Çin tarihleri bu beceriyi bozkır halkları arasında bin yılı aşkın bir süre boyunca anlatır. MÖ 90 dolaylarında tamamlanan Shiji’ye göre Asya Hunlarının çocukları koyunlara binip kuşlara ve farelere yayla ok atardı.[1] Sui Shu, Göktürklerin ata binmekte ve ok atmakta usta olduğunu söyler.[2] Dokuzuncu yüzyıldan bir Müslüman yazar, halifenin ordusundaki Türklerin her yöne dörtnala giderken ok attığını anlatır.[3] Yerleşik devletlerin sarayları bu beceriyi seyretmeyi severdi. Üçü onu kendi önünde gösterttirdi.[4]

Koyun üzerinde öğrenme

Shiji, bir Asya Hunu’nun eğitimini üç basamakta verir.[1] Koyuna binebilen çocuk yayı gerer, kuşlara ve farelere ok atardı.[1] Büyüdükçe, yenen tilkilere ve tavşanlara ok atardı.[1] Yayı gerecek güçteki her adam zırhlı bir atlı (甲騎) olurdu. Han Shu aynı ifadeyi 彎弓 ile, yani “yayı bükmek” diye yazar.[5] Zhonghang Yue, Yan’dan bir Han hadımıydı ve şanyu’ya geçmişti. Asya Hunları adına Han elçilerine konuşurken düzenin nasıl işlediğini anlattı. Tehlike zamanlarında halk ata binmeyi ve ok atmayı alıştırır, rahat zamanlarda dinlenmenin tadını çıkarırdı.[1] Yay Asya Hunlarının uzun silahıydı. Bıçak ve kısa mızrak ise kısa silahlarıydı.[1] Han Shu, Shiji’den kopyalar ve ikinci bir tanık değildir.[6] Shiji ayrıca genç Modu’nun atlılarını ıslık çalan bir okla nasıl eğittiğini anlatır. Okunun saplandığı her yere atmaları gerekiyordu. Önce av hayvanına, sonra kendi iyi atına, sonra gözde karısına, ardından şanyunun iyi atına ok attı. En son babası şanyuya attı, adamları da onunla birlikte attı.[1] Bir anlatım bu hikâyeyi yarı efsane sayar, Sima Qian’ın devralmış olabileceği bir şarkı olarak görür.[7]

Göktürkler ve komşuları

Sui Shu, Göktürklerin silahlarını sayar: boynuz yay, ıslıklı ok, zırh, mızrak, bıçak ve kılıç.[2] Göktürklerin ata binmekte ve ok atmakta usta, yaradılışça da zalim olduklarını ekler.[2] Bei Shi aynı cümleyi verir.[8] Sui Shu, doğu ve batı Göktürklerine bağlı olan Tieleler için de ata binmekte ve ok atmakta becerikli olduklarını söyler. Xin Tang Shu aynısını Uygurlar için, Göktürklere hizmet ettikleri günlerde söyler.[9] 582’den kısa süre sonra Sui sarayındaki bir Göktürk elçisi, general Cui Peng’in bir çatıdaki güvercini vurduğunu izledi, Tardu da imparatordan onu kendisine göndermesini istedi. Batıda Tardu’nun en iyi on okçusu bir kuş sürüsünü ıskalarken Cui Peng attığı her kuşu düşürdü. Tardu onu yüz günden fazla yanında tuttu, imparator da onu ipek armağanlarla serbest bıraktırdı.[10]

Yay aynı zamanda bir geçim aracıydı. Jiu Tang Shu, güneye, Tang koruyuculuğuna gelen teslim olmuş haneleri anlatır. Koruyucu yardımcısı Zhang Zhiyun onların bütün silahlarını aldı ve nehri geçirtti.[11] Kabile halkı müfettiş Jiang Hui’ye, yay ve ok olmadan avlanamayacaklarından yakındı. Jiang Hui silahları geri verdi.[11] Bilge Kağan zamanında Tonyukuk, sur ve tapınak yapılmasına karşı çıktı. Göktürklerin sayıca az olduğunu, Tang’ın yüzde biri bile olmadığını söyledi. Göktürkler su ve otun peşinden gittikleri, avla geçindikleri ve hepsi savaş idmanı yaptığı için ayakta kalmıştı. Güçlüyken akın eder, zayıfken ormanlara saklanırlardı.[11]

