Tonyukuk Yazıtı

Bain Tsokto’da, Nalayh’ın eski menzil durağı ile ırmak arasında, üst Tola’nın sağ kıyısında, Orhun anıtlarının ve Moğolistan’ın bugünkü başkentinin doğusunda duran iki yazılı taş sütun. Altmış iki satırlık runik Türkçe metinde kendine Bilge Tonyukuk diyen bir adam, Göktürk devletinin Çin yönetiminde geçen elli yılın ardından nasıl yeniden kurulduğunu anlatır. İlk üç kağanına nasıl hizmet ettiğini de anlatır.^[1] Taşları 1897 yazında Elisabeth Klementz buldu. Wilhelm Radloff onları iki yıl sonra, Friedrich Hirth’in Çin kaynakları üzerine yazdığı bir sonsözle birlikte yayımladı.^[2] Başka bir anlatım, taşları bulanın F. Klementz, neşrin yılının ise 1899 olduğunu söyler.^[3]

Büyük Göktürk yazıtlarının üçüncüsüdür ve ötekilerden ayrılır. Kül Tegin ve Bilge Kağan anıtları kraliyet anıtlarıdır. Orhun’da hanedanın sesiyle bir kağan konuşur ve ikisi tarihsel bölümlerini kelimesi kelimesine paylaşır. Tonyukuk’un anıtı ise başka bir yerde durur. Sahibi onu kendi yaşarken dikmiştir ve metni bir danışman danışmanlık üzerine yazmıştır. Anıt İlteriş’i, Kapgan’ı ve Bilge Kağan’ı anar. Kül Tegin’i anmaz, Kül Tegin yazıtı da Tonyukuk’u anmaz. Aynı kırk yılı anlatan iki metni, aynı tarafta savaşmış adamlar birbirinden on yıl kadar arayla yazdı. Her biri ötekini dışarıda bırakır. 682 ile 716 arasındaki olaylar için Tonyukuk yazıtı bu yüzden Orhun taşlarından bağımsız, kendi başına bir tanıktır.

Anıt

Klementz’in Radloff tarafından basılan raporu, oymalı süslemeleri olan bir taş lahdi, bir yapının kazılmış temelini ve yazılı iki kare sütunu anlatır. Sütunların çevresinde, usta Çinli taşçıların yonttuğu sekiz taş figür vardı. Hepsinin başı kesilmişti. Bütünü doğuya açık, dikdörtgen bir toprak set çevreliyordu. Setten doğuya doğru birkaç yüz kulaç boyunca dikili taşlardan bir sıra uzanıyordu.^[2][4][5] Thomsen taş sırasının uzunluğunu yaklaşık yüz elli metre olarak verir ve düzenlemeyi Orhun anıtlarının daha küçük ölçekli bir benzeri sayar.^[6] 1997 tarihli bir ölçüm, anıttaki balbal sırasını yaklaşık 1300 metre, kuzeyindeki iki sırayı yaklaşık 125 ve 475 metre olarak ölçtü.^[7] 1997 ile 1999 arasında yerinde yapılan bir sayım, çitle çevrili alanın dışında 271 balbal taşı buldu. Sıra 260. taştan sonra kuzeye döner.^[8] Ana sıra için verilen iki rakam burada uzlaştırılmamıştır. Taş sırası, kraliyet mezarlarındaki balbal sırasıdır ve öldürülen her düşman için bir taş içerir. Uzunluğu, Tonyukuk’un nasıl anılmak istediğinin ölçülerinden biridir.

Birinci ve daha büyük sütunda yazıt dört yüzün hepsindedir: batıda yedi, güneyde on, doğuda yedi, kuzeyde on bir satır. Daha çok aşınmış ve daha özensiz yontulmuş ikinci sütun yazıtı sürdürür: batıda dokuz, güneyde altı, doğuda sekiz, kuzeyde dört satır.^[1][4][9] Birinci taş 243, ikinci taş 217 santimetre yüksekliğindedir.^[4] Satırlar Orhun’da olduğu gibi dikey gider, ama soldan sağa okunur. Bu, Orhun’daki okuma yönünün tersidir.^[2] Radloff satırları iki taş boyunca 1’den 62’ye kadar numaralandırdı. Thomsen bu numaralandırmayı kullandı, ondan sonra gelen herkes de kullandı. Türk Atlası metne bu numaralarla Tonyukuk maddesinde ve kağanlık maddesinde atıfta bulunur.

