keskin kemik uçlu mızraklarla savaştığını yazar.^[14] Modern anlatımlar onun tamamen haksız olmayabileceğini, ama buluntulardan bilinen sapı olan Hun ok uçlarının hepsinin demirden olduğunu savunur.^[15] Asya Hunlarına atfedilen Ivolga tahkimatlı yerleşmesinde yay parçalarıyla birlikte yarılmış kemik ok uçları bulundu.^[16] Kemik oymacılığı, Ivolga kazıcısının o yerleşme için andığı zanaatlardan biridir.^[17]

Attaki kemik parçalar

Altay’daki Stepushka-2 mezarında atın kemik donanım parçaları vardı: bir kolan tokası, bir yanak parçası (psalium) ve bir ayak bağı kıskacı. Bir de kemik makyaj fırçası bulundu.^[18] Mezar Bulan-Koby tipine aittir.^[18] Aynı mezarda demir bir gem de vardı, böylece Göktürk kağanlığından önceki yüzyılların Altay mezarları kemik donanımı demir donanımın yanında gösterir.^[18]

Türk ülkelerinin mallarında boynuz ve geyik boynuzu

Onuncu yüzyıldan Hudûd el-Âlem, boynuzu Türk ülkelerinin malları arasında sayar. Metne göre Toğuzğuz ülkesi misk, kürk ve khutu denen boynuzlar ihraç eder.^[19] Aynı ülkede yol üzerinde birçok geyiğin yaşadığı bir dağ konağı anılır, bu dağdan geyik boynuzları çok miktarda getirilir.^[20] Hırhızlar, yani Kırgızlar, misk, kürk, iki cins ağaç ve khutu’dan yapılmış bıçak sapları gönderir.^[21] Metin Çin’in malları arasında da aynı khutu boynuzlarını verir, bunlar da bıçak sapı yapılır.^[22] Khutu boynuzunun hangi hayvandan geldiğini ya da sapların nerede oyulduğunu söylemez.

Açık kalanlar

Hiçbir kaynak Göktürklerde, Uygurlarda ya da Asya Hunlarında bir kemik ya da boynuz atölyesini anlatmaz. Nesneler ve mal listeleri işin yapıldığını gösterir. Onu kimin yaptığını, yaycıların çobanlar mı yoksa bağlı ustalar mı olduğunu göstermez.

Notlar

^ a b c d Maenchen-Helfen 1973, p. 222
^ Konstantinov 2018, p. 12
^ Maenchen-Helfen 1973, p. 224–225
^ a b Maenchen-Helfen 1973, p. 226–227
^ a b Maenchen-Helfen 1973, p. 227
^ Konstantinov 2018, p. 11–12
^ Konstantinov 2018, fig. 5.2
^ Konstantinov 2018, p. 13
^ Maenchen-Helfen 1973, p. 225
^ Maenchen-Helfen 1973, p. 225–226
^ a b Maenchen-Helfen 1973, p. 226
^ Sui Shu (Book of Sui), juan 84
^ Hou Han Shu, juan 90
^ Ammianus Marcellinus; Rolfe 1939, p. 31.2.9, p. 385
^ Maenchen-Helfen 1973, p. 13
^ Wright 2009, p. 375
^ Houle 2011, p. 138
^ a b c Konstantinov 2018, fig. 5.1
^ Ḥudūd al-ʿĀlam; Minorsky 1970, p. 94
^ Ḥudūd al-ʿĀlam; Minorsky 1970, p. 95
^ Ḥudūd al-ʿĀlam; Minorsky 1970, p. 96
^ Ḥudūd al-ʿĀlam; Minorsky 1970, p. 82

Kaynaklar

Literatür

Otto J. Maenchen-Helfen, The World of the Huns: Studies in Their History and Culture (1973)
John C. Rolfe, Ammianus Marcellinus, with an English Translation, vol. III: Books XXVII–XXXI (1939)
Nikita Konstantinov; Vasilii Soenov; Synaru Trifanova; Svetlana Svyatko, History and culture of the early Türkic period. A review of archaeological monuments in the Russian Altai from the 4th–6th century AD (2018)
Joshua Wright; William Honeychurch; Chunag Amartuvshin, The Xiongnu Settlements of Egiin Gol, Mongolia (2009)
Jean-Luc Houle; Lee G. Broderick, Settlement Patterns and Domestic Economy of the Xiongnu in Khanui Valley, Mongolia (2011)
V. Minorsky, Ḥudūd al-ʿĀlam, "The Regions of the World": A Persian Geography 372 A.H. – 982 A.D., translated and explained, with the preface by V. V. Barthold, 2nd ed. (1970)