Rouran çağıGöktürk çağıUygur çağıKırgız çağı
RouranBirinci GöktürkTangİkinci GöktürkUygurKırgızHunlarBatı GöktürkTürgişKarlukHazar
  • 400
  • 500
  • 600
  • 700
  • 800
  • 900

Ammianus Marcellinus, Roma İmparatorluğu’nun tarihini Latince yazdı. Eser Nerva döneminden İmparator Valens’in 378’de Adrianopolis’te ölümüne kadar uzanır.[1] Son kitabı, çağın yazarlarından herhangi birinin verdiği ilk eksiksiz Hun betimiyle açılır. Aynı kitap, Hunların Alanları ve Gotları Karadeniz’in kuzeyinde kırdığı savaşı anlatır.[2] Dördüncü yüzyılın başka hiçbir kaynağı Hunlara bu kadar yakından bakmadı.[2]

Yazar

Ammianus eserin sonunda kendisine “eski bir asker ve bir Grek” der.[1] Antiokheia’dan geliyordu. 378’den önce bir ara Roma’ya gitti ve ömrünün geri kalanını orada geçirdi.[3] Yaklaşık 330’dan yaklaşık 400’e kadar yaşadı.[2] Tarihi büyük olasılıkla 392 ile 393 arasındaki kışta bitirdi. O sırada doğu imparatoru Theodosius ile batılı hak gaspçısı Eugenius arasında savaş yaklaşıyordu ve Hun atlıları doğu ordusunda yeniden görev alacaktı.[4] Valens’ten sonra olanları “yaşamın ve öğrenimin doruğundaki daha yetkin kişilere” bırakarak sona erer.[1]

Hun bölümü

Ammianus bir neden belirtmekle başlar. Ona göre izleyen savaşın bütün yıkımının tohumu, “eski kayıtlardan pek az bilinen” Hun halkıydı. Azak Denizi’nin ötesinde, donmuş okyanusun yakınında yaşıyorlardı ve vahşette her ölçüyü aşıyorlardı.[5] Çocuklarının yanakları doğumdan itibaren demirle derin derin kesilirdi, böylece büyüyen sakal izlerle körelsin. Erkekler bu yüzden sakalsız yaşlanırdı.[6] Uzuvları sıkı ve güçlü, boyunları kalındı.[6] Yabani bitkilerin köklerini ve herhangi bir hayvanın yarı çiğ etini yerlerdi. Eti, uyluklarıyla atlarının sırtı arasına koyarak biraz ısıtırlardı.[7]

Hiç binaları yoktu ve çatılardan, insanların mezarlardan kaçındığı gibi kaçınırlardı.[8] Keten ya da tarla farelerinin dikilmiş derilerini giyerlerdi. Bir tuniği parçalanıncaya kadar sırtlarında tutarlardı.[9] Yuvarlak başlıklar takar, bacaklarına keçi derisi sarardı. Ayakkabıları yüzünden yaya savaşta kötüydüler.[10] Atlarına neredeyse yapışmış gibiydiler. Atları dayanıklı ama çirkindi. At üstünde alır satar, yer içer, divan kurar ve uyurlardı.[11] Onları bir kral yönetmezdi. İleri gelenlerinin önderliğini izlerlerdi.[12]

Savaşa kama biçiminde dizilerek, vahşi bir gürültüyle girerlerdi. Kasıtlı olarak dağılır, sonra yeniden büyük bir kıyımla saldırırlardı.[13] Uzaktan keskinleştirilmiş kemik uçlu atış silahlarıyla, yakından kılıçlarla savaşırlardı. Ayrıca düşmanlarını bağlamak için üzerlerine bükülmüş kumaş şeritleri atarlardı.[14] Aralarında kimse toprak sürmezdi. Arabalarda yaşarlardı. Kadınlar bu arabalarda giysilerini dokur, çocukları doğurur ve büyütürdü.[15] Ateşkeslerde sözlerinde durmazlardı ve hiçbir dine bağlı değillerdi. Altına sınırsız bir hırsla yanıp tutuşurlardı.[16]