Taşlar Ulan Batur’a kırk elli kilometre uzaklıkta, Nalayh bölgesindedir.^[10][5] Kül Tegin ile Bilge Kağan anıtlarına ise yaklaşık 360 kilometre uzaktadır.^[4] Dikilitaşların çevresinde 1997 ölçümü üç balbal sırası, bir harabe, yaklaşık iki buçuk kilometre ötede ikinci bir anıt grubu ve çok sayıda höyük kaydetti. Buluntu tablosunda altı lahit parçası sayılır.^[11] Anıt, açık havada geçen yaklaşık 1270 yılın ardından ağır biçimde aşınmıştır. 1897, 1909, 1925 ve 1957 kazıları ona zarar verdi, buluntuların nereye gittiği bilinmiyor.^[12] İkinci taşın doğu yüzü, yani 51’den 58’e kadar olan satırlar, ancak yüzeyi parmakla yoklayarak okunabilir.^[13] Anıtlar 1971’de devlet korumasına alındı ve çitle çevrildi. Bir anlatıma göre 1998’den beri bekçileri var.^[14]

Konuşan ve tarih

Konuşan Tonyukuk’un kendisidir, ilk sözden son söze kadar birinci şahısla. 58. satır bunu söyler: “Türk Bilge Kağan’ın ili için bunu yazdırdım. Ben Bilge Tonyukuk.”^[2] 6. satırdaki tam unvanı Bilge Tonyukuk Boyla Baga Tarkan’dır.^[2] Radloff, anıtın hiç de bir mezar yazıtı olmadığı sonucuna vardı. Ona göre bu, Tonyukuk’un yaşlılığında kendisi için diktiği bir anıttır. Tonyukuk bunu tarafgir bir tutumla, İlteriş’in ve danışmanının işlerini kayda geçirmek için yapmıştır. Kapgan’ın çeyrek yüzyıllık saltanatı bu işleri belleklerden silmişti.

Tarih buradan çıkar ve bilginler onu tartışır. Kapanış satırları Bilge Kağan’a hüküm süren biri olarak seslenir, yani metin 716’dan sonradır.^[15] Tang tarihi Tonyukuk’un Bilge Kağan hizmetini uzun uzun anlatır, yazıt ise ondan hiç söz etmez. Bu hizmet, yetmişin üzerindeyken geri çağrılışını, 721 Basmıl seferini ve 725 elçiliğini kapsar.^[16] Radloff bu sessizliği, taşın 716’nın kendisinde yontulduğu şeklinde yorumladı. O yıl Tonyukuk, kızı yeni kağanın katunu olduğu için Kapgan’ın divanını yok eden darbede esirgenmişti. Sonra boyuna gönderilmişti. Radloff onun orada yaşamını, divandan uzakta bir tür sürgün olarak, yitirdiği nüfuza küserek geçirdiğini anlattı. Thomsen yazıtı yaklaşık 720’ye koydu.^[17][18] Tekin onu 716’dan beş ila on yıl sonraya, büyük olasılıkla 720 ile 725 arasına koyar.^[19] Sertkaya’nın savunduğu ikinci bir tarihleme, anıtı Tonyukuk’un Kül Tegin yazıtına verdiği yanıt sayar. Bu durumda anıt, Kül Tegin anıtı ile Bilge Kağan anıtı arasına, 732 ile 734’e düşer.^[4] Tarihlemeler yan yana durur ve fark karara bağlanmış değildir. Taş 716’dan sonradır ve yazarı hayattayken yontulmuştur.^[2]

Dil bakımından taş, Ongi ve Küli Čor taşlarıyla birlikte anılır. Bu yazıtlar e ünlüsünü neredeyse hiç yazmaz, Kül Tegin ve Bilge Kağan taşları ise yazar. Tonyukuk taşı bağımsız zamir olarak ben kullanır, o iki taşta ise her yerde men vardır.^[20]

