Üzüm şarabı vahaların şarabıydı. Çin tarihleri asmayı ve şarabını önce Zhang Qian’ın raporunda Dayuan ve Anxi için anar. Sonra Kang, Yanqi, Kuça ve Gaochang için anar.[1] Asya Hunlarının ya da Göktürklerin topraklarında yetişen hiçbir asmayı anmazlar.[2] 569’da İstemi’nin kampında bir Romalı elçi şölene katıldı, ama ona üzüm şarabı sunulmadı. Menandros nedenini verir: ülke asma vermiyordu.[3] Tang sarayı, ordusu 640’ta Gaochang’ı yıktıktan sonra üzüm şarabını kendisi yaptı. Cefu yuangui’ye göre başkent onun tadına o zaman ilk kez baktı.[4]

Dayuan ve Anxi

En eski kayıt, Zhang Qian’ın Han İmparatoru Wu’ya getirdiği rapordur. Dayuan genellikle Fergana ile özdeşleştirilir. Zhang Qian Dayuan için şunu söyledi: halkı yerleşikti, pirinç ve buğday ekerdi ve asma şarabı, 蒲陶酒, vardı.[5] Büyük Yuezhilerin batısında yatan Anxi’yi yalnızca duyumla biliyordu. Onu da aynı terimlerle anlattı: yerleşik halk, pirinç ve buğday, asma şarabı ve Dayuan’dakilere benzeyen kasabalar.[5]

Shiji’nin yazarı Sima Qian, bu kaydı sonraki elçilikleri anlattığı bölümde kendi sözleriyle tekrarlar. Dayuan’ın iki yanındaki halkın üzümden şarap yaptığını yazar. Zenginler on bin shi ve daha fazlasını saklardı. Şarap on yıllarca bozulmadan dururdu.[5] Halk şarabı, atlarının yonca sevdiği gibi severdi.[5] Han Shu, kaydı batı bölgeleri bölümünde hemen hemen aynı sözlerle verir. Dayuan’ın toprağının, ikliminin, ürünlerinin ve göreneklerinin Büyük Yuezhilerinki ve Anxi’ninkiyle aynı olduğunu da ekler.[6] İki metin tek bir tanık sayılır, çünkü Han Shu Shiji’yi izler.[7]

Her iki tarih de asmayı imparatorun Dayuan atlarına duyduğu isteğe bağlar. Shiji, Han elçilerinin yonca ve üzüm tohumlarını eve götürdüğünü söyler. İmparator ikisini de verimli toprağa ekmeye başladı.[5] Göksel atlar çoğaldı ve yabancı elçiler kalabalıklar halinde geldi. Bunun üzerine ek saraylar ve köşkler göz alabildiğince üzüm ve yonca ile çevrilerek ekildi.[5] Shiji, tohumları getirenler olarak elçileri adlandırır, Zhang Qian’ı değil.[5] Han Shu ekimi Han’ın Dayuan savaşından sonrasına koyar. Yeni kral Chanfeng yılda iki göksel at vermeyi kabul etti. Han Shu’ya göre bunun ardından Han elçileri üzüm ve yonca tohumu toplayıp eve getirdi. İmparator saraylarının yanına ikisinden de daha çok ekti.[6] İki tarih de Zhang Qian’ın ya da elçilerin Çinlilere şarap yapmayı öğrettiğini söylemez. Ekimden söz ederler.[8]

Ban Gu, Wu’nun saltanatını özetlerken üzümü atla birlikte imparatoru batıya çeken şeyler arasında sayar. Göksel atları ve üzümü duyunca Dayuan ve Anxi’ye giden yolu açtı.[6] Shanglin parkının bir sarayı Üzüm Sarayı adını taşıyordu. MÖ 1’de Han sarayı, Asya Hunlarının şanyusunu ziyareti sırasında onu orada konuk etti.[9] Han Shu sarayın adını nasıl aldığını söylemez.[9] Saraylar yanında ekilen asmalar olası bir nedendir.[10]

Yanqi, Kuça ve Gaochang

636’da sunulan Zhou Shu, bugünkü Karashahr olan Yanqi için halkın üzüm şarabını yeğlediğini ve müziği sevdiğini söyler.[11] Wei Shu’nun batı bölgeleri bölümü aynı cümleyi taşır.[12] Bu bölüm Song döneminde Bei Shi’den onarıldı ve Zhou Shu ile Sui Shu’nun cümlelerini karıştırır. Bu yüzden ikinci bir tanık eklemez.[12] Han Shu üzümü Qiemo’nun, Nandou’nun ve Jibin’in meyveleri arasında sayar. Jibin halkı için içkiye ve yemeğe düşkün olduklarını söyler.[6]

