Rouran çağıGöktürk çağıUygur çağıKırgız çağı
RouranBirinci GöktürkTangİkinci GöktürkUygurKırgızHunlarBatı GöktürkTürgişKarlukHazar
  • 400
  • 500
  • 600
  • 700
  • 800
  • 900

1990’dan sonra Moğol arkeologlar Eski Türk yazısıyla yazılmış on kadar yeni metin buldu. 2000 yılına gelindiğinde Moğolistan’da elli altı kadar runik metin biliniyordu.[1] Bildiri sayımın nasıl yapıldığını ve tek satırların metin sayılıp sayılmadığını söylemez.[1] Aynı bildiri yeni buluntulardan on üçünü sıralar.[2] Bildiri, Del Uul’daki bir metnin çevirisi dışında hiçbir okuma vermez.

Altay

Moğol Altay’ında Bayan-Ölgii ilinden tek satırlık yedi metin gelir. 1990 ile 1995 arasında bulundular.[3] Buluntular Ereen Harganat, Zurh Uul, Zuun Oroy, Olon Nuur, Deluun, Baga Oigor ve Har Magnay yer adlarını taşır.[2] Satırların çoğu okunabilir. Deluun taşı o kadar aşınmıştır ki bazı çizgileri silinmiştir ve okunması zordur.[4]

Del Uul

Dund Govi ilindeki Del Uul kayalarında dört metin durur. Birer satırlık üçü 1992’de, dört satırlık biri 1997’de bulundu.[2] Bildiri dört satırlık metnin bir çevirisini verir. Metin şöyle okunur: “Akıllı ağabeyimiz ve biz irkin unvanını alamadık”.[4] Bulucu, satırların Göktürklerin Tang’a bağlı olduğu yıllarda, yaklaşık 630 ile 680 arasında kazınmış olabileceğini düşünür.[4] Tahminini harflerin ve işaretlerin biçimine ve metnin ifadesine dayandırır, Türkçe metnin çevriyazısını vermez.[4] Rütbe için bkz. İrkin.

Ikh Bichigt

Govi-Ugtaal’daki Ikh Bichigt’te bir kayada bir satır runik yazı ve Uygur yazısıyla iki sözcük durur. Yanlarında üç tamga vardır.[4] Bulucu bunları Aşinaların dağ keçisi tamgası, Tonyukuk anıtının tamgası ve Ongi’de ve başka anıtlarda görülen bir çengel tamgası diye adlandırır.[4] Runik ve Uygur metinleri farklı zamanlarda yazılmıştır. Uygur satırı, Soğd yazısından Uygur yazısına geçişten sonraki zamanın yazısını gösterir.[4] Runik ve Uygur yazısını birlikte taşıyan, bilinen ikinci taştır. Birincisi Uvs ilinde Ulaangom yakınındaki Doloodoy’da durur.[4] Tamganın bir hanedan işareti olarak anlamı için bkz. Tamga.

Tsetsuuhey

1999 Eylülünde ortak bir Moğol-Japon ekibi, bir kaplumbağa taşı, bir balbal taşı alanı ve bir kulenin bulunduğu yerde, porselen diye anılan bir kap buldu. Kapta dört runik harf ilig, “devlet”, sözcüğünü yazar.[5] Bildiri kuleyi 6. ile 8. yüzyıla tarihler. Sözcüğü, kabın Göktürk çağına ait olduğunun bir işareti sayar.[5] Bildiri kabın kendisini tarihlemez. Yeri bir kez Govi-Ugtaal’a, bir kez de Zavkhan iline koyar.[6]

Sonraki buluntular

2018 ile 2021 arasında Moğolistan’da kaya üzerinde on beş kısa metin daha bulundu. Bkz. Moğolistan’da 2018 ile 2021 arasında bulunan kaya yazıtları.

Notlar

  1. ^ a b Battulga 2000, p. 47
  2. ^ a b c Battulga 2000, p. 50–51
  3. ^ Battulga 2000, p. 47, 50–51
  4. ^ a b c d e f g h Battulga 2000, p. 48
  5. ^ a b Battulga 2000, p. 48–49
  6. ^ Battulga 2000, p. 48–51

Kaynaklar

Literatür

  • Tsendiyn Battulga, Moğolistan’da Yeni Bulunan Göktürk Yazıtları (2000)
  • Azzaya Badam, Moğolistan’da 2018–2021 Yılları Arasında Bulunan Runik Yazıtlar (2024)
  • Marcel Erdal, A Grammar of Old Turkic (2004)

İlgili maddeler

Buraya bağlantı verenler2

Kurumlar ve Unvanlar
Irkin
Kaynaklar
Rock inscriptions found in Mongolia, 2018 to 2021

Bu maddeyi kaynak göster

Yavuz, Emre-E. “Runiform finds in Mongolia, 1990 to 1999.” Turkic Atlas, revised 8 November 2026. https://turkicatlas.org/sources/mongolian-runiform-finds-1990-1999/

Son güncelleme: 8 Kasım 2026