Ad

Taş adı 𐱃𐰆𐰪𐰸𐰸 diye yazar. Türkoloji yazını bunu Tuñuquq ya da Toñuquq olarak normalleştirir, İngilizcedeki yaygın biçim ise Tonyukuk’tur. Tang tarihleri adı 暾欲谷 diye yazar. Adamı Kapgan’ın divanından yaşlı bir subay olarak tanıtırlar: 716’da yetmişin üzerindedir ve kızı Bilge Kağan’ın katunudur.^[16] Onun, aynı tarihlerdeki Aşide Yuanzhen olup olmadığı ayrı bir sorudur. Yuanzhen, 682’de İlteriş’e geçen ve ordusunu Apa Tarkan olarak yöneten Çin eğitimli bir Göktürk’tür. Türk Atlası bu soruyu Tonyukuk maddesinde tartışır. Hirth evet dedi. Yuanzhen’in İlteriş’in kendisi ölmeden önce Türgişlere karşı savaşta düştüğünü söyleyen Tang tarihleri ise bu özdeşleştirmeyi savunmayı güçleştirir.

Metin

Satır numaraları Radloff’u izler. Her pasaj önce runları, sonra italik transkripsiyonu, sonra aktarımı verir. Runlar Türkçe Wikisource’taki runik metne aittir. Tekin’in 1994 tarihli neşrindeki runik metin ve transkripsiyon ile kelime kelime karşılaştırılmış ve Tekin’in runik baskısının farklı bir işaret gösterdiği az sayıdaki yerde düzeltilmiştir.^[21] Transkripsiyon Tekin’i izler, ama sadeleştirilmiştir. Onun yazılmamış diye işaretlediği ünlüler eklenir ve onun ä’si e diye yazılır. Taştaki boşluklar runlarda ve transkripsiyonda … ile gösterilir. Transkripsiyonda köşeli ayraç içindeki sözcük, 33. satırdaki gibi, runik metnin boş bıraktığı ve taşın kendisinin bir okuyuşunun sağladığı sözcüktür. Transkripsiyondaki açılı ayraçlar, yontucunun atladığı ve Tekin’in eklediği sözcükleri ve harfleri içine alır, yani runlar onları taşımaz. Runsuz bir pasaj, Wikisource dosyasındaki runik metinle Tekin’in okuyuşunun uyuşmadığı pasajdır ve yalnızca aktarımda durur. Aktarım, Thomsen’in Ross’un verdiği İngilizce son çevirisini izler. Runik metinle satır satır karşılaştırılmıştır ve runların desteklediği yerlerde Thomsen’den ayrılır. Thomsen, Radloff’un neşrini çok yetersiz buldu. Ramstedt’in taşa iki ziyaretinde aldığı eksiksiz bir kopyadan ve fotoğraflardan çalıştı. 1922 tarihli Danca metnine karşı gözden geçirilmiş 1924 tarihli Almancası okumalarda anılır. Taştaki boşluklar aktarımda … ile gösterilir. Anlam için eklenen sözcükler köşeli ayraç içinde durur. Çeviri, Eski Türkçede qaġan geçen yerde kağan yazar ve şad, yabgu, tarkan, beg ve katun sözcüklerini çevirmeden bırakır. Halkın adını, türk’ü, Türk olarak verir. Göktürk’ü yalnızca taşta kök türk yazan yerde kullanır, burada verilen pasajların hiçbirinde bu yoktur. Taşın iki adı eşleştirdiği yerde ise Sir der.

Okumalar

kanın bolmayın (satır 2). Aktarım cümleyi Göktürk halkı hakkında bir saptama olarak alır: “kendi kağanı olmayan”. Thomsen’in 1924 tarihli Almancası ise bunu Tonyukuk’un kendi sözü olarak okur: “Türk halkının kağanı olmayacağım (?)”.^[27] Bir not, onun 1922 tarihli Danca metninde “keşke Türk halkının bir kağanını görecek kadar yaşamasam (?)” dendiğini söyler, Thomsen bu okuyuşu artık sürdürmüyordu.^[27]