Bölüm Alanlara geçer. Ammianus onları eski Massagetler sayar.[17] Alan adını, yendikleri ve kendi çatıları altına çektikleri birçok halk için ortak bir ad yapar.[18] Alanlar kabuk örtülü arabalarda yaşar, et ve sütle geçinirdi. Uzun boylu ve yakışıklıydılar, saçları sarıydı. Yaşam tarzlarının daha yumuşak olması dışında her şeyde Hunlara benzerlerdi.[19] Yere saplanmış çıplak bir kılıca savaş tanrıları olarak tapar, söğüt dallarıyla geleceği önceden bildirirlerdi.[20] Bunlar Alanların âdetleridir. Hunlar için Ammianus, hiçbir dinleri olmadığını söyler.[16]

Gotlarla savaş

Sonraki bölüm, Hunların Don kıyısındaki, Tanaitler denen Alanları nasıl bastığını anlatır. Çoğunu öldürdüler, sağ kalanları bir antlaşmayla kendilerine kattılar.[21] Alanlarla birlikte, çok savaşçı bir kral olan Ermenrichus’un geniş ve zengin topraklarına daldılar. Ermenrichus, Got geleneğinin Ermanarik’idir.[21] Bir süre direndi, sonra gönüllü bir ölümle korkusuna son verdi.[22] Halefi Vithimiris, tuttuğu başka Hunların yardımıyla Alanlara karşı savaşta düşene kadar dayandı. Ardından generaller Alatheus ve Saphrax, onun küçük oğlu adına Greuthungi’yi Dinyester’e geri götürdü.[23]

Tervingi’nin yargıcı Athanaric, Dinyester kıyısında ordugâh kurdu ve yirmi mil ileriye gözcüler gönderdi.[24] Hunlar gözcüleri geride bıraktı ve ay ışığında bir sığlıktan nehri geçti. Athanaric’in kendisine saldırdılar. Athanaric dağlara kaçtı ve Gerasus Irmağı’ndan Tuna’ya kadar bir sur örmeye başladı.[25] Gotlar arasında, daha önce hiç görülmemiş bir insan soyunun yeryüzünün gizli bir köşesinden çıktığı söylentisi yayıldı. Çoğu sığınmak için Tuna’nın ötesindeki Trakya’ya baktı.[26] Kitap bütün bunlar için bir yıl vermez. Ermanarik’e saldırı genellikle 375’e yerleştirilir, ancak tarihlenemez.[27]

Hunlar iki kez daha görünür. 377 sonbaharında Gotlar, Roma’nın İskitya ve Moesia eyaletlerinde sıkıştırılmıştı. Zengin ganimet umuduyla Hunların ve Alanların bir kısmını yanlarına çektiler.[28] Adrianopolis’ten sonra Gotlar, Hunlar ve Alanlarla birleşerek Perinthus önünde ordugâh kurdu.[29] Adrianopolis’in kendisinde Ammianus, Got atlılarının yanında bir Alan grubunu anar, Hun anmaz.[30]

Tanık olarak değeri

Ammianus bir Hun gördüğünü ileri sürmez. Hun ve Alan malzemesini öğrenilmiş ya da duyulmuş olarak belirtir. 31. kitapta on bir Got önderini adıyla anar, tek bir Hun’u anmaz.[31] Tuna’nın kuzeyindeki savaşa ilişkin anlatımı büyük ölçüde Gotların ona anlattıklarına dayanır. Bilgi verenlerinden biri, Hunlarla Dinyester’de savaşmış ve sonra Arabia sınırının komutanı olmuş Munderichus olabilir.[31][32]

Hunları, İskitler ve Partlar üzerine yazan eski yazarlardan alınma ifadelerle betimledi. Pompeius Trogus ona toprak sürmeyen ve evi olmayan halkı, bütün işlerini at üstünde gören göçebeleri verdi. Pomponius Mela ona yarı çiğ eti verdi.[33] Kemik uçlu atış silahlarında bir istisnayı kurala çevirdi, çünkü bilinen Hun ok uçları demirdendir.[34] Kralsız Hunlar, Ermanarik’in devletini yıkan bir halkın kendi anlatısıyla bağdaşmaz.[35]

Bilinen en ünlü iki ayrıntı metnin okunuşuna bağlıdır. Yayınların “atların sırtı” diye bastığı yerde ana elyazması başka bir sözcük taşır. “Atlar” sonraki bir elyazmasının okunuşudur.[36] Hunların eğri bacakları da bir okunuşa dayanır. Bir yayın bu okunuşu benimser, bir başkası benimsemez.[37]

