Rouran çağıGöktürk çağıUygur çağıKırgız çağı
RouranBirinci GöktürkTangİkinci GöktürkUygurKırgızHunlarBatı GöktürkTürgişKarlukHazar
  • 400
  • 500
  • 600
  • 700
  • 800
  • 900

Uygurlar arasındaki Maniheist din adamları, sıkı yemek kurallarına göre yaşardı.[1] Xin Tang Shu, 807’de Uygur elçileriyle birlikte Tang katına gelen Maniheistleri anlatır. Kitaba göre bu din adamları yasaları gereği yalnızca günün geç saatinde yer, su içer, keskin tadı olan sebzeler yer ve sütten kaçınırdı.[2] Orhun üzerindeki Uygur başkentinde dikilen Karabalgasun yazıtı yeni inancı över. Yazıta göre inanç, boğazlama ülkesini iyiliğe çağıran bir ülkeye dönüştürmüştür.[3] İki kural da, sürülerin et ve süt verdiği bozkır yemeğine karşı duruyordu.

Din değiştirme

Bögü Kağan, 762 ve 763’te Maniheizm mensuplarıyla Luoyang’da karşılaştı. Luoyang’a, Tang’a isyancılara karşı yardım etmeye gelmişti. Bögü Kağan din değiştirdi.[4] Karabalgasun yazıtının Çince yüzü, din değiştirmeyi Uygur yönetiminin hatırladığı biçimde anlatır.[5] Kağan ordusunu Doğu Başkenti Luoyang’da durdurdu ve oradaki âdetleri gözlemledi.[5] Sonra aralarında Ruixi’nin de bulunduğu dört rahibi, vaaz vermeleri için ülkesine götürdü.[5] Valiler ve vezirler eski yanlışlarından pişman oldu ve gerçek öğretiye hizmet etmek istedi.[5] Şeytanların bütün oyma ve boyalı imgelerinin yakılması gerekiyordu. Işık öğretisi kabul edildi.[6]

Yazıt, değişimi sonra iki paralel ifadeyle anlatır.[7] Boğazlama ülkesi, 宰殺邦家, iyiliğe çağıran bir ülke oldu.[3] Bundan önceki ifade, tuhaf âdetli bir halkın bir tür yemek, 飯, ülkesi olduğunu söyler.[3] Taşın 1895’te yayımlanan kopyasında yemeği adlandıran karakter kayıptır. Eski âdetleri anlatan karakter de kayıptır.[8] Boğazlama sözcüğü, hayvanların et için öldürülmesi anlamına gelir. Bu yüzden iki ifade de yemekten söz eder. Bir çeviri ilk ifadeyi, bir zamanlar et yiyen ve artık pirinç yiyecek bir halk diye verir. İkinci ifadeyi ise öldürmenin yaygın olduğu ve artık iyiliğe çağrılacak bir ülke diye verir.[9]

Turfan’dan bir Eski Türkçe metin, kağanın halkını onarlı gruplara ayırdığını söyler. Her grubun başında, öbür dokuz kişinin inancından sorumlu bir adam dururdu.[4]

807’nin Maniheistleri

Yuanhe döneminin başında Uygur elçileri yeniden Tang katına geldi. İlk kez, yanlarında Maniheistler de vardı.[1] Jiu Tang Shu’nun yıllıkları elçiliği Şubat 807’ye tarihler. Uygurların o zaman Luoyang ve Taiyuan’da tapınak yapmak istediklerini ve isteğin kabul edildiğini de kaydeder.[10] Xin Tang Shu, bu Maniheistlerin yasasını dört hükümle verir. Maniheistler günün geç saatinde yer, su içer, keskin tadı olan sebzeler yer ve sütten, 湩酪’den, kaçınırdı.[2] Metin, kağanın devletin yönetimini hep onlarla paylaştığını da ekler.[1] Maniheistler her yıl başkente gelir ve Batı Pazarı’nda gidip gelirdi. Tüccarlar orada onlarla çok sayıda yasadışı iş yapardı.[2]

Parça, ilk iki cümlesi dışında, Tang guoshi bu’yu izler. Tang guoshi bu, 825 dolaylarında yazılmış, Tang üzerine bir not derlemesidir. Daha eski Jiu Tang Shu’nun derleyicileri ona sahip değildi.[11] Beslenme betimlemesi bu yüzden 825 dolaylarındaki bir Çinli yazara dayanır.

Tang yönetimi, Maniheistlerin Uygurlar arasındaki konumunu biliyordu. 813’ün sonunda eve dönen sekiz Uygur Maniheisti için bir ziyafet verdi ve onları baş vezirlere gönderdi.[12] Uygurlar bir Tang prensesi istemişti. Uygurlar Maniheistlere saygı gösteriyordu. Bu yüzden vezirler, onlara evliliğin neden verilemeyeceğini açıklayacaktı.[12]

Süt ve kımız

湩酪 iki karakteri farklı biçimlerde çevrilmiştir.[11] Bir çeviri bunları süt ve tereyağı olarak verir. 酪’nin mayalanmış süt de olabileceğini ekler.[11] İkinci bir çeviri bunları, mayalanmış kısrak sütü olan kımız diye verir.[11] Üçüncü bir çeviri, içecek Moğolistan’da her zaman tüketildiği için kımızı en olası anlam sayar. 湩’nin kısrak sütü anlamına gelebileceğini de not eder.[11] İlk çeviri bu karşılığı mümkün sayar.[11]

Xin Tang Shu aynı 湩 sözcüğünü 647 yılı için de kullanır. Bu, Uygur ve öteki Tiele beylerinin imparator Taizong’un katındaki anlatımında geçer.[1] 647 ziyafetinden sonra beyler, topraklarından geçen bir yol istedi. Yoldaki menzil istasyonlarına Tang elçileri için at, süt ve et konuldu.[1] Süt, o yoldaki istasyonların yolculara verdiği şeydi. Maniheistlerin reddettiği şey de süttü.