ıda tašda kalmıšı (satır 4). “Ağaçta ve taşta”: Thomsen’in 1924 tarihli Almancası “bağımsız” der ve “ağaçta ve taşta”yı gerçek anlam sayar. Sözleri Çince kullanımdan açıklar.^[27]

aygıl tidi ayıgması (satır 5). Transkripsiyon aygıl ve ayıgması okur, “söylemek” anlamındaki ay- fiilinden. Eski okuma yaygıl ve yaymışı idi, yani “bana katıl”. Bu okuma, hiçbir eski ya da yaşayan Türk dilinde bulunmayan, “katılmak” anlamlı bir yay- fiiline dayanır.^[108][26] Giraud ve Tezcan sözleri “öğüt ver” ve “öğüt veren” diye anladı. Tekin ise “benim adıma konuş” ve “onun sözcüsü” diye anlar.^[109][110] Aktarım Tekin’i izler.

toruk bukalı semiz bukalı ırakda bilser (satır 5–6). Transkripsiyon ırakda bilser okur, “uzaktan anlaşılabiliyorsa”, ve neşir atasözünü şöyle çevirir: uzaktan hangi boğaların zayıf, hangilerinin semiz olduğu bilinemez.^[111] 1997 ile 1999 arasında taşı yerinde kaydeden epigrafi uzmanı, fiilin ikinci harfini n dizisinin bir işareti olarak okur ve bölser ya da bülser okur. Clauson ile Sprengling fiili l ile, Aalto ile Ergin bir genizsi ünsüzle okumuştu. O fiili hâlâ “bilmek” diye çevirir.^[112] Wikisource aktarımı bunun yerine boğaların geriye doğru tekme attığını söyler. Tekin fiili 1968’de böösür diye, yani boğaların uzaktan birbirine tekme atması diye okumuş ve bu okuyuşu 1994’te bırakmıştı.^[113] Aktarım neşri izler. Pasajın neşirlerdeki anlamı aynıdır. Tonyukuk, yedi yüz kişiyi yöneten şadın kağan olup olmadığını bulunduğu yerden bilemeyeceğini ve yine de onu kağan yaptığını söyler.

yagımız tegre očuk teg erti, biz aš eg ertimiz (satır 8). Çevredeki düşmanlar “ocak gibi”dir (očuk) ve Göktürklerin onun ortasında ne olduğu iki harfle yazılmıştır. Birincisi aš işaretidir, Tekin’in runik metninde bu yerde bu işaret vardır. Yukarıdaki runik satırda boş bir kareye benzeyen işaret odur.^[114] Tekin aš eg, yani “yemek gibi” okur, teg’in t’sini yontucu atlamıştır. Göktürkler ocağın ortasındaki yemek gibiydi.^[115] Bir başka okuma isig der.^[116] Thomsen bir soru işaretiyle yırtıcı kuşları okudu, Wikisource aktarımı “biz ateştik” okur, ki bunu ne Tekin’in metni ne de açıklaması verir. Çevrelenmiş küçük bir halk anlamı her okumada kalır.

kürüg (satır 8, 29, 33). Sözcük körüg diye okunmuş ve “casus” diye çevrilmiştir. Orkun “haberci” der, Tekin ise Erdal’a bağladığı bir okuyuşla kürüg, yani “kaçmak” anlamındaki kür- fiilinden “kaçak” okur.^[117][118] Çeviri Tekin’i izler. Bununla haber, düşmanı izlemeye gönderilmiş gözcülerden değil, düşmandan ayrılmış adamlardan gelir.

süsi [üç / altı biŋ] ermiş (satır 16). Oğuz ordusunun büyüklüğü satır başındaki bir boşlukta durur ve okunmaz, tamamlanır. Thomsen üç bin diye tamamladı ve Orkun ona uyar. Radloff altı bin diye tamamladı ve Tekin ona uyar.^[48][49] İki rakam da taşta yoktur. Aktarım ikisini de köşeli ayraç içinde verir.