Modern anlatımlar Ammianus’un anlatımını hâlâ çağının en iyisi sayar. Hunların nasıl göründüğünü ve giyindiğini anlatır. Atlarını, silahlarını, savaş düzenlerini ve arabalarını herhangi bir yazarın yapabildiği kadar doğru betimler.[38] Jordanes ile Ammianus, Gotlarla Hunlar arasındaki savaş konusunda ayrıldığında modern anlatımlar Ammianus’u izler.[39]

Sonraki kullanım

Eunapius, Hun betimlemesinin yarısını Ammianus’tan aldı. Hieronymus’un yarı çiğ eti de Ammianus’a dayanır.[40] Cassiodorus’un Got tarihi kayıptır ve Jordanes’te günümüze ulaşmıştır. Cassiodorus yarılmış yanakları kopyaladı ve amacını değiştirdi. Onun anlatımında çocuklar süt tatmadan önce yara taşımayı öğrenecekti.[41]

Yayınlar

Depo, 31. kitabın Latincesini la.wikisource’tan, aparatsız olarak tutar. Ayrıca John C. Rolfe’un Loeb Classical Library’deki yayınını tutar. Bunun 1939 tarihli üçüncü cildi 27’den 31’e kadar kitapları, Clark’ın metniyle ve bir İngilizce çeviriyle basar.[42]

Kaynak metni

Ammianus Marcellinus 31.2.1–2: Hunlar, yurtları ve görünüşleri

Totius autem sementem exitii et cladum originem diversarum, quas Martius furor incendio insolito miscendo cuncta concivit, hanc comperimus causam.

Hunorum gens monumentis veteribus leviter nota, ultra paludes Maeoticas glacialem oceanum accolens, omnem modum feritatis excedit.

Ubi quoniam ab ipsis nascendi primitiis infantum ferro sulcantur altius genae, ut pilorum vigor tempestivus emergens, corrugatis cicatricibus hebetetur, senescunt imberbes absque ulla venustate, spadonibus similes,

compactis omnes firmisque membris et opimis cervicibus, prodigiose deformes et pandi, ut bipedes existimes bestias, vel quales in commarginandis pontibus effigiati stipites dolantur incompte.

Mars'ın öfkesinin alışılmadık bir ateşle her şeyi karıştırarak başlattığı bütün yıkımın tohumunu ve çeşitli felaketlerin kaynağını şu neden olarak buluyoruz.

Eski kayıtlarda pek az anılan Hun halkı, Maiotis bataklıklarının ötesinde buzlu okyanusun yakınında yaşar ve vahşilikte her ölçüyü aşar.

Orada bebeklerin yanakları doğumun ilk günlerinden itibaren demirle derin derin yarıldığı için, zamanında çıkan tüylerin gücü buruşmuş yara izleriyle körelir. Bu yüzden sakalsız ve hiçbir güzellikten yoksun yaşlanırlar, hadımlara benzerler,

hepsinin gövdesi sıkı ve sağlam, boyunları kalındır. Korkunç derecede çirkin ve eğridirler. Onları iki ayaklı hayvan sanabilirsin, ya da köprülerin kenarlarına dikilsin diye kabaca yontulan, insan biçimli kütüklere benzetebilirsin.

[43] Ammianus Marcellinus; Rolfe 1939, xxxi.2.1–2, p. 380–381

Ammianus Marcellinus 31.2.10–11: Hunlar arabalarında, ateşkesteki güvenilmezlikleri ve dinsizlikleri

Nemo apud eos arat nec stivam aliquando contingit.

Omnes enim sine sedibus fixis, absque lare vel lege aut victu stabili dispalantur, semper fugientium similes, cum carpentis in quibus habitant:

ubi coniuges taetra illis vestimenta contexunt, et coeunt cum maritis, et pariunt, et ad usque pubertatem nutriunt pueros.

Nullusque apud eos interrogatus respondere unde oritur potest, alibi conceptus natusque procul, et longius educatus.

Per indutias infidi et inconstantes, ad omnem auram incidentis spei novae perquam mobiles, totum furori incitatissimo tribuentes.