Kuça için Jiu Tang Shu, üzüm şarabının bol olduğunu söyler. Zengin haneler onun birkaç yüz 碩’ünü saklardı.[13] Xin Tang Shu üzümü Kuça’nın ve Yanqi’nin ürünleri arasında sayar.[14] Xuanzang batıya giderken orada üzüm ve nar buldu. Batı Bölgeleri Kaydı böyle anlatır.[15] Sui yıllarının Kuça’sını anlatan Sui Shu ürünleri arasında pirinç, darı, baklagil ve buğdayı, sonra madenleri ve atları sayar. Üzümü saymaz.[16] 384’teki Kuça seferine dair bir rapor, evde bin hu’ya kadar şarap biriktiren zengin aileler için alıntılanır.[17]

Turfan çöküntüsündeki krallık Gaochang en iyi belgelenmiş olanıdır. 636’da sunulan Liang Shu, Gaochang’ın güzel atlar, asma şarabı ve kaya tuzu ürettiğini söyler. Datong döneminde kralı Zijian, Liang sarayına başka armağanların yanında üzüm göndermiştir.[18] Sui Shu, Gaochang’da çok asma şarabı olduğunu söyler.[16] Jiu Tang Shu toprağının verimli olduğunu ve tahılın ve buğdayın yılda iki kez olgunlaştığını söyler. Gaochang’da asma şarabı olduğunu ve toprağın beş meyveye elverişli olduğunu da belirtir.[13] Gaochang’ın üzümleri böylece Tang vahayı almadan yaklaşık bir yüzyıl önce bir Çin sarayına ulaşmıştı.[18]

Gaochang’ın doğusunda, Hou Han Shu’ya göre Yiwu toprakları beş tahıla, dutlara, kendire ve üzüme elverişlidir.[19] Liang Shu’ya göre Hotan toprakları pirince, buğdaya ve üzüme elverişlidir.[18]

Kang ve Çaç

Hou Han Shu, Kangju’ya bağlı bir ülke olan 栗戈’nin güzel atlar, sığır, koyun ve öteki meyvelerin yanında üzüm ürettiğini söyler. Suyu iyi olduğu için üzüm şarabı özellikle ünlüydü.[19] Soğdiyana’da Semerkant’ın ülkesi olan Kang için Sui Shu, çok asma şarabı olduğunu söyler. Zengin aileler onun bin shi’sini biriktirirdi ve şarap yıllarca bozulmadan dururdu.[16] Wei Shu bölümü aynı cümleyi on shi ile taşır.[12] O metin sözcüklerinin çoğunu Sui Shu ile paylaşır, büyük rakamı ise Sui Shu verir.[20] Tang Huiyao, üzüm şarabının Kang’ın gelenekleri arasında olağan olduğunu söyler. Xin Tang Shu ise Kang halkının içkiyi sevdiğini ve yollarda şarkı söyleyip dans ettiğini söyler.[21] Kang’ın Soğdlu bir önderi olan Kang Yandian’ın yedinci yüzyılın başında Lop Nor’un güneyinde bir koloni kurduğu söylenir. Kolonideki kasabalardan biri, içine asma dikildiği için Üzüm Kasabası diye anılırdı.[17]

Xuanzang, Suyab’dan batıya giden yolda Nujikant’tan geçti. Nujikant meyvesi bol, üzümün çok ve değerli olduğu bir ülkeydi ve Çaç’a iki yüz li kala yer alıyordu.[22] Çaç’ın kendisi, yani Taşkent vahası için Sui Shu, Tang Huiyao ve Xin Tang Shu hiçbir şarap anmaz.[23] Daha sonraki bir coğrafya eseri, şarabın orada sevilen bir içki olduğu ifadesi için alıntılanır.[24]

Batı kağanı hacıyı Suyab’da kabul etti. Xuanzang orada toprağın darıya ve üzüme elverişli olduğunu kaydeder.[15] Suyab’ın batısındaki kasabaların her birinin kendi beyi vardı ve hepsi Göktürklere tabiydi.[14] Tong Yabgu, hacının ziyareti sırasında bir şölen verdi. Bu şölende elçiler şarap içti, hacıya ise üzüm suyu verildi.[25]