kaganı alp ermiš aygučısı bilge ermiš kač neŋ erser (satır 20–21). Taşı yerinde kaydeden epigrafi uzmanı, transkripsiyonun bizni’den sonra boşluk bıraktığı yerde, kač neŋ’den önceki sözleri verir. Bunlar kaganı alp ermiš aygučısı bilge ermiš, “kağanı yiğit, danışmanı bilgedir” sözleridir.^[112] Tezcan kaçan neŋ’i “öyle ya da böyle” anlamındaki kač neŋ diye düzeltir ve aynı sözleri Eski Uygurcada bulur.^[119] “Danışman” anlamındaki aygučı, taşın Tonyukuk için çok kez kullandığı sözcüktür.^[108]

üč küreg yiyi kelti (satır 33). küreg’den sonraki sözcük runik metnin boşluğunda durur. Taşı yerinde kaydeden epigrafi uzmanı onu yiyi, “art arda” okur ve ilk neşrin levhasının, iki işaretin k ve š gibi okunması için rötuşlandığını savunur. Aalto da yiyi okur. Tekin’in neşrinde kiši vardır, “üç kaçak kişi”. Aktarım yiyi’yi alır.^[120][121]

koop (satır 36). Beylerin cevabının son sözcüğü, taşı yerinde kaydeden epigrafi uzmanının okuyuşunda kopın değil koop, “hep birlikte”dir. “Bütün begler şöyle dedi” aktarımı bununla uyuşur.^[122]

yeti yegirmi (satır 49). 𐰘𐱅𐰃 𐰘𐰏𐰃𐰼𐰢𐰃 runları yeti yegirmi, “yirmiye doğru yedi”, yani on yedi okunur. İlteriş Çinlilerle on yedi kez savaştı. Thomsen’in Ross’taki İngilizcesi “yedi kez” der, taş bunu taşımaz. Aktarım on yedi verir.^[123] Thomsen’in 1924 tarihli kendi Almancası da on yediyi verir, siebzehnmal, Çinlilerle, Kıtañlarla yedi ve Oğuzlarla beş.^[93] Kül Tegin yazıtının İlteriş için kendi sayısı, bütün düşmanlara karşı kırk yedi sefer ve yirmi meydan savaşıdır. İki rakam aynı ölçü değildir.^[124]

türk sir bodun (satır 3, 11, 60–62). Taş Türk’ü Sir adlı bir halkla dört kez eşleştirir ve bir kez “Türk Sir halkının ülkesi”nden söz eder. Thomsen sözcüğü “birleşmiş (?)” diye çevirdi. Radloff Sir’i Xueyantuo ile, Çin kaynaklarındaki Sir Tarduş ile zaten ilişkilendirmişti. Bu özdeşleştirme o zamandan beri olağan olmuştur. Bu bir özdeşleştirmedir, okuma değil, ve aktarım Sir adını korur. Thomsen’in 1924 tarihli Almancası, sözcüğün geçtiği her satırda, yani 3–4, 11 ve 60–62’de “birleşmiş (?)” der.^[125] Özdeşleştirme geçerliyse, yeniden kurulan devlet kendini Göktürklerin, 630 ile 646 arasında Orhun’a hükmetmiş halkla birliği olarak anlamıştır. Xueyantuo maddesi bunu tartışır.

bögü kagan (satır 34, 50) ve kapgan kagan (satır 51, 60–61). Aynı adam, Kapgan Kağan, iki kez Bögü Kağan diye anılır. Birincisi, Tonyukuk’a hiçbir şey yapmamasını bildiren gizli emri gönderdiği 34. satırdadır. İkincisi, taşın İlteriş’i, Bögü’yü ve Bilge Kağan’ı art arda andığı hasarlı 50. satırdadır.^[74][75] Çince Mochuo 默啜 aynı unvanın bir biçimine karşılık gelir. Türk Atlası adları Kapgan Kağan maddesinde ele alır. Sertkaya, Kapgan’ı bu adamın Çin akınlarından sonra kazandığı bir unvan sayar. Daha önceki unvanları Çor ve sonra Bögü olur. Bunu kırık 51. satırdan çıkarır.^[74] Thomsen, Bögü Kağan’ı Kapgan Kağan’ın oğlu yaptı. Bu oğul babasının hayatında kağan unvanını taşıdı ve 716’da babasının bütün ailesiyle birlikte öldürüldü. Bu okumada Bögü başka bir adamdır.^[55]