Din adamları ve halk

Maniheist kilise, din adamları yani seçilmişler tarafından yönetilirdi. Seçilmişlerden bekârlık ve oruç istenirdi.[4] Dinleyiciler evlenebilir ve normal yemek yiyebilirdi. Tutumlu yaşamaları ve sadaka vermeleri beklenirdi.[13] Xin Tang Shu’daki yasa, elçilerle birlikte seyahat eden Maniheistlerin yasasıdır. Bunlar din adamıydı. Yazıt ise bütün ülkeden söz eder. İkisi de din değiştirmeden sonra bozkırın çobanlarının nasıl yediğini söylemez.[14] Daha sonraki bir inceleme, 763 fermanındaki et yasağına geniş ölçüde uyulmasını pek olası bulmaz. Ona göre yasak yalnızca seçilmişler için düşünülmüş olabilir.[15] Başka bir görüş, inancın kağan, onun çevresi ve küçük bir eğitimli kesimin ötesinde Uygur kitlelerine yayılmasını pek olası bulmaz, çünkü inancın çilecilik ilkesi göçebe yaşama uymuyordu.[16] Keskin tadı olan sebzelerin soğan ve soğanımsı bitkiler olduğu kabul edilir. Din adamlarının bunları yediği bilinir. Kımız ise seçilmişler dışında herkes arasında sevilmeye devam etti.[15]

Dokuzuncu yüzyıl başının kağanları döneminde din adamları çok nüfuzlu kaldı. Kağanın çevresi, inançlarının öğrettiği kendini yoksunluğa rağmen lüke giderek daha fazla düştü.[17] Kağanlık yıkıldıktan sonra Tang memurları Maniheistlerin kitaplarını ve imgelerini topladı. Bunları sokaklarda yaktı, mallarına da devlet adına el koydu.[1] Uygur Maniheistlerinin yemek kuralları iki metinden bilinir: başkentlerinin taşındaki bir övgü ve 820’lerden bir Çin notu.

Notlar

  1. ^ a b c d e f Xin Tangshu (New Book of Tang), juan 217
  2. ^ a b c Xin Tangshu (New Book of Tang), juan 217; Mackerras 1972, p. 109
  3. ^ a b c Karabalghasun inscription; Radloff 1894–1895, parts 1–3, pl. facing p. 290; p. 288
  4. ^ a b c Mackerras 1972, p. 9
  5. ^ a b c d Karabalghasun inscription; Radloff 1894–1895, parts 1–3, pl. facing p. 290; p. 287
  6. ^ Karabalghasun inscription; Radloff 1894–1895, parts 1–3, pl. facing p. 290; pp. 287–288
  7. ^ Karabalghasun inscription; Radloff 1894–1895, parts 1–3, pl. facing p. 290
  8. ^ Radloff 1894–1895, parts 1–3, pl. facing p. 290
  9. ^ Barthold 2004, p. 48
  10. ^ Mackerras 1972, p. 168
  11. ^ a b c d e f Mackerras 1972, p. 169
  12. ^ a b Jiu Tangshu (Old Book of Tang), juan 195
  13. ^ Mackerras 1972, p. 9–10
  14. ^ Karabalghasun inscription; Xin Tangshu (New Book of Tang), juan 217
  15. ^ a b Sinor 1990, p. 336–337
  16. ^ Ögel 1984, p. 350
  17. ^ Mackerras 1972, p. 12

Kaynaklar

Literatür

  • Colin Mackerras, The Uighur Empire According to the T'ang Dynastic Histories (1972)
  • Wilhelm Radloff, Die alttürkischen Inschriften der Mongolei (1894–1895, parts 1–3)
  • Denis Sinor (ed.), The Cambridge History of Early Inner Asia (1990)
  • V. V. Barthold, Orta Asya Türk Tarihi Dersleri (Orta Asya Türk Tarihi Hakkında Dersler) (2004)
  • Bahaeddin Ögel, İslâmiyetten Önce Türk Kültür Tarihi. Orta Asya Kaynak ve Buluntularına Göre (1984)

İlgili maddeler

Buraya bağlantı verenler3

Kişiler
Bögü Khan
Kurumlar ve Unvanlar
Uyghur Farming
Dinler
Manichaeism

Bu maddeyi kaynak göster

Yavuz, Emre-E. “Manichaean Diet of the Uyghurs.” Turkic Atlas, revised 8 November 2026. https://turkicatlas.org/religions/manichaean-diet-of-the-uyghurs/

Son güncelleme: 8 Kasım 2026