Buhara Muharebesi

Buhara Muharebesi, Eftalit ülkesini yıkan ve Göktürkleri Soğdiyana’nın efendisi yapan çarpışmaya verilen çağdaş bir addır. Olayın kendisi kesindir. Yılı, yeri ve yenilen kralın adı kesin değildir. Üç gelenek onu anlatır ve hiçbiri savaş alanından değildir: Arapça Taberî, Çin hanedan tarihleri ve Yunanca Menandros. Menandros sonuçlarını Konstantinopolis’e gelen elçilerde görmüştür.

Kaynaklar

Taberî yalnızca galibi ve mağlubu adlandırır.^[1] Kağan Sincibu, yani İstemi, „bütün Türklerin en cesuru ve en güçlüsüydü, en kalabalık birliklere sahipti. Hayāṭila kralı Warz’ı öldüren oydu. Sayılarından ve güçlerinden korkmadan kralı ordusunun büyük kısmıyla birlikte öldürmüş, mallarını ganimet olarak almış ve Hüsrev’in eline geçen yerler dışında ülkelerini fethetmişti“.^[2] Mes’ûdî krala Axšunwāz der, bu ad iki kuşak önce Peroz’u yenen Eftalit hükümdarının Axšunwār adını hatırlatır.^[3] Zhou Shu, Eftalitlerin yenilgisini Mukan Kağan’ın fetihleri arasında verir. İstemi’yi hiç anmaz. Sui Shu bunu tekrarlar ve iki metin de bir Fars müttefikini ya da kralın ölümünü bilmez.^[4] Menandros öbür uçtan, Soğdluların İstemi’ye kendilerini bir zamanlar Eftalitlerin, şimdi ise Göktürklerin tebaası olarak tanıttığını anlatır. İstemi’nin II. Justinos’a yazdığı mektupta da Eftalitlerin boyun eğdirilmiş ve şehirlerde oturur olduğunu bildirir.^[5] Zemarkhos’a bütün Eftalitlerin boyun eğdirilip eğdirilmediği sorulduğunda cevap tek sözcüktü: „hepsi“.^[5] Menandros ayrıca taraf değiştiren adı da verir: Hüsrev’in meclisindeki Eftalit Katulph, kendi halkını Göktürklere ele vermişti.^[5]

Yeniden kurgu

Sefer şöyle işler.^[6] Bu yeniden kurguya göre Soğd şehirlerinin yedi kralı Buhara’da toplandı. Seyhun kıyısındaki yeni Göktürk komşularına, en büyük garnizonlarını Buhara’da tutan Eftalitlere karşı yardım istemek için haber yolladılar. Göktürkler küçük Eftalit karakollarını kolayca hallettiler ve Buhara’nın kapılarında göründüler. Bu sırada batı Tarım’da ikinci, güneydoğuda ise üçüncü, Fars cephesi açıktı. Eftalit hükümdarı Ghadfar, Belh’ten ve başka yerlerden takviye çağırmıştı. Garnizonu o savundu. Çarpışmanın yedi gün yedi gece sürdüğü söylenir. Sekizinci günde Göktürkler direnci kırdı, atlı ve yaya şehre girdi. Kaleyi, yani Ark’ı aldılar ve Eftalit komutanlarını gitmiş buldular. Faganish Afganistan’a, Ghadfar da onu güneydoğudan vurmuş olan Farslara kaçmıştı. Yarı göçebe Göktürkler surlu bir şehri aldı ve yağmalamadı.^[6] Aşina soyluları sonra Buhara’ya yerleşti. İstemi, ordunun büyük kısmı bozkıra dönerken Ark’ı planlama merkezi olarak kullanmış olabilir.^[6] Buhara’nın günümüze kalan tek yerel tarihi, Narşahî’nin eseri, ne savaşı ne Eftalitleri bilir. Yedi kralı da anmaz.^[7] Firdevsî’ye, Taberî’ye, Dinawarî’ye ve Yunanlılara dayanan ikinci bir yeniden kurgu aynı savaşın farklı bittiğini söyler.^[8] Göktürkler Çaç’ı aldı ve Çirçik’i geçti. Orada Gatfar denen kral Belh’ten, Shughnan’dan ve Termez’den Buhara yakınında asker topladı ve ovada savaştan kaçındı. Nasaf yakınındaki tepelerde savaştı, sekiz gün sonra Göktürkler kazandı.^[8] Sağ kalanlar Çaganiyanlı Faganish’i seçti, o da Farslara boyun eğdi.^[8] Türk Atlası bu yeniden kurguyu Eftalitler başlığı altında bütün ayrıntısıyla anlatır.^[8]

560 dolaylarında Asya haritası: Mançurya'dan Hazar'a uzanan Göktürk Kağanlığı, Çaç üzerinden Buhara Muharebesi'ne ilerleyen İstemi, güneyden Belh'e ilerleyen I. Hüsrev, Sasani İranı, Kuzey Zhou, Kuzey Qi ve Chen ile birlikte — 560 dolaylarında İstemi, Çaç üzerinden Soğdiyana'ya ilerler ve Buhara Muharebesi'nde Eftalitleri yok eder. I. Hüsrev ise Ceyhun'un güneyindeki topraklarını Belh'e kadar alır. Ceyhun, Göktürkler ile İran arasındaki sınır olur. Modern harita. İstemi'nin güzergâhı çizilmiştir.

