Horasan

Horasan, Sasani İranı’nın doğu çeyreğiydi ve adı doğu anlamına gelir.^[1] I. Hüsrev, ordu komutanı anlamındaki spahbed makamını dört kişi arasında böldü. Bunların ilki, “yani Horasan ve çevresinin” spahbedi olan Doğu spahbediydi.^[2] Sa’âlibî’nin aynı bölüşümü anlatışında ilk bölge Horasan’ı ve yanındaki toprakları, yani Toharistan, Zabulistan ve Sistan’ı kapsıyordu.^[3] Ad, içinde Nişabur’un bulunduğu bir İran eyaletinin adı olarak yaşamaktadır.^[4]^[5]

Bozkıra bakan sınır

Taberî’nin Kral Peroz anlatısına göre Peroz, Eftalitlerin kralı Ahşunvar’a karşı Horasan’a yürüdü.^[6] Yolda, Bahram Gur’un Horasan ile Türklerin toprakları arasında sınır olarak yaptırdığı bir kuleye geldi.^[7] Bu anlatıdaki Türkler Ahşunvar’ın halkıdır. Bazı araştırmacılara göre batı Horasan’ın çöle bakan sınırı doğası gereği akınlara açıktı. Onlara göre Gürgan, bu akınlara karşılık verilebilecek üssüydü.^[8]

I. Hüsrev döneminde Taberî’nin kağanı Sincibu, tahkim edilmiş sınıra saldırdı. Sul Kapısı’nın önünden geri döndü.^[9] Hedefi, Horasan’ın Gürgan surlarının koruduğu kısım olabilir. Bu durumda Taberî, o surları Kafkasya’daki yapılarla karıştırmıştır.^[10]

Behram Çubin ve Göktürkler

IV. Hürmüz’ün on birinci yılında, Taberî’deki bir geleneğe göre, “Türklerin başkralı” Şaba üç yüz bin savaşçıyla Badgis ve Herat’a kadar ilerledi.^[11] İranlı komutan Behram Çubin Herat ile Badgis’in ötesine yürüdü. 588 ve 589 savaşında Şaba’yı bir okla öldürdü.^[12]^[13] Sebeos’a atfedilen Ermeni tarihi Behram’a “İran ülkesinin doğu bölgelerinin prensi” der.^[14] Doğu bölgeleri, Horasan adının anlamıdır.^[15]

Zafer, Behram’ı kralına karşı çevirdi.^[16] Fars ve Arap anlatıları, Behram’ın Türklere karşı kazandığı zaferin hemen ardından Horasan’dan Hürmüz’ün üzerine yürüdüğünü anlatır.^[17] Sa’âlibî’de Behram önce Barmûdha’nın oğlu kağanla barış yaptı. Ona ülkesini geri verdi ve onunla bir dostluk anlaşması imzaladı.^[18] Sonra Horasan’a geçti. İsyan sancağını açıkça kaldırdı ve Hürmüz’ü artık egemeni olarak tanımadı.^[18]

Behram’ın kaçışı

Behram, taht mücadelesini Hürmüz’ün oğlu II. Hüsrev’e kaybetti.^[19] Taberî onun Horasan’a, oradan da Türklere kaçtığını anlatır.^[20] Sa’âlibî’ye göre Hüsrev, Behram’ın Horasan yoluna girdiğinden emin olana kadar kampında kaldı.^[21] Behram Nişabur’a kadar gidip orada durdu.^[22] Yanında az adam kalmıştı. Halk da ona sıcak bakmıyordu.^[22] Maveraünnehir’e geçti ve Barmûdha’nın oğlu kağandan koruma istedi.^[22] Kağanın sarayında Hüsrev’in kışkırtmasıyla öldürüldü.^[23]

Kağanın ordusu

II. Hüsrev döneminde Ermeni Smbat Bagratuni doğuda Kuşanlara karşı komuta etti. Bu, büyük kağanı da içine çeken bir savaştı.^[24] Tos eyaletindeki Apr Şahr’da ordugâh kurdu. Üç yüz adamıyla surlu Khrokht köyüne yerleşti.^[24] Apr Şahr, Nişabur’a yakındı.^[25] Kuşan kralları büyük kağanı çağırdı. Kağanın ordusu Ceyhun’u geçip köyü kuşattı.^[26] Khrokht, Horasan’da tahkim edilmiş bir köy olarak anılmıştır.^[27] Ordu İran yardım kuvvetini yendi. Kağanın emri onu geri çağırana kadar Rey ve İsfahan sınırlarına dek akın etti.^[28] Altıncı ve yedinci yüzyıl kaynaklarında Horasan, Göktürklerle olan sınırın İran tarafıdır.

Notlar

^ Nöldeke 1879, p. 155
^ Tabari; Nöldeke 1879, p. 155
^ aṯ-Ṯaʿālibī; Zotenberg 1900, p. 609
^ Nöldeke 1879, p. 17
^ Nöldeke 1879, p. 156
^ Tabari; Nöldeke 1879, p. 123
^ Tabari; Nöldeke 1879, p. 128
^ Nöldeke 1879, p. 131
^ Tabari; Nöldeke 1879, p. 159–160
^ Nöldeke 1879, p. 158
^ Tabari; Nöldeke 1879, p. 269
^ Tabari; Nöldeke 1879, p. 271
^ Nöldeke 1879, p. 269
^ Sebeos, ch. 10; Howard-Johnston 1999, p. 15
^ Howard-Johnston 1999, p. 181
^ Tabari; Nöldeke 1879, p. 272–273
^ Nöldeke 1879, p. 272
^ a b aṯ-Ṯaʿālibī; Zotenberg 1900, p. 658
^ Tabari; Nöldeke 1879, p. 273, 286–287
^ Tabari; Nöldeke 1879, p. 287
^ aṯ-Ṯaʿālibī; Zotenberg 1900, p. 670
^ a b c aṯ-Ṯaʿālibī; Zotenberg 1900, p. 674
^ Tabari; Nöldeke 1879, p. 289
^ a b Sebeos, ch. 28; Howard-Johnston 1999, p. 50
^ Howard-Johnston 1999, p. 50
^ Sebeos, ch. 28; Howard-Johnston 1999, p. 50–51
^ Howard-Johnston 1999, p. 185
^ Sebeos, ch. 28; Howard-Johnston 1999, p. 51

Kaynaklar

Literatür

Theodor Nöldeke, Geschichte der Perser und Araber zur Zeit der Sasaniden. Aus der arabischen Chronik des Tabari übersetzt und mit ausführlichen Erläuterungen und Ergänzungen versehn (1879)
Hermann Zotenberg (ed., trans.), Histoire des rois des Perses par Abou Mansour ʿAbd al-Malik ibn Mohammad ibn Ismaʿil al-Thaʿalibi (1900)
R. W. Thomson (trans.), James Howard-Johnston (commentary), The Armenian History attributed to Sebeos (1999)