Inconsultorum animalium ritu, quid honestum inhonestumve sit, penitus ignorantes, flexiloqui et obscuri, nullius religionis vel superstitionis reverentia aliquando districti,

auri cupidine immensa flagrantes, adeo permutabiles et irasci faciles ut eodem aliquotiens die a sociis nullo irritante desciscant, itidemque propitientur, nemine leniente.

Aralarında kimse toprak sürmez ve saban sapına hiçbir zaman dokunmaz.

Çünkü hepsi sabit yurt, ocak, yasa ya da düzenli bir geçim olmadan, hep kaçaklar gibi, yaşadıkları arabalarla birlikte dolaşır.

Orada eşleri onlar için iğrenç giysiler dokur, kocalarıyla birleşir, doğurur ve oğlan çocuklarını ergenliğe kadar büyütür.

Aralarında sorulduğunda nereden geldiğini söyleyebilecek kimse yoktur, çünkü bir yerde gebe kalmış, uzakta doğmuş ve daha da uzakta yetişmiştir.

Ateşkeslerde sözlerinde durmaz ve kararsızdırlar. Karşılarına çıkan yeni bir umudun her esintisine çok kolay kapılır, her şeyi en çılgın öfkelerine bırakırlar.

Düşüncesiz hayvanlar gibi, neyin onurlu neyin onursuz olduğunu hiç bilmezler. Sözleri çift anlamlı ve karanlıktır. Hiçbir din ya da boş inanç saygısı onları hiçbir zaman dizginlemez.

Altına karşı sonsuz bir hırsla yanarlar. Öyle değişken ve çabuk öfkelenirler ki aynı gün içinde birkaç kez, kimse onları kışkırtmadan müttefiklerinden ayrılırlar ve kimse yatıştırmadan yine barışırlar.

[44] Ammianus Marcellinus; Rolfe 1939, xxxi.2.10–11, p. 385–387

Ammianus Marcellinus 31.2.3–5: Hunların yemesi, barınması ve giyimi

In hominum autem figura licet insuavi ita victu sunt asperi, ut neque igni neque saporatis indigeant cibis,

sed radicibus herbarum agrestium et semicruda cuiusvis pecoris carne vescantur, quam inter femora sua equorumque terga subsertam fotu calefaciunt brevi.

Aedificiis nullis umquam tecti, sed haec velut ab usu communi discreta sepulcra declinant.

Nec enim apud eos vel arundine fastigatum reperiri tugurium potest.

Indumentis operiuntur linteis vel ex pellibus silvestrium murum consarcinatis; nec alia illis domestica vestis est, alia forensis.

Sed semel obsoleti coloris tunica collo inserta non ante deponitur aut mutatur, quam diuturna carie in pannulos diffluxerit defrustata.

İnsan biçimli olsalar da bu biçim ne kadar çirkin olursa olsun, yaşayışları o kadar serttir ki ne ateşe ne de baharatlı yiyeceğe ihtiyaç duyarlar,

Yabani otların köklerini ve her türlü hayvanın yarı çiğ etini yerler. Eti kendi uyluklarıyla atlarının sırtı arasına sokup kısa süre ısıtırlar.

Hiçbir zaman hiçbir yapının altında barınmazlar, onlardan ortak kullanımdan ayrılmış mezarlar gibi kaçınırlar.

Çünkü onlarda kamışla çatılmış bir kulübe bile bulunamaz.

Keten giysilerle ya da birbirine dikilmiş yabani fare derileriyle örtünürler. Evde giydikleri bir giysi, dışarıda giydikleri başka bir giysi yoktur.

Rengi bir kez solmuş bir tunik boyuna geçirildikten sonra, uzun süren aşınmadan yıpranıp paçavralara dönüşüp dökülene kadar çıkarılmaz ya da değiştirilmez.

[45] Ammianus Marcellinus; Rolfe 1939, xxxi.2.3–5, p. 381–383

Ammianus Marcellinus 31.2.6–7: Hunlar at üstünde, danışmada ve kralsız

Ex ipsis quivis in hac natione pernox et perdius emit et vendit, cibumque sumit et potum, et inclinatus cervici angustae iumenti, in altum soporem ad usque varietatem effunditur somniorum.

Et deliberatione super rebus propositis seriis, hoc habitu omnes in commune consultant.

Aguntur autem nulla severitate regali, sed tumultuario primatum ductu contenti, perrumpunt quicquid inciderit.

