Kafatası kadeh, öldürülen bir düşmanın başından yapılmış içki kabıdır.[1] Çin ve Bizans kaynaklarının adlandırdığı her olayda ölen adam bir kral ya da imparatordu. Çin tarihleri bunu bozkırda iki kez kaydeder. Asya Hunları, Yuezhi kralının kafatasından bir kadeh yaptı. Rouranlar ise bir Gaoche kralının kafatasını cilaladı.[2] Bir Bizans vakayinamesi aynısını 811’de Bulgar hükümdarı Krum ile imparator I. Nikephoros için anlatır.[3] Yuezhi kralının kafatası bu kadehlerin en iyi belgelenmiş olanıdır. Asya Hunları onu Han imparatoru Yuan zamanında hâlâ elinde tutuyordu ve iki Han elçisiyle birlikte ondan kan andı içti.[4] O sırada Yuezhi kralı yüz yıldan fazladır ölüydü.

Yuezhi kralının kadehi

Shiji kadehi iki kez anar.[5] Jianyuan döneminde, MÖ 140 ile 135 arasında, Han imparatoru kendi yanına geçmiş Asya Hunlarını sorguladı.[5] Hepsi, Asya Hunlarının Yuezhi kralını yendiğini ve başını içki kabı yaptığını söyledi.[5] Yuezhiler kaçmıştı ve Asya Hunlarından nefret ediyordu. Ama Asya Hunlarına karşı yanlarında savaşacak kimseleri yoktu.[5] Han, Asya Hunlarını yok etmek istiyordu. İmparator bunu duyunca Yuezhilere bir elçi aradı.[5] Kendini öneren adam Zhang Qian idi.[5]

Shiji’nin Yuezhi hakkındaki kaydı, kadehin yapıldığı hükümdarı adlandırır.[5] Mete Han Yuezhileri yenmişti. Oğlu Laoshang Şanyu döneminde Asya Hunları Yuezhi kralını öldürdü ve başını içki kabı yaptı.[6][7] Bunun ardından Yuezhiler çok uzaklara, batıya gitti.[5] Han Shu kaydı Batı Bölgeleri bölümünde tekrarlar.[8] Burada Shiji’yi kopyalar. Bu yüzden ikinci bir tanık değildir.

Yorumcular kabın ne olduğu konusunda hemfikir değildi. Wei Zhao’nun Shiji yorumu içki kabını (飲器) oval bir şarap kadehi sayar. Jin Zhuo ise onu kaplan yavrusu biçiminde bir lazımlık ya da içki ve şarap kabının adı sayar. Han Shu üzerine yazan Yan Shigu ikisini de reddeder. Ona göre oval şarap kadehi şarabı saklamak içindir, içmek için değildir. Lazımlık ise idrar içindir.[9]

Han ile ant

Kadeh, Han Shu’nun Huhanye Şanyu anlatısında yeniden görünür.[4] İki Han subayı, Han Chang ile Zhang Meng, Han’da rehin tutulmuş olan şanyu oğluyla birlikte kuzeye geldi.[4] Şanyunun ulaşamayacakları kuzeye geri döneceğinden korktular. Bu yüzden onunla oracıkta bir antlaşma yemini ettiler.[4] O günden sonra Han ile Asya Hunları tek bir hane olacaktı. Yemini ilk bozan kişi Gök’ün hoşnutsuzluğunu alacaktı.[4] Han Shu bu görevi, Han elçisi Gu Ji’nin şanyu Zhizhi tarafından öldürülmesini izleyen yıla koyar. Zizhi tongjian ise Gu Ji’nin görevini MÖ 44’e koyar.[10] Bu nedenle ant yaklaşık MÖ 43’e düşer.

İki subay, şanyu ve büyükleriyle birlikte Nuo Irmağı’nın doğusundaki tepeye çıktı ve beyaz bir at kesti.[4] Şanyu şarabı jinglu bıçağıyla ve altın bir liuli ile karıştırdı.[4][11] Sonra hep birlikte, Laoshang Şanyu’nun yendiği Yuezhi kralının başından yapılmış içki kabından kan andı içtiler.[4][12][13] Bazı araştırmacılar şarabın karıştırılmasını anlatan sözlerde kan için bir sözcük bulunmadığını, şarabın kanla karıştırıldığını söyleyen bir çeviriye karşı not eder.[14] Han yönetiminde bakanlar, subayların imparatorun soyundan gelenleri barbarlarla bir lanetle bağladığını savundu. İmparator ise yemini geçerli bıraktı.[4] Bir Asya Hun zaferinin kadehi, Han ile edilen bir yeminin kabı olmuştu.

