Bilge xon Ikkinchi Koʻk turk xoqonligini 716-yildan 734-yilda zahar bilan vafot etgunicha, oʻn sakkiz yil boshqardi. 716-yilgi toʻntarishda ukasi Kul Tegin amakisining merosxoʻrlarini oʻldirib, uni taxtga oʻtqazdi.[1] U Kul Tegin bitigining soʻzlovchisidir. Bu koʻk turklar oʻz davlati nima ekani va uni qanday yoʻqotish mumkinligi haqida qilgan eng toʻliq bayonotdir. U shuningdek, ikkinchi Oʻrxun yodgorligining mavzusidir. U oʻz sulolasining Tan tarixi mehr kabi bir narsa bilan tasvirlaydigan yagona xonidir: “tabiatan mehribon va birodarcha”. U taxtni uni qoʻlga kiritgan ukasiga taklif qildi.[1] Uning hukmronligi xoqonlikni bosqinchi imperiyadan savdo imperiyasiga aylantirdi, oʻz shartlari bilan va Oʻtukandan. Yodgorliklar buning sababini aytadi. Turkic Atlas xoqonlikning qancha davom etganini aytadi.

Ismlari va yoshligi

Xalqi uni Kichik Shad deb atadi, bolaligida amakisi ostida egallagan lavozimidan. Tan uning shaxsiy ismini Mojilian, unvonini Pijia deb yozdi, bu Bilge, “dono” degani.[1] Otasi Ilterish vafot etganida u sakkiz yoshda edi, bu uning tugʻilishini taxminan 683-yilga qoʻyadi. Amakisi Kapgan uni Tardush ustidan shad qilib qoʻyganida u oʻn toʻrt yoshda edi. Uning oʻz bitigi ikkala yoshni ham beradi.[2][3] “Amakim xon boʻlganida, men oʻzim Tardush xalqi ustidan shad edim. Amakim xon bilan birga sharqda Yashil daryo va Shantung tekisligigacha yurish qildik, gʻarbda Temir Darvozagacha, Kögmendan oʻtib Kırgız yurtigacha. Hammasi boʻlib yigirma besh marta chiqdik va oʻn uch marta ochiq jang qildik.”[4] Tonyukuk toshida Tardush shadi Bolchuga qoʻshin boshida otlanadi va turgeshlarni tarqatib yuboradigan hujumga boshchilik qiladi. Agar lavozim hali uniki boʻlsa, bu shad Bilge edi. Bitigdagi yoshlar uning shunday ekanini aytadi.

716-yilgi toʻntarish

Bayirkuning bir adashgan jangchisi Kapganni oʻldirgandan keyin, Kul Tegin “eski tarafdorlarni yigʻdi, Mochuoning oʻgʻli Kichik Xonni, uning birodarlarini va ishongan odamlarini deyarli bir kishigacha oʻldirdi va oʻz akasi Chap shahzoda Mojilianni xon qilib oʻrnatdi”.[1] Bilge, tarixga koʻra, davlat Kul Teginning yutugʻi deb hisobladi va uni qatʼiyat bilan unga taklif qildi. Kul Tegin rad etdi. U Chap shahzoda qilindi va qoʻshinga yakka boshchilik qildi.[1] Bitig taxtga chiqishni Osmon ovozida hikoya qiladi.[4] Uning otasi va onasini koʻtargan xuddi shu Osmon uni “koʻk turk xalqining nomi va shuhrati halok boʻlmasligi uchun” taxtga oʻtqazdi. U uni “ichida ovqati yoʻq, ustida kiyimi yoʻq, baxtsiz va singan xalq” ustidan qoʻydi.[4]

Hukmronlikning birinchi ishi Tonyukukni chaqirib olish boʻldi. Kul Tegin Kapganning butun saroyini oʻldirgan edi. U faqat keksa maslahatchini ayamagan edi, chunki uning qizi Bilgening katuni edi, va uni oʻz qabilasiga uyiga joʻnatgan edi. Oʻsha paytda Xi va kidanlar Tan tomoniga oʻtayotgan, turgeshlarning Sulusi gʻarbda oʻzini xon qilib oʻrnatayotgan va koʻk turk qabilalari ikkilanayotgan edi. Bilge Tonyukukni bosh maslahatchi sifatida qaytarib chaqirdi. Tonyukuk yetmishdan oshgan edi.[1]

Hukmronlikning boshi (716–721)

Kapgan davrida Tan tomoniga oʻtgan taslim boʻlgan qabilalar qaytib kela boshladi. Tan sarkardasi Zhang Zhiyun ularni qurolsizlantirib, daryoning janubiga haydagan edi.[1] Bir inspektor ularga rahm qilib, kamonlarini qaytarib berdi. Ular qoʻzgʻolon koʻtarib, Zhiyunni Qinggangling yonida yengdi. Ular uni asir olib, koʻk turklarga olib ketayotganda, ikkinchi Tan kuchi ularni tarqatib yubordi.[1] Ular Zhiyunni qoʻyib yuborib, Qora togʻlar tomon yoʻl oldi. Imperator Zhiyunning boshini qoʻshinini yoʻqotgani uchun kestirdi.[1] Bilge “taslim boʻlgan xonadonlarni olgach