Bu halktan herhangi biri gece gündüz at üstünde alır satar, yer içer ve hayvanının dar boynuna eğilerek derin bir uykuya dalar, öyle ki uykusu türlü düşlere kadar uzanır.

Önlerine konan ciddi işler üzerinde görüşme gerektiğinde hepsi bu duruşta ortaklaşa danışır.

Hiçbir kral katılığıyla yönetilmezler. İleri gelenlerin düzensiz önderliğiyle yetinirler ve karşılarına çıkan her şeyi yarıp geçerler.

[11] Ammianus Marcellinus; Rolfe 1939, xxxi.2.6–7, p. 383–385

Ammianus Marcellinus 31.3.1–3: Hunlar Alanları ezer ve Ermenrichus'un topraklarına dalar

Igitur Huni pervasis Halanorum regionibus, quos Greuthungis confines Tanaitas consuetudo cognominavit, interfectisque multis et spoliatis, reliquos sibi concordandi fide pacta iunxerunt,

eisque adhibitis confidentius Ermenrichi late patentes et uberes pagos repentino impetu perruperunt, bellicosissimi regis, et per multa variaque fortiter facta, vicinis nationibus formidati.

Qui vi subitae procellae perculsus, quamvis manere fundatus et stabilis diu conatus est, impendentium tamen diritatem augente vulgatius fama, magnorum discriminum metum voluntaria morte sedavit.

Cuius post obitum, rex Vithimiris creatus, restitit aliquantisper Halanis, Hunis aliis fretus, quos mercede sociaverat partibus suis.

Verum post multas quas pertulit clades, animam effudit in proelio, vi superatus armorum.

Hunlar, Greuthunglarla komşu olan ve âdet gereği Tanaitler diye anılan Alanların topraklarını istila edip çoğunu öldürüp yağmaladıktan sonra, geriye kalanları uyuşma sözüyle kendilerine kattılar.

Onları da yanlarına alarak daha cüretle, ani bir saldırıyla Ermenrichus'un geniş ve verimli köylerine daldılar. Ermenrichus çok savaşçı bir kraldı ve yaptığı sayısız çeşitli yiğitlik yüzünden komşu halklar ondan korkardı.

Bu ani fırtınanın şiddetiyle sarsılan Ermenrichus uzun süre sağlam ve kararlı durmaya çalıştı. Ama söylenti yayıldıkça tehdit eden tehlikenin dehşeti büyüdü ve büyük tehlikelerin korkusunu kendi isteğiyle ölerek bitirdi.

Onun ölümünden sonra kral yapılan Vithimiris, bir süre Alanlara karşı koydu. Ücretle kendi tarafına kattığı başka Hunlara dayanıyordu.

Ama çektiği birçok yenilgiden sonra silahların gücüne yenilerek savaşta canını verdi.