Bir gösteri olarak

Wei Shu, 426 yılının yedinci ayında Kuzey Wei imparatoru Taiwu’nun Changchuan’da atlı okçuluk için bir teras (馬射臺) yaptırdığını kaydeder.[12] İmparator atların koşusunu seyretmek için terasa kendisi çıktı. Prensler, dükler ve tabi devletlerin reisleri ise dörtnala giderek ok attı.[12] Hedefi vuranlar, derecesine göre altın, brokar, ipek ve ipek tiftiği aldı.[12] 439’da Taiwu, Juqu Mujian’a karşı batıya yürüdü. Shangjun’da bakanlarına şölen verdi ve askerlerini atlı atışla gözden geçirdi.[12]

599’dan kısa süre sonra Sui sarayı, iki okçu tarafı arasında Wu’an Salonunda bir müsabaka düzenledi. Yami Kağan, elçi Zhangsun Sheng’in tarafını tuttu.[13][2][14] Tang sarayı da Göktürklerin becerisine aynı ilgiyi gösterdi. 725’te, Tai Dağı yolunda, imparator Xuanzong Göktürk elçisi Ashide Xielifa’yı ve yabancı halkların reislerini muhafız birliğine aldı. Onlara yay ve ok verdi.[15] Atının önünden bir tavşan fırladı. İmparator tavşanı tek okla vurdu. Elçi attan indi, tavşanı kaldırdı ve dans etti.[15] Elçi, o yılın başlarında Tang heyetine şölen vermiş olan Bilge Kağan’ın merkezinden gelmişti.[11] Bundan sonra imparator, Göktürklere sık sık muhafız birliğinin içinde dörtnala gidip ok attırdı.[11] İmparatorun icraatını kaydeden Lü Xiang bir takrirle itiraz etti. Bunun üzerine imparator yabancı reisleri alayın önüne gönderdi.[11]

835’te Uygur elçileri Tang sarayına, atın üzerinden ok atan yedi kadın (馬射女子) ve iki Shatuo oğlan sundu. Bunlar Taihe prensesinin armağanıydı.[16]

Dilimli kenarlı yuvarlak bir bronz ayna. Kuşlar, bulutlar ve bir dağ arasında dörtnala giden iki atlı yaylarını geriyor
Av sahneli bronz ayna, Çin, Tang hanedanı, 8. yüzyıl. İki atlı dörtnala giderken yaylarını geriyor. The Metropolitan Museum of Art, New York, 25.20.3, Rogers Fund, 1925. Open Access, kamu malı (CC0).

Bir Arap anlatımı

Câhiz’in Türklerin faziletleri üzerine yazdığı Arapça risale, halifenin ordusundaki Türk atlısını Haricî ile ve Horasanlı ile karşılaştırır.[3] Türk hayvanlara ve kuşlara, mızraklara dikilmiş hedeflere, çömelmiş avlara ve yere dikilmiş suretlere ok atar.[3] Atını geri ya da ileri, sağa ya da sola, yokuş yukarı ya da aşağı dörtnala sürer. Haricî tek bir oku kirişe koymadan önce o on ok atar.[3] Geri çekilirken de okları hedefi bulur, bu yüzden kaçışı hücumu kadar tehlikelidir.[3] Türkler atlılarına, kirişleri de uygun olan iki ya da üç yay taşımayı öğretir.[17] Risale, bir yazarın konusuna övgüsüdür. Rapor olarak yazılmamıştır.[18]