Dinawarî, her galibin ne aldığını ekler. Hüsrev, Eftalitlerin Toharistan, Zabulistan, Kabulistan ve Çaganiyan topraklarını aldı. Sincibu, Çaç, Fergana, Semerkant, Keş ve Buhara’ya kadar Nasaf şehirlerini aldı, bunlar Maveraünnehir’in esas bölümüdür.^[1] Hüsrev Belh kadar ilerlemişti ki Silzibul Eftalitlere kuzeyden saldırdı. İki fatih o zaman birbirine o kadar yaklaşmıştı ki çekişmeleri kaçınılmazdı.^[1] Arkeoloji, Göktürk fethinin Pencikent’e zarar vermediğini ve Eftalit gümüşünün dolaşımda kaldığını gösterir.^[9]

Tarih

Muharebe 560 dolaylarına aittir, iki kralın Gürgan’daki buluşması da aynı yıla.^[6] Bir hesap yıkımı 557’ye koyar.^[3] İkinci bir hesap, 557 ile 565 arasındaki önerileri gözden geçirir. Sonu 563 ile 567 arasına koyar, çünkü Menandros’un 568 elçileri „hepsi“ diye cevap verebilmiştir.^[8] Taberî yıl vermez, Çin bölümleri de vermez. Menandros yalnızca bir alt sınır verir. On yıllık fark, Çin, Fars, Arap ve Yunan hesaplarının buluştuğu yerden doğar.

Sonuçlar

Ceyhun sınır oldu, Soğdlular da onun Göktürk yanında kaldı. Birkaç yıl içinde Soğd tüccarlar İstemi’den İran’a elçilik istiyordu, Hüsrev onların ipeğini yakıyordu ve Maniah Konstantinopolis yolundaydı.^[5] Türk Atlası bu devamı Sasani İmparatorluğu ve Hüsrev başlıkları altında anlatır.^[5] Buhara muharebeden siyasi ağırlık kazandı. Soğdiyana’nın başkenti olmadı. Aşina soylularının batıdaki merkezi oldu ve bölünmeden sonra iki imparatorluğun arasında kalan şehir oldu.^[6] Türk Atlası şehrin sonraki tarihini Buhara başlığı altında verir. Savaşı bütünüyle İstemi başlığı altında anlatır.

y. 402 Shelun kağan unvanını alır

Gobi'de etrafına insan toplayan bir kaçak olan Shelun, Tieleleri yener ve kağan unvanını alır. Wei Shu onun ülkesini dört yönle tarif eder: batıda Karashahr ülkesi, doğuda Kore ülkesi, kuzeyde çölün ötesinde Hanhai, güneyde büyük çöl. Bu noktalar arasındaki çizgi çizilmiştir, kaydedilmiş değildir.
429 Taiwu Gobi'yi geçer

Kuzey Wei imparatoru Taiwu Pingcheng'den çıkar, Gobi'yi geçer ve Li ırmağında Datan'ın Rouranlarını dağıtır. Orduları doğudan batıya beş bin li boyunca tarar. Güzergâh Wei Shu'ya göre çizilmiştir, adı geçen ırmakların yeri kesin değildir.
460 Tölöşler boyun eğdirilir

Batıda Rouranlar Tölöşleri, yani Tieleleri boyun eğdirir. Egemenliklerinin o sırada Balkaş Gölü'ne ve Yedisu'ya uzandığı, günümüz literatürünün verdiği sınırdır. Kaynaklar bunu söylemez. Aşinalar, beş yüz aile, Rouranların demircileri olarak Altay'ın güney yamacına yerleşir.
487 Gaoche ayrılır

Afuzhiluo önderliğinde yüz binden fazla Gaoche çadırı kağanlıktan ayrılır ve Gaochang'ın kuzeybatısında kendi krallıklarını kurar. Rouran kağanı Tulun onları kovalar, defalarca yenilir ve halkını doğuya götürür.
525 Anagui Wei için savaşır

Anagui 520'de Tieleleri yeniden Rouran egemenliğine sokmuştur. Çin tarihlerine göre toprakları Hazar Denizi'ne ve Alanlara kadar uzanır. 523'te, bir kıtlık yılında, Anagui Wei sınırındaki Altı Garnizon'a akın eder. 525'te garnizonlar ayaklandıktan sonra Wei adına yüz bin adamla Wuchuan'dan batıya, Woye yönünde asilerin üzerine yürür.
545 Rouranlar en güçlü döneminde

Rouranlar doğu ve orta bozkırı yönetir, Altay'daki Aşinalar ve Cungarya'daki Tieleler onlara tabidir. Çin tarihlerine göre Tieleler Hazar Denizi'ne kadar yayılır. Burada çizilen sınır, Hingan'dan Yedisu'ya, Baykal Gölü'nden Wei sınırına kadar, günümüz literatürünün verdiği sınırdır.
546 Bumin Tieleleri yener