kapgan kagan olurtdum (satır 51). Tekin’in, taşı yerinde kaydeden epigrafi uzmanının ve Li’nin okuyuşunda fiil birinci tekil şahısla biter. Tonyukuk bu durumda Kapgan’ı tahta kendisinin oturttuğunu söyler.^{[126][127][128]} Radloff, Orkun, Ergin, Giraud ve Sertkaya olurdı ya da olurtı okur, yani üçüncü şahısla “tahta oturdu”.^[129] Aktarım birinci okuyuşu izler. Satırın hasarlı başı, iki yanında birer boşlukla “yirmi yedi” verir. Bu sayı Kapgan’ın tahta çıktığı andaki yaşı, İlteriş öldüğü andaki yaşı ve çor olarak geçirdiği sürenin sonu sayılmıştır. Clauson ise onu Tonyukuk’un Kapgan tahta çıktığında yaşı saydı.^[130] Bir tamamlama satırı “Kapgan Kağan yirmi yedi yaşındayken, kağanım öldüğünde Tölis halkının üstünde şaddı” diye okur.^[131] Bir başkası “Kapgan Kağan yirmi yedinci yaşına kadar Çor idi, ondan sonra kağan oldu” diye okur.^[132]

tün udımatı küntüz olurmatı (satır 51–52). İki yan tümce olumsuz zarf-fiil -matı ile biter, yani kendi başlarına cümle değildir. Aktarım “geceleri uyumadan, gündüzleri dinlenmeden kızıl kanımı döktüm, kara terimi akıttım” diye okur. Sertkaya ile Tekin bunları böyle okur.^[133][134]

ilteriš kagan kazganmasar (satır 54–56). Sertkaya’nın doğu yüzü transkripsiyonu ve Tekin’in neşri aynı anlamı verir. İlteriş’in ve Tonyukuk’un emeği olmasaydı ne devlet ne halk olurdu.^[135][126]

inel kagan (satır 31, 45). İnel Kağan, kağanın altında bir kağandır ve Tarduş Şad ile birlikte ordunun başına gönderilmiştir. Bariz eşitleme, Tang tarihindeki Küçük Kağan, yani Kapgan’ın oğludur. Tarih ona Tuoxi Kağan da der. Türk Atlası İnel Kağan maddesini bu eşitlemeye dayandırır.

tinsi oglı aytıgma beŋlig ek tag (satır 44). Tekin aytıgma, “denilen” okur. Aktarım “Tinsi Oglı denilen dağ” der, tinsi Çince tianzi, Gök Oğlu.^[136][137] Ramstedt yatıgma, “yatan” okumuş, yani “Gök Oğlunun Oğlunun yattığı” bir dağ. Tekin bu okuyuşu anar ve izlemez.^[91] Hangi dağ olduğu, Soğdiana’da mı yoksa ötesinde mi, kesinleşmemiştir.^[138]

teŋri umay ıduk yer sub (satır 38). Tonyukuk Bolçu’dan önce üç güç anar: Gök, Umay ve kutsal Yer-Su. Kül Tegin yazıtı da aynı üç gücü anar. Tonyukuk taşı onların ikinci bağımsız tanığıdır.^[68] Türk Atlası onu Tengricilik maddesinde böyle sayar.

Yaşlı adamın hesabı (satır 57–58). Aktarım onu şunu söylerken gösterir: herhangi bir ülkede kağanı olan bir halkın başında böyle değersiz adamlar bulunsaydı, o halk bir felakete uğrardı. Başkaları onu kendisinden söz ederken gösterir ve halkın “böyle bir adamı (benim gibi)” olsaydı ne sıkıntısı olacağını sorduğunu söyler.^[139] Taşı yerinde kaydeden epigrafi uzmanı ilk sözcüğü ben ve teg’den bintegi, “benim gibisi” diye okur, bu da bu görüşü destekler.^[140] Tekin bünt(e)gi, “böylesi” okumayı sürdürür ve “böyle bir devlet adamı” diye çevirir.^[141]

kiši yeme idi yok erteči erti (satır 60). İdi isim olabilir, o zaman liste “hiç efendi de olmazdı” ile biter. Zarf da olabilir, olumsuzu pekiştirir ve listeyi “ne boylar, ne halk, ne insanlar hiç” diye çevirir.^[142]

Tarihsel içerik

Yazıt beş noktada birincil tanıktır.