Gaochang ve Tang sarayı

Hou Junji’nin ordusu 640’ta Gaochang’ı yıktı ve Tang onu Xizhou vilayeti yaptı.[13] Cefu yuangui, 647 maddesinde imparatorun vahadan ne aldığını kaydeder.[26] Kayda göre imparator, Gaochang’ın yıkılışından sonra kısrak memesi üzümünün, 馬乳蒲桃, meyvesini saray parkına diktirdi. Şarabını yapma yöntemini de elde etti.[26][27] Yöntemi kendisi değiştirdi ve şarap kokulu, keskin ve güçlü sekiz çeşit çıktı.[26] Şarabı memurlarına verdi ve başkent onun tadını ilk kez öğrendi.[26]

Aynı madde imparatorun yabancı ülkelerin bitkilerine ilgisini gösterir. 647’nin üçüncü ayında uzak ülkelerden ender meyve ve bitki armağanları geldi. İmparator her birinin ayrıntılı biçimde kaydedilmesini emretti.[26] Maddenin adını vermediği bir Yabgu, iki zhang’dan uzun, mor renkli ve oldukça iri taneli bir kısrak memesi üzümü salkımı gönderdi.[26][27]

Aynı yılın ilk ayında saray, Uygur ve Tiele önderleri için şarap çeşmesi şölenini verdi.[28] Xin Tang Shu’ya göre gizli bir kaynaktan gümüş bir kavanoza şarap fışkırdı. Kayıt ne üzüm ne de başka bir bileşen anar.[29]

Üzüm şarabı ve bozkır

569’un Romalı elçileri, Ektag’daki İstemi kampında iki gün ağırlandı.[3] Menandros’a göre elçiler Romalılarınki gibi üzümden sıkılmış şarap içmedi. Ülke asmayı taşımıyordu ve bitki orada yerli değildi. Elçiler başka türden, tatlı bir şaraptan doyasıya içti.[3] Öteki şarap kımız sayılmıştır. Bunu olası bulmayanlar bal şarabını ya da pirinç şarabını, bazıları da birayı önerir.[30] Menandros’un sözü toprakla da açıklanmıştır. Asma Moğol bozkırında yetişmez ve kültürü yerleşik yaşama aittir.[31] Wei Shu’ya göre Gaoche, yani sonraki tarihlerin Tiele’si, tahılı yoktu ve şarap yapmazdı.[32] Bozkırın tahıl içecekleri darı birası maddesinin konusudur.

Batı kağanlarının saraylarında sunulan üzüm içecekleri büyük olasılıkla onların üst egemenliği altındaki ziraat topraklarından geliyordu.[33]

Asmanın adı

Çin tarihleri asmayı 蒲陶 diye yazar. Aynı bölümler 蒲萄 ve 蒲桃 biçimlerini de kullanır. Shiji aynı bölümde hem 蒲陶 hem 蒲萄 yazar. Zhou Shu ile Cefu yuangui 蒲桃 yazar.[34] Sözcüğün iki açıklaması vardır. Biri onu, İran kaynaklı, bitkiyle birlikte Çin’e ulaşmış bir Fergana sözcüğü sayar. Öteki onu Yunanca botrys’ten türetir ve asmanın Orta Asya’da yayılmasını Yunan egemenliğine bağlar.[35] Türkçe üzüm sözcüğünün erken tarih için hiçbir şey kanıtlamadığı öne sürülmüştür, çünkü önce herhangi bir yemişi anlatmış olabilir.[31] Başka araştırmacılar Türkçe bor, “üzüm şarabı”, sözcüğünü Soğdcadan alır ve onu Uygurların yaydığı bir kültür sözcüğü sayar. Üzüm sözcüğünün Türkçe yazılarda ilk kez Uygur çağında geçtiğini ekler.[36] Eski Uygur metinlerinde bağ borluk’tur. Uygurlar bag, borlug ve tarig, yani bahçe, bağ ve tarlayı, ekim yerleri olarak ayırırdı. Bag sözcüğünün kendisi sonradan, Soğd ve Tacik komşular aracılığıyla geldi.[37] Belgelerin bir kısmı geç tarihlidir, Cengiz Han’ın Moğol devletinin çağına kadar iner.[38]

Yukarıdaki her kayıt bozkırın dışından biri tarafından yazılmıştır: bir Çinli tarihçi, bir Çinli hacı ya da bir Yunan tarihçi. Her biri asmayı kasabaları olan ziraat topraklarına yerleştirir.