Han Shu bıçağa jinglu, 徑路 der. Han Shu yorumcuları adın anlamı konusunda ayrılır. Biri Jinglu’nun Asya Hunlarının değerli kılıcının adı olduğunu söyler. Sonraki biri ise bunun, tapınılan ve türbesi yapılan Xiutu kralının adı olduğunu, Jinglu tanrısının türbesinin bir Asya Hun türbesi olduğunu savunur.[4][15]

Sözcük Türkçeden de açıklanmıştır. Bazı araştırmacılar jinglu’yu Teleut kyngyrak ile ve Doğu Türkistan’daki “bıçak” anlamlı qingrak ile karşılaştırır ve benzerliği Asya Hunlarının Türk olduğunun kanıtı sayar.[16] Başkaları onu kayıtlı en eski Türkçe sözcük diye adlandırır ve modern Türk dillerinde yaşayan Orta Türkçe “büyük bıçak” anlamlı kıŋrak ile yan yana koyar.[17] Başkaları jinglu’yu, Türkçe qïŋraq ve Moğolca kingara ile birlikte, “kılıç” anlamlı bir İran sözcüğünden ödünç alma sayar.[18]

Chounu ve Gaoche kralı

Wei Shu ikinci bozkır olayını verir.[19] Gaoche (“yüksek arabalar”), sonraki tarihlerin Tiele dediği halktır. Gaoche kralı Mi’etu, batıdaki bir seferde Rouran kağanı Futu’yu öldürmüştü.[19] 516’da Futu’nun oğlu Chounu Kağan batıya yürüdü, Gaocheleri ezdi ve Mi’etu’yu tutsak aldı.[19] Kralın bacaklarını zavallı bir ata bağlattı ve onu ölünceye kadar sürükletti.[19] Sonra başını cilalayıp içki kabı yaptı.[19] Bir anlatıya göre Chounu kadehi İskit ya da Asya Hun usulüyle yaptı.[20] Bei Shi pasajı tekrarlar.[21]

Krum ve Nikephoros

26 Temmuz 811’de Krum komutasındaki Bulgarlar, ülkelerini işgal etmiş olan imparator I. Nikephoros’un kampına saldırdı ve onu öldürdü.[22] Birkaç yıl sonra yazan Theophanes, Krum’un imparatorun başını kesip bir direğe astığını söyler. Başı, ona gelen boylara göstermek ve Romalıları aşağılamak için günlerce orada bıraktı.[3] Ardından kafatasını çıplak bıraktı ve dışını gümüşle kapladı. Kibrinden Slav reislerine ondan içirdi.[23]

Diğer anlatılar

En eski kayıt Yunancadır. Herodotos, İskitlerin düşmanlarının kafataslarından içki kadehleri yaptığını anlatır.[24] 972’de Peçenekler Rus prensi Svyatoslav’ı Dinyeper şelalelerinde öldürdü. Kafatasından altınla kaplı bir kadeh yaptılar ve ondan içtiler.[25]

Uygulama bozkırın ötesine de ulaştı. Diyakoz Paulus, Avarlarla ittifak hâlinde Gepidlere karşı savaşan Lombard kralı Alboin’in Gepid kralı Cunimund’u savaşta öldürdüğünü ve başını içki kadehi yaptığını yazar.[26] Yıllar sonra Verona’daki bir ziyafette Alboin, bu kadehle kraliçesi Rosamund’a şarap sundurdu. Rosamund, Cunimund’un kızıydı. Alboin onu babasıyla neşeyle içmeye çağırdı.[27] Paulus, kadehi kendisinin gördüğünü söyler. Lombard prensi Ratchis onu bir bayram günü konuklarına göstermişti.[27] Paulus’un Alboin’in Gepidlerle savaşlarına dair anlatısı efsanevi özelliklerle doludur.[28]

Âdetin yorumları

Böyle bir kadehi yapanların hiçbiri onu günümüze ulaşan bir metinde açıklamaz. Bazı araştırmacılar onu eski bir büyü uygulaması sayar. Buna göre galip, ölen adamın güçlerini kendine alır.[28] Başka araştırmacılar onu, İskitlerden Asya Hunları aracılığıyla Bulgarlara ve Peçeneklere uzanan bir bozkır geleneğine yerleştirir.[29] Üçüncü bir görüş, âdetin Türk kökenli olmadığını savunur. Bu durumda Asya Hunları âdeti Hint-İranlı halklardan ve eski Çinlilerden devralmıştır.[9] Dördüncü bir görüş onda hem düşmanı korkutmanın bir yolunu hem de öldürülen adamın manevi gücünün alınmasını görür. Âdeti, ata kültüne bağlı bir kafatası kültü içine yerleştirir.[30] Bu kült için Moğolların Gizli Tarihi’nde anlatılan bir ayini örnek gösterir: Naimanlar, Kereyit hükümdarı Toghril Ong Han’ın kesik başına saygı göstermişti.[31] Beşinci bir görüş kafatası kadehi Asya Hunlarının ve Göktürklerin bir devlet âdeti sayar. İskitlerde ise düşmanını öldüren her adam bir kadeh yapabilirdi. Buna göre Göktürk kağanı Bumin’in Rouran kağanının başından yapılmış kadehi, kağanlığın kuruluşunun simgesiydi.[32][7] Hiçbir kaynak Bumin için böyle bir kadeh kaydetmez. Kaynaklar ise vesileleri verir. Theophanes kibirden ve düşmanı aşağılamaktan söz eder. Han Shu kadehi bir antta gösterir. Paulus’ta kadeh bir kralın alayına hizmet eder.