Yeniden kuruluşun kendisi konusunda tek birinci şahıs anlatımdır. Bir şadın komutasında yedi yüz adamı anlatır, bunların üçte ikisi atlıdır. “Onu kağan yaptım” diyen ve bunu iki kez söyleyen bir danışmanı anlatır. Çin sınırının kuzeyindeki Çogay Kuzı ile Kara Kum’da av hayvanlarıyla geçen ilk kışı da anlatır.^[143] Kül Tegin yazıtının on yedi, yetmiş ve yedi yüzü aynı başlangıcın kraliyet anlatımıdır. İkisi yedi yüz sayısında anlaşır, ona nasıl varıldığı konusunda ise başka hiçbir şeyde anlaşmaz.

Ötüken’e geçiş konusunda Orhun taşlarının açık olmadığı yerde açıktır. Devlet Çin sınırının kuzeyinde yeniden kurulmuştur. Sonra Kök Öng’ü aşan bir yürüyüşle ve Tola üzerinde Dokuz Oğuz’a karşı verilen bir savaşla Orhun ülkesine aktarılmıştır. Bu savaşın ardından “güneyin, batının, kuzeyin ve doğunun halkları” gelmiştir.^[144] İkinci Kağanlığın bir sınır ayaklanması olmaktan çıkıp bir bozkır imparatorluğuna dönüştüğü an budur. Metindeki hiçbir şey onu tarihlemez.

Üç cepheli koalisyon konusunda tek kaynaktır. Çin imparatoru, On Ok kağanı ve Kırgız kağanı, doğudaki kağanı yok etmek için Altay’da buluşmak üzere anlaşır. Tonyukuk kışın, önleyici bir hareketle Kögmen’i, yolu şaşırdığı için öldürülen Az’lı bir kılavuzla aşar. Kırgız kağanı öldürülür. Sonra uyulmayan emir, Altay ve Irtış üzerinden gece yürüyüşü ve yüz bin kişilik olduğu söylenen bir orduya karşı Bolçu savaşı gelir. Bütün bunlar Tonyukuk’a aittir. Kül Tegin yazıtı yalnızca çerçeveyi doğrular: Kırgız kağanı ile Türgiş kağanı aynı yıl öldürüldü ve Kül Tegin Bolçu’da savaştı.^[68] İki taşın ortak taşıdığı şeyi iki katılımcı olarak taşırlar, kopyalanmış tek bir metin olarak değil.

Kapgan döneminde devletin kapsamı konusunda batı sınırını verir. Ordu, Syr Darya olan İnci Irmağı’nı geçmiş ve Semerkant’ın güneyindeki Demir Kapı’ya varmıştır. Soğdlular boyun eğmiş, altın, gümüş ve esirler eve taşınmıştır.^[145] Kül Tegin yazıtının “batıda Demir Kapı’ya kadar” sözü, aynı seferin kağanın tarafından görünüşüdür.^[124]

Devletin kuramı konusunda yazıt, kağanınkinin yanına konabilecek bir danışman versiyonu verir. Kül Tegin yazıtı, ilin birlik bozukluğu ve Çin hilesiyle yitirildiğini ve Ötüken’den tutulduğunu söyler. Tonyukuk yazıtı, ilin yiğit bir kağan ve bilge bir danışmanla tutulduğunu söyler. “Kağanı yiğit, danışmanı bilge” çiftini beş kez tekrarlar, üçü düşmanların ağzında.^[146] Kapanış satırları iddiayı açıkça ortaya koyar: İlteriş olmasa ve Tonyukuk olmasa ne il ne halk olurdu. Kendi gerekçeleri olan Tang tarihi, adam konusunda taşla aynı fikirdedir. Adam 716’da yetmişin üzerindedir, “derin ve hilelerle dolu, yaşlandıkça bilgeleşen” biridir ve kağanlığın dayandığı üç kişiden biridir.^[16]