546'da Cungarya'daki Tieleler Rouranlara karşı harekete geçer. Aşina beyi Bumin onları yolda karşılar ve yener, elli binden fazla Tiele çadırı ona boyun eğer. Aşinalar hâlâ Rouranlara tabidir, ama artık kendileri de bir güçtür.
552 Bumin Rouranları yıkar

552 başında bir Rouran ordusu Cungarya'da yenilir, ikincisi Huaihuang'ın kuzeyinde yok edilir. Anagui ölür. Göktürkler bozkırı alır, bir Rouran kalıntısı doğuda direnir. Yeni kağanlığın sınırı günümüz tahminine göredir.
553–555 Son Rouranlar, İstemi batıya yürür

Issık, Dengshuzi'nin Rouranlarını Woye'nin kuzeyindeki Mulai Dağı'nda bozar. Kuzey Qi'deki kalıntı 554'te ev sahipleri tarafından yok edilir. Batıda İstemi 553'ten itibaren yürür ve bir hesaba göre 555'e kadar Yedisu'ya ulaşır.
y. 560 Eftalitler yıkılır

İstemi Eftalitleri yıkar ve Soğdiana'nın ticaretini ele geçirir. Bir yoruma göre bunu İran kralı I. Hüsrev ile birlikte yapar ve 557 ya da 560'ta onların topraklarını Ceyhun boyunca paylaşırlar. Çizilen güzergâh günümüzdeki bir yeniden kurguya dayanır: Göktürkler Çaç'ı alır, Çırçık'ı geçer ve sekiz gün sonra Nesef tepelerinde galip gelir. İkinci bir yoruma göre belirleyici çarpışma Buhara'nın kendisinde olur. Hüsrev güneyden Belh'e kadar gelir. Doğuda Mukan, Yenisey'deki Kırgızları ve Kıtayları alır.
568–569 Konstantinopolis'e elçilikler

İran pazarlarını Soğd ipeğine kapatır. İstemi Soğdlu Maniakh'ı Konstantinopolis'e gönderir, Roma elçisi Zemarkhos da 569'da Ektag denen bir dağda ona ulaşır. Ektag'ın yeri tartışmalıdır: hem Altay hem Tanrı Dağları önerilir.
576 Bosporos

İstemi'nin öldüğü yıl bir Göktürk ordusu Kırım'daki Bosporos'u alır. Bu, Avrupa'ya doğru yayılmanın batı sınırıdır. Batı kanadının o sırada İdil'e ve Kuzey Kafkasya'ya ulaştığı çıkarımdır.
581–584 Devlet bölünür

Taspar 581'de ölür, kağanlık çıkarıma göre en geniş sınırlarındadır. Tahta çıkış hanedanı böler: İşbara, Apa ve Tardu savaşa tutuşur, Sui de taraf tutar. Doğu ve batı kanatları arasındaki çizgi Altay'dan Cungarya üzerinden Cungarya Kapısı'na uzanan bir hat olarak yeniden kurulur.

Bir kaynakta adı geçen yer (konumu genel kabule göre)
Konumu tartışmalı ya da yaklaşık
Kaynaklardaki bir tariften çizilmiş alan ya da çizgi
Günümüz literatürünün verdiği alan
Tabi halk ya da yayılım alanı (kesikli çizgi)
Bozkır ile Çin arasında, iki tarafa da ait olmayan sınır bölgesi (taralı)
Bir kaynakta geçen hareket (güzergâh çizilmiştir)
Günümüzdeki bir yeniden kurguya göre güzergâh

Rouranlar ve Göktürkler, 402–584, on üç zaman kesitinde. Natural Earth altlığı üzerine modern harita. Kıyılar ve ırmaklar bugünkü hâliyle, Aral Gölü 1960 öncesindeki gibi. Her alanın, çizginin ve yerin dayanağı lejantta yazılıdır.

Notlar

^ a b c Nöldeke 1879
^ Tabari
^ a b Golden 1992
^ Zhou Shu (Book of Zhou), juan 50
^ a b c d e Menander Protector
^ a b c d e Yavuz 2025
^ Narshakhī, History of Bukhara; Frye 1954, p. 3-101
^ a b c d e Kurbanov 2010
^ de la Vaissière 2005a

Kaynaklar

Literatür

Emre-E. Yavuz, The Gokturk Empire: 2nd Edition (2025)
Peter B. Golden, An Introduction to the History of the Turkic Peoples (1992)
Aydogdy Kurbanov, The Hephthalites: Archaeological and Historical Analysis (2010)
Étienne de la Vaissière, Sogdian Traders: A History (2005)
Theodor Nöldeke, Geschichte der Perser und Araber zur Zeit der Sasaniden. Aus der arabischen Chronik des Tabari übersetzt und mit ausführlichen Erläuterungen und Ergänzungen versehn (1879)
Richard N. Frye (trans.), The History of Bukhara. Translated from a Persian Abridgment of the Arabic Original by Narshakhi (1954)