Flavius Aetius, Batı Roma İmparatorluğu’nun, Attila kuşağındaki önde gelen komutanıydı. Yirmi yıl boyunca Hun yardımcı birliklerine dayandı. 451’de Attila’yı Katalaun Ovaları’nda karşılayan ittifakın başında durdu.[1] Jordanes’e göre Durostorum’da, Gaudentius’un oğlu olarak, “Moesia’nın en yiğit soyundan” doğdu.[2]

Hunlar arasında rehine ve müttefik

408’den sonra Batı yönetimi, rehine verilmesini öngören bir antlaşmayla Hunlardan yardım sağladı.[3] Rehinelerden biri genç Aetius’tu.[3] Sonraki bir yazar, Hunlar arasında onun “pek atik bir atlı, ok atmakta usta” olduğunu söyler.[4] Bir anlatı rehinelik yıllarını 405 ile 408 arasına koyar. Hun dilini orada öğrendiği sonucunu çıkarır.[5]

Gaspçı Ioannes, III. Valentinianus’a karşı çok sayıda Hun tuttu. Bu girişimi Aetius yürüttü. Bir anlatı girişimi 424’e tarihler.[6] İkinci bir anlatı bu görevi 425’e tarihler.[7] Aetius çok geç döndü, çünkü Ioannes üç gün önce ölmüştü. Doğu komutanı Aspar ile sonuçsuz bir savaş yaptı. Sonra Hunları altın karşılığında evlerine gitmeye ikna etti ve kont yapıldı.[7] Bu ordu için verilen 60.000 Hun sayısı büyük olasılıkla on kat fazlaydı.[8]

432’de Aetius, rakibi Boniface’a Ariminum yakınında yenildi.[9] Pannonia’yı geçerek uzun süredir dost saydığı Hunlara gitti. Rua’nın yardımıyla İtalya’da yeniden patricius olarak yerleşti. 433’te Aetius ile Hunlar bir antlaşma yaptı ve bunun sonucunda Batı yönetimi Pannonia Prima’yı onlara bıraktı.[9] Priscus, Pannonia’nın Sava Nehri üzerindeki bölgesinin Attila’ya “Batı Romalıların generali Aetius’la yapılan antlaşma gereği” boyun eğdiğini söyler.[10] Aetius’un oğlu Carpilio, Attila’nın yanında rehine olarak bulundu.[11][12]

Galya’da Hun yardımcı birlikleri

Hun süvarilerinin birlikleri, Aetius’un ve Galya’daki toprak sahiplerinin Burgundlara, Vizigotlara ve Bagaudaelere karşı tutunmasını sağladı.[13] 439’da Romalılar, Aetius’un yardımcısı Litorius’un komutasındaki Hun yardımcı birlikleriyle Vizigotlara karşı yürüdü.[14] Aetius’un 425 ile 439 arasında yalnızca Rua ile Attila’nın verdiği Hun yardımcı birlikleriyle ayakta kaldığı da savunulmuştur.[15] Litorius’un 439’daki yenilgisinden sonra Attila ona başka ordu göndermedi.[16]

Aetius, Attila’ya aralarında İtalyan Constantius’un da bulunduğu kâtipler gönderdi. Karşılığında Attila’dan, Bleda’nın Mağribli soytarısı Zercon’u armağan olarak aldı. Zercon’u da Aspar’a verdi.[17] Üç görüş vardır. Birincisi, ikisinin Bleda’nın öldürülmesinden sonra da dostça ilişkide kaldığını savunur. Attila’nın bir Batı komutanının onursal rütbesini maaşıyla birlikte taşıdığını da ekler.[18] İkincisi, Attila ile Aetius’un Hunların 451’de Batı’ya saldırmasına kadar müttefik olduğunu savunur.[19] Üçüncüsü, Attila’nın yatıştırıldığını ama Aetius’un dostu hiç olmadığını söyler. Kâtipler ile armağanlar bu durumda pek bir şey ifade etmez.[20]

Aetius 445 dolaylarında, Hun desteğiyle Galya’yı denetimi altına aldı. Ren üzerindeki Frankların işlerine karışmaya başladı.[21] Bir Frank kralı öldü ve oğulları krallığı paylaşamadı. Büyük oğul Attila’yı, küçük oğul Aetius’u çağırdı. Aetius küçüğü oğulluğa aldı ve ona birçok armağan verdi. Onu dostluk ve ittifakla bağlı olarak evine gönderdi. Priscus bu prensi Roma’da gördü. Yanaklarında henüz sakal yoktu, sarı saçları öyle gür ve uzundu ki omuzlarına dökülüyordu.[22]

451 savaşı

Aetius, Attila’nın Galya seferine karşı Franklardan, Sarmatlardan, Armorikalılardan, Burgundlardan, Saksonlardan ve başka halklardan yardımcı birlikler topladı. Vizigot kralı Theodorik’i de müttefik olarak kazandı.[23] Hunların gücünü bildiği için ihtiyatla hareket etti ve Galya’nın içlerine çekildi.[24] Jordanes’e göre Attila gelmeden önce Theodorik ile Aetius, Orleans çevresinde büyük toprak tahkimatları yaptı.[25]

Jordanes’e göre Attila her şeyden çok Aetius’un ölümünü istiyordu. Falcıları düşmanın baş komutanının düşeceğini önceden söyledi, o da bunun Aetius olduğunu sandı. Düşen Theodorik oldu.[26] Savaşta Aetius, sol kanadı Romalılarla tuttu. Theodorik’in oğlu Thorismud ile birlikte Attila’nın adamlarının ele geçirmeye çalıştığı tepeyi aldı.[27] Geceleyin düşman arasında yolunu kaybetti. Gecenin geri kalanını Gotların kalkanları arasında geçirdi.[28][29]

