Bögü Kağan

Uygurların üçüncü kağanı döneminde kağanlık gücünün zirvesine ulaştı. Ayrıca kendisinden önceki her bozkır devletinden onu ayıran şeyi edindi.

Din değiştirme

762 ve 763’te Bögü, Tang’a An Lushan isyanına karşı yardım ederek Luoyang’daydı.^[1] Orada Maniheizm mensuplarıyla tanıştı. Onların dört rahibini vaaz vermeleri için ülkesine götürdü.^[2] Dine girdi. Kısa süre sonra inancı kendi halkına da zorunlu kıldı.^[3] Kasım 762’den Şubat 763 dolaylarına kadar Luoyang bölgesinde kaldı. Askerleri çevreyi yağmaladı. Kendisi ise orada bir grup Soğdlu Maniheisti ziyaret etti.^[4] Karabalgasun stelinin Çince metni, memleketine götürdüğü dört kişinin başı olan Ruixi’yi anar. Onu Işık Öğretisi’nde bilgili diye över.^[4] Uygurlar arasındaki Maniheist din adamları katı yemek kuralları uyguluyordu. 807 tarihli Çin kaydına göre günün geç saatinde yer, su içer ve sütü reddederlerdi.^[5]

Karar çekişmesiz geçmedi. Kendi sarayındaki muhafazakârlardan güçlü bir muhalefetle karşılaştı. Yeni dinin ayakta kalması için yasa çıkarmayı gerekli gördü.^[3] Halk onlu gruplara ayrıldı. Her grupta bir kişi, öteki dokuzunun manevi durumundan sorumluydu. Onların coşkusunu canlı tutar, günaha düşenlere öğretim verirdi.^[3] Muhalefet, üst düzey bir görevlinin önderlik ettiği bir gruptu. Ruixi’nin tarafı kağanı bu muhalefeti aşmaya ve tebaasının inancı benimsemesini buyurmaya ikna etti.^[4]

Kaynaklar onu neden seçtiğini söylemez. Dört açıklama öne sürülür. Birincisi, inancın inceliği savaşçı bir halkın gerektirdiği disiplinle birleştirmesidir.^[6] İkincisi, Tang’dan bağımsızlığını göstermek istemesidir. Tang bu inancı sevmiyordu, 732’de mahkûm etmişti ve yalnızca Çinli olmayanların uygulamasına izin veriyordu.^[6] Üçüncüsü, Soğdluların serveti ve ticaretiyle ittifak kurmak istemesidir.^[6] Dördüncüsü, içtenlikle etkilenmiş olmasıdır.^[6] 768’de Tang, muhtemelen Chang’an’da ve Luoyang’da Maniheist tapınakların yapılmasını emretti. Üç yıl sonra Uygurların Jingzhou, Nanchang, Shaoxing ve Yangzhou’da birer tane yapmasına izin verdi.^[7]

Çin tarihleri din değiştirmeden hiç söz etmez. Olay Uygur tarihinin en önemli olaylarından biriydi, ama Çin’i ilgilendirmiyordu ve bu yüzden kayıtlarda yoktur. Buna karşılık Uygurlar için ikincil olan 757 tarihli bir Çin seferindeki Uygur rolü uzun uzun anlatılır. Din değiştirme hakkında bilinenler Karabalgasun Yazıtı’nın Çince yüzünden ve Turfan belgelerinden gelir.^[3]

Soğdlular

Maniheizm o sırada bir Soğd dini sayılıyordu. Din değiştirmenin hemen görülen sonuçlarından biri, Uygur sarayında Soğd etkisinin keskin biçimde artması oldu. İmparatorlukta daha önce de Soğdlular vardı, ama sayıları 763’ten sonra belirgin biçimde yükseldi. Ağırlıkları kültürlerinden ve mimar ve inşaatçı olarak becerilerinden geliyordu. Uygur topraklarındaki birçok yapının kalıntılarında Soğd özellikleri görülür. Devletin içinde devlet gibi bir şey oluşturdular. Birkaç mesleği ellerinde tutmaları onlara büyük güç verdi.

Eşleri

Tang generali Pugu Huai’en’in iki kızıyla art arda evlendi. Pugu Huai’en 764’te Tang’a karşı ayaklandı ve ertesi yıl öldü. Uygur Bugu boyunun soyundan gelmesine rağmen Çinli sayılıyordu.^[8] Tahta çıkmadan önce evlendiği birincisi 768’de öldü. Kız kardeşi 769’da onun eşi oldu.^[8] Ningguo’nun genç prensesi, büyük adaşına Karabalgasun’a kadar eşlik etmiş ve babasının cariyesi olmuştu. Bögü onu katun yaptı.^[8]

Ölümü, 779

779’da Tang imparatoru Daizong öldü. Soğdlular Bögü’ye, devlet yasını Çin’i işgal etmek için fırsat olarak kullanmasını önerdi.^[1] Bögü kabul etti.^[1]

Başvezir ve amcaoğlu Tun Bağa Tarkan bu plana karşıydı. Sarayın başka yöne gittiğini görünce Bögü’yü, Soğdlu destekçilerinin ve danışmanlarının çoğuyla birlikte öldürdü. Sonra tahta çıktı.^[1] Ardından Soğd karşıtı bir yönetim dönemi geldi. Bu dönem muhtemelen Maniheizmden uzaklaşmayı ve eski kültlere dönüşü getirdi.

Notlar

^ a b c d Jiu Tangshu (Old Book of Tang), juan 195
^ Karabalghasun inscription; Radloff 1894–1895, parts 1–3, pl. facing p. 290; p. 287
^ a b c d Karabalghasun inscription
^ a b c Sinor 1990, p. 330
^ Xin Tangshu (New Book of Tang), juan 217
^ a b c d Sinor 1990, p. 330–332
^ Sinor 1990, p. 332
^ a b c Sinor 1990, p. 325

Kaynaklar

Jiu Tangshu (Old Book of Tang), juan 195
Xin Tangshu (New Book of Tang), juan 217 (after Jiu Tangshu)
Karabalghasun inscription

Literatür

Colin Mackerras, The Uighur Empire According to the T'ang Dynastic Histories (1972)
Peter B. Golden, An Introduction to the History of the Turkic Peoples (1992)
Étienne de la Vaissière, Sogdian Traders: A History (2005)
Emre-E. Yavuz, The Gokturk Empire: 2nd Edition (2025)
Wilhelm Radloff, Die alttürkischen Inschriften der Mongolei (1894–1895, parts 1–3)
Denis Sinor (ed.), The Cambridge History of Early Inner Asia (1990)