Göktürkler ve Uygurlar hakkındaki Çin bölümleri böyle bir kadeh kaydetmez. Doğu bozkırında bu âdet MÖ ikinci ve birinci yüzyılın Asya Hunlarından ve MS altıncı yüzyılın Rouranlarından bilinir.

Notlar

  1. ^ Shiji, juan 123; Wei Shu, juan 103; Theophanes the Confessor
  2. ^ Shiji, juan 123; Wei Shu, juan 103
  3. ^ a b Theophanes the Confessor; Scott 1997, p. 673–674
  4. ^ a b c d e f g h i j Han Shu, juan 94
  5. ^ a b c d e f g h Shiji, juan 123
  6. ^ Shiji, juan 123; Shiji, juan 110
  7. ^ a b Ögel 2015, p. 251
  8. ^ Han Shu, juan 96
  9. ^ a b Erkoç 2026, p. 245
  10. ^ Han Shu, juan 94; Zizhi tongjian (Comprehensive Mirror in Aid of Governance), juan 28
  11. ^ Kurakichi 1930, p. 53
  12. ^ Roux 1994, p. 191
  13. ^ Ögel 2015, p. 151–154
  14. ^ Ögel 2015, p. 153
  15. ^ Kurakichi 1930, p. 52–53
  16. ^ Kurakichi 1930, p. 53–54
  17. ^ Tekin 2003, p. 12
  18. ^ Kurakichi 1930, p. 54
  19. ^ a b c d e Wei Shu, juan 103
  20. ^ Pulleyblank 1990, p. 23
  21. ^ Bei Shi (History of the Northern Dynasties), juan 98
  22. ^ Theophanes the Confessor; Scott 1997, p. 673
  23. ^ Theophanes the Confessor; Scott 1997, p. 674
  24. ^ Godley 1920, IV.65
  25. ^ Russian Primary Chronicle, s.a. 6480 (972)
  26. ^ Paul the Deacon, Historia Langobardorum, I.27
  27. ^ a b Paul the Deacon, Historia Langobardorum, II.28
  28. ^ a b Pohl 2018, p. 67
  29. ^ Golden 1992, p. 49, 249
  30. ^ Erkoç 2026, p. 245–246
  31. ^ Erkoç 2026, p. 246
  32. ^ Ögel 2015, p. 2,153

Kaynaklar

Literatür

  • Paulus Diaconus, Historia Langobardorum (late 8th c.)
  • Nestor tradition; redaction 12th c., Повесть временных лет / Primary Chronicle (ca. 1113)
  • Peter B. Golden, An Introduction to the History of the Turkic Peoples (1992)
  • Cyril Mango, Roger Scott (trans.), The Chronicle of Theophanes Confessor: Byzantine and Near Eastern History AD 284–813 (1997)
  • Walter Pohl, The Avars: A Steppe Empire in Central Europe, 567–822 (2018)
  • A. D. Godley, Herodotus, with an English Translation (1920)
  • Hayrettin İhsan Erkoç, Asya Hunlarında Dinî İnançlar (Religious Beliefs of the Xiongnu) (2026)
  • Bahaeddin Ögel, Büyük Hun İmparatorluğu Tarihi I (2015)
  • Bahaeddin Ögel, Büyük Hun İmparatorluğu Tarihi II (2015)
  • Shiratori Kurakichi, On the Territory of the Hsiung-nu Prince Hsiu-t'u Wang and His Metal Statues for Heaven-worship (1930)
  • Edwin G. Pulleyblank, The 'High Carts': A Turkish-Speaking People Before the Türks (1990)
  • Jean-Paul Roux, Türklerin ve Moğolların Eski Dini (1994)
  • Talât Tekin; Mehmet Ölmez, Türk Dilleri: Giriş (2003)

İlgili maddeler

Buraya bağlantı verenler7

Kişiler
Chounu Khan · Huhanye Chanyu · Laoshang Chanyu
Devletler
Xiongnu
Kurumlar ve Unvanlar
Diplomacy of the Steppe Empires · Lacquerware
Dinler
Horse Sacrifice

Bu maddeyi kaynak göster

Yavuz, Emre-E. “Skull Cup.” Turkic Atlas, revised 8 November 2026. https://turkicatlas.org/institutions/skull-cup/

Son güncelleme: 8 Kasım 2026