Thorismud babasının öcünü Hunlardan almak istedi. Aetius ona, kardeşleri krallığı ele geçirmeden eve dönmesini öğütledi. Jordanes nedenini verir: Aetius, Gotlar Hunları tamamen yok ederse Roma imparatorluğunun ezileceğinden korkuyordu.[30] Aetius Frank müttefiklerini de geri gönderdi.[29] Başka bir açıklamaya göre Hunları yeniden kullanmayı umduğu için Attila’nın Galya’dan rahatça çekilmesine izin verdi.[31]

452 savaşı

Attila 452’de İtalya’yı işgal ettiğinde Julian Alpleri üzerindeki geçitler korumasızdı.[32] Tarihte çok az devlet adamının Aetius’un 452 baharındaki kadar hazırlıksız yakalandığı söylenmiştir.[32] Başkaları ihmal suçlamasını reddeder. Beşinci yüzyılda İtalya’nın hiçbir savunucusunun doğudan gelen bir düşmana karşı Julian Alpleri geçitlerini tutmadığına dikkat çekerler.[33] Aetius Attila’nın karşısına doğrudan çıkacak güçten yoksundu. Stratejik önlemlerle Attila’nın ilerleyişini geciktirdi.[34]

Ölümü

454’te senatör Petronius Maximus ile oda baş hizmetlisi Heraclius, imparator III. Valentinianus’u Aetius’un onu öldürmeyi düşündüğüne inandırdı.[35] Aetius mali bir hesap sunmak için saraya geldi. Valentinianus tahtından fırlayıp onu vatana ihanetle suçladı. Heraclius ile birlikte Aetius’a kılıçla saldırdı. Aetius 21 Eylül 454’te öldü.[35] Başka bakımlardan sınırları ne olursa olsun, olağanüstü yetenekli bir general sayılmıştır.[36]

Notlar

  1. ^ Thompson 1948, p. 140–143
  2. ^ Jordanes; Mierow 1915, § 176, p. 100
  3. ^ a b Thompson 1948, p. 33
  4. ^ Thompson 1948, p. 53
  5. ^ Sinor 1990, p. 187
  6. ^ Yavuz 2025, p. 95
  7. ^ a b Thompson 1948, p. 35
  8. ^ Maenchen-Helfen 1973, p. 77
  9. ^ a b Thompson 1948, p. 63–64
  10. ^ Priscus; Müller 1851, fr. 7, p. 76
  11. ^ Priscus; Müller 1851, fr. 8, p. 81
  12. ^ Thompson 1948, p. 64
  13. ^ Thompson 1948, p. 64–65
  14. ^ Jordanes; Mierow 1915, § 176–177, p. 100–101
  15. ^ Thompson 1948, p. 209
  16. ^ Thompson 1948, p. 125
  17. ^ Priscus; Müller 1851, fr. 8, p. 80; fr. 11, p. 96
  18. ^ Thompson 1948, p. 128
  19. ^ Yavuz 2025, p. 98
  20. ^ Maenchen-Helfen 1973, p. 107
  21. ^ Yavuz 2025, p. 99
  22. ^ Priscus; Müller 1851, fr. 16, p. 99
  23. ^ Jordanes; Mierow 1915, § 190–191, p. 104–105
  24. ^ Yavuz 2025, p. 100
  25. ^ Jordanes; Mierow 1915, § 195, p. 105
  26. ^ Jordanes; Mierow 1915, § 196, p. 106; § 209, p. 109
  27. ^ Jordanes; Mierow 1915, § 197, p. 106; § 201, p. 107
  28. ^ Jordanes; Mierow 1915, § 212, p. 110
  29. ^ a b Yavuz 2025, p. 101
  30. ^ Jordanes; Mierow 1915, § 215–216, p. 111
  31. ^ Thompson 1948, p. 143
  32. ^ a b Thompson 1948, p. 144
  33. ^ Maenchen-Helfen 1973, p. 135–136
  34. ^ Yavuz 2025, p. 102
  35. ^ a b Bury 1923, p. 299
  36. ^ Thompson 1948, p. 207

Kaynaklar

Literatür

  • Karl Müller (ed.), Fragmenta Historicorum Graecorum, Bd. IV (darin: Menandri Protectoris fragmenta, griechisch mit lateinischer Übersetzung) (1851)
  • Charles Christopher Mierow, The Gothic History of Jordanes in English Version, with an Introduction and a Commentary (1915)
  • J. B. Bury, History of the Later Roman Empire from the Death of Theodosius I to the Death of Justinian, vol. I (1923)
  • Otto J. Maenchen-Helfen, The World of the Huns: Studies in Their History and Culture (1973)
  • E. A. Thompson, A History of Attila and the Huns (1948)
  • Emre-E. Yavuz, The Gokturk Empire: 2nd Edition (2025)
  • Denis Sinor (ed.), The Cambridge History of Early Inner Asia (1990)

İlgili maddeler

Buraya bağlantı verenler14

Kişiler
Gaiseric · Galla Placidia · Orestes · Theodoric I · Thorismund · Valentinian III · Zercon
Devletler
Hunnic Empire · Western Roman Empire
Savaşlar
Hunnic invasion of Gaul, 451 · Hunnic invasion of Italy, 452
Muharebeler ve olaylar
Battle of the Catalaunian Plains · Embassy of Maximinus to Attila
Halklar
Huns

Bu maddeyi kaynak göster

Yavuz, Emre-E. “Aetius.” Turkic Atlas, revised 8 November 2026. https://turkicatlas.org/persons/aetius/

Son güncelleme: 8 Kasım 2026