[46] Ammianus Marcellinus; Rolfe 1939, xxxi.3.1–3, p. 395–397

Notlar

  1. ^ a b c Ammianus Marcellinus; Rolfe 1939, xxxi.16.9, p. 505
  2. ^ a b c Maenchen-Helfen 1973, p. 1
  3. ^ Maenchen-Helfen 1973, p. 11, 13
  4. ^ Maenchen-Helfen 1973, p. 10
  5. ^ Ammianus Marcellinus; Rolfe 1939, xxxi.2.1, p. 381
  6. ^ a b Ammianus Marcellinus; Rolfe 1939, xxxi.2.2, p. 381
  7. ^ Ammianus Marcellinus; Rolfe 1939, xxxi.2.3, p. 381–383
  8. ^ Ammianus Marcellinus; Rolfe 1939, xxxi.2.4, p. 383
  9. ^ Ammianus Marcellinus; Rolfe 1939, xxxi.2.5, p. 383
  10. ^ Ammianus Marcellinus; Rolfe 1939, xxxi.2.6, p. 383
  11. ^ a b Ammianus Marcellinus; Rolfe 1939, xxxi.2.6–7, p. 383–385
  12. ^ Ammianus Marcellinus; Rolfe 1939, xxxi.2.7, p. 383–385
  13. ^ Ammianus Marcellinus; Rolfe 1939, xxxi.2.8, p. 385
  14. ^ Ammianus Marcellinus; Rolfe 1939, xxxi.2.9, p. 385
  15. ^ Ammianus Marcellinus; Rolfe 1939, xxxi.2.10, p. 385–387
  16. ^ a b Ammianus Marcellinus; Rolfe 1939, xxxi.2.11, p. 387
  17. ^ Ammianus Marcellinus; Rolfe 1939, xxxi.2.12, p. 387
  18. ^ Ammianus Marcellinus; Rolfe 1939, xxxi.2.13, p. 387–389
  19. ^ Ammianus Marcellinus; Rolfe 1939, xxxi.2.18, 21, p. 391–393
  20. ^ Ammianus Marcellinus; Rolfe 1939, xxxi.2.23–24, p. 393–395
  21. ^ a b Ammianus Marcellinus; Rolfe 1939, xxxi.3.1, p. 395–397
  22. ^ Ammianus Marcellinus; Rolfe 1939, xxxi.3.2, p. 397
  23. ^ Ammianus Marcellinus; Rolfe 1939, xxxi.3.3, p. 397
  24. ^ Ammianus Marcellinus; Rolfe 1939, xxxi.3.4–5, p. 397–399
  25. ^ Ammianus Marcellinus; Rolfe 1939, xxxi.3.6–7, p. 399
  26. ^ Ammianus Marcellinus; Rolfe 1939, xxxi.3.8, p. 399–401
  27. ^ Maenchen-Helfen 1973, p. 20
  28. ^ Ammianus Marcellinus; Rolfe 1939, xxxi.8.2–4, p. 437
  29. ^ Ammianus Marcellinus; Rolfe 1939, xxxi.16.3, p. 501
  30. ^ Ammianus Marcellinus; Rolfe 1939, xxxi.12.17, p. 471–473
  31. ^ a b Maenchen-Helfen 1973, p. 11
  32. ^ Ammianus Marcellinus; Rolfe 1939, xxxi.3.5, p. 397–399
  33. ^ Maenchen-Helfen 1973, p. 13–15
  34. ^ Maenchen-Helfen 1973, p. 13
  35. ^ Maenchen-Helfen 1973, p. 12
  36. ^ Rolfe 1939, p. 382
  37. ^ Rolfe 1939, p. 380
  38. ^ Maenchen-Helfen 1973, p. 15
  39. ^ Maenchen-Helfen 1973, p. 17
  40. ^ Maenchen-Helfen 1973, p. 9, 15
  41. ^ Maenchen-Helfen 1973, p. 16
  42. ^ Rolfe 1939
  43. ^ Ammianus Marcellinus; Rolfe 1939, xxxi.2.1–2, p. 380–381
  44. ^ Ammianus Marcellinus; Rolfe 1939, xxxi.2.10–11, p. 385–387
  45. ^ Ammianus Marcellinus; Rolfe 1939, xxxi.2.3–5, p. 381–383
  46. ^ Ammianus Marcellinus; Rolfe 1939, xxxi.3.1–3, p. 395–397

Literatür

  • John C. Rolfe, Ammianus Marcellinus, with an English Translation, vol. III: Books XXVII–XXXI (1939)
  • Otto J. Maenchen-Helfen, The World of the Huns: Studies in Their History and Culture (1973)

Bunu kullananlar

Jordanes

Bu kaynağa dayanan maddeler 15

Alans · Balamber · Bone and Horn Working · Goths · Hermanaric · Hunnic conquest of the Goths · Hunnic Empire · Huns · Jordanes · Millet · Scapulimancy · Steppe Diet · Sword of Mars · The Huns and the Xiongnu · Wagons of the Steppe Peoples

İlgili maddeler

Buraya bağlantı verenler13

Kişiler
Balamber · Hermanaric
Devletler
Hunnic Empire
Savaşlar
Hunnic conquest of the Goths
Halklar
Alans · Goths · Huns
Kurumlar ve Unvanlar
Bone and Horn Working · Wagons of the Steppe Peoples
Dinler
Sword of Mars
Yeme içme
Steppe Diet
Kaynaklar
Jordanes
Tartışmalar
The Huns and the Xiongnu

Bu maddeyi kaynak göster

Yavuz, Emre-E. “Ammianus Marcellinus.” Turkic Atlas, revised 7 November 2026. https://turkicatlas.org/sources/ammianus-marcellinus/

Son güncelleme: 7 Kasım 2026