Notlar

  1. ^ Shiji, juan 123; Sui Shu (Book of Sui), juan 83; Jiu Tangshu (Old Book of Tang), juan 198; Zhou Shu (Book of Zhou), juan 50
  2. ^ Shiji, juan 110; Han Shu, juan 94; Sui Shu (Book of Sui), juan 84; Jiu Tangshu (Old Book of Tang), juan 194; Xin Tangshu (New Book of Tang), juan 215
  3. ^ a b c Menander Protector; Blockley 1985, fr. 10.3, p. 121
  4. ^ Cefu yuangui, juan 970; Jiu Tangshu (Old Book of Tang), juan 198
  5. ^ a b c d e f g Shiji, juan 123
  6. ^ a b c d Han Shu, juan 96
  7. ^ Han Shu, juan 96; Shiji, juan 123
  8. ^ Shiji, juan 123; Han Shu, juan 96
  9. ^ a b Han Shu, juan 94
  10. ^ Han Shu, juan 94; Han Shu, juan 96
  11. ^ Zhou Shu (Book of Zhou), juan 50
  12. ^ a b c Wei Shu, juan 102
  13. ^ a b c Jiu Tangshu (Old Book of Tang), juan 198
  14. ^ a b Xin Tangshu (New Book of Tang), juan 221
  15. ^ a b Record of the Western Regions, juan 1
  16. ^ a b c Sui Shu (Book of Sui), juan 83
  17. ^ a b Laufer 1919, p. 222
  18. ^ a b c Liang Shu, juan 54
  19. ^ a b Hou Han Shu, juan 88
  20. ^ Wei Shu, juan 102; Sui Shu (Book of Sui), juan 83
  21. ^ Tang Huiyao (Institutional History of the Tang), juan 99; Xin Tangshu (New Book of Tang), juan 221
  22. ^ Record of the Western Regions, juan 1; Xin Tangshu (New Book of Tang), juan 221
  23. ^ Sui Shu (Book of Sui), juan 83; Tang Huiyao (Institutional History of the Tang), juan 99; Xin Tangshu (New Book of Tang), juan 221
  24. ^ Laufer 1919, p. 221
  25. ^ Life of Xuanzang, juan 2
  26. ^ a b c d e f Cefu yuangui, juan 970
  27. ^ a b Laufer 1919, p. 232
  28. ^ Zizhi tongjian (Comprehensive Mirror in Aid of Governance), juan 198; Xin Tangshu (New Book of Tang), juan 217
  29. ^ Xin Tangshu (New Book of Tang), juan 217
  30. ^ Blockley 1985, p. 264
  31. ^ a b Laufer 1919, p. 233
  32. ^ Wei Shu, juan 103
  33. ^ Xin Tangshu (New Book of Tang), juan 221; Record of the Western Regions, juan 1
  34. ^ Shiji, juan 123; Zhou Shu (Book of Zhou), juan 50; Cefu yuangui, juan 970
  35. ^ Laufer 1919, p. 225–226
  36. ^ Ögel 2000, p. 326, 328
  37. ^ Ögel 2000, p. 328–329
  38. ^ Ögel 2000, p. 329

Kaynaklar

Literatür

  • Berthold Laufer, Sino-Iranica. Chinese Contributions to the History of Civilization in Ancient Iran (1919)
  • R. C. Blockley, The History of Menander the Guardsman: Introductory Essay, Text, Translation, and Historiographical Notes (1985)
  • Bahaeddin Ögel, Türk Kültür Tarihine Giriş II: Türklerde ziraat kültürü (2000)

İlgili maddeler

Buraya bağlantı verenler12

Kişiler
Zhang Qian
Muharebeler ve olaylar
The embassy of Zemarchos, 569 · Xuanzang's visit to Tong Yabgu
Yerler
Ferghana · Gaochang · Kucha · Sogdiana · Suyab
Halklar
History of the Turkic peoples · Sogdians
Gelenekler ve eğlenceler
Culture of the Turkic Peoples · The Göktürk Feast

Bu maddeyi kaynak göster

Yavuz, Emre-E. “Grape Wine in Central Asia.” Turkic Atlas, revised 8 November 2026. https://turkicatlas.org/foods/grape-wine/

Son güncelleme: 8 Kasım 2026