Beceri ve müsabaka

Atlı okçuluk kaynaklarda bir müsabaka olarak değil, çok daha sık bir beceri olarak geçer. Tarihlerin anlattığı her müsabakayı yerleşik bir devletin sarayı düzenledi: Changchuan’da, Wu’an Salonunda ve Xuanzong’un muhafız birliğinde.[4] Bozkırın kendisi için kaynaklar ne kural ne de ödül adlandırır. Bir hedef yalnızca bir kez anılır. Bir anlatım Han Shu’dan aktararak, Han’ın Yanmen valisi Zhi Du’nun ölümünden sonra Asya Hunlarının onun bir suretini yapıp atlılarına dörtnala gidip ona ok atmalarını emrettiğini bildirir. Hiçbiri ortasını vuramadı ve korktular.[19]

Ok ve yay birer işaret olarak

Okun hukukî bir sembol olarak ele alındığı bir Türk çalışması, kağanın batı Göktürklerinin on reisinin her birine bir sefere ya da toplantıya çağrı için gönderdiği oku ele alır. Oku reisin bağımlılığının işareti, yayı ise efendinin işareti olarak yorumlar. Çalışma, on şadın her birinin bir ok aldığını bildiren Çin kaydına dayanır.[20] Aynı çalışma gökyüzüne ok atmayı ruhlardan yardım çağırma olarak anlar. Şimşek çaktığında gökyüzüne ok atan Gaocheleri, içinde ok bulunan bir kabın hasta bir adamın ruhunu çağırmak için doğuya çevrildiği bir Buryat töresiyle karşılaştırır.[21]

Notlar

  1. ^ a b c d e f g Shiji, juan 110
  2. ^ a b c d Sui Shu (Book of Sui), juan 84
  3. ^ a b c d e al-Jāḥiẓ, Manāqib al-Turk, p. 666; Walker 1915, p. 666
  4. ^ a b Wei Shu, juan 4; Sui Shu (Book of Sui), juan 51; Jiu Tangshu (Old Book of Tang), juan 194
  5. ^ Shiji, juan 110; Han Shu, juan 94
  6. ^ Han Shu, juan 94; Shiji, juan 110
  7. ^ Ögel 2015, p. 152–156
  8. ^ Bei Shi (History of the Northern Dynasties), juan 99
  9. ^ Sui Shu (Book of Sui), juan 84; Xin Tangshu (New Book of Tang), juan 217
  10. ^ Taşağıl 1995, p. 86–87
  11. ^ a b c d e f Jiu Tangshu (Old Book of Tang), juan 194
  12. ^ a b c d Wei Shu, juan 4
  13. ^ Sui Shu (Book of Sui), juan 51
  14. ^ Taşağıl 1995, p. 56–60
  15. ^ a b Jiu Tangshu (Old Book of Tang), juan 194; Tongdian, juan 198
  16. ^ Jiu Tangshu (Old Book of Tang), juan 195
  17. ^ al-Jāḥiẓ, Manāqib al-Turk, p. 667; Walker 1915, p. 667
  18. ^ al-Jāḥiẓ, Manāqib al-Turk; Walker 1915
  19. ^ Ögel 2015, p. 400–401
  20. ^ Turan 1945, p. 306–308
  21. ^ Turan 1945, p. 311–312

Kaynaklar

Literatür

  • al-Jāḥiẓ, رسالة في مناقب الترك Risāla fī Manāqib al-Turk (9th c.)
  • C. T. Harley Walker, Jāḥiẓ of Basra to al-Fatḥ ibn Khāqān on the 'Exploits of the Turks and the Army of the Khalifate in General' (1915)
  • Bahaeddin Ögel, Büyük Hun İmparatorluğu Tarihi I (2015)
  • Ahmet Taşağıl, Gök-Türkler, Bd. I (1995)
  • Osman Turan, Eski Türklerde okun hukuki bir sembol olarak kullanılması (1945)

İlgili maddeler

Buraya bağlantı verenler5

Kişiler
Princess Taihe
Halklar
Eurasian Nomads · History of the Turkic peoples
Kurumlar ve Unvanlar
Warfare of the Steppe Empires
Gelenekler ve eğlenceler
Culture of the Turkic Peoples

Bu maddeyi kaynak göster

Yavuz, Emre-E. “Mounted Archery.” Turkic Atlas, revised 8 November 2026. https://turkicatlas.org/customs/mounted-archery/

Son güncelleme: 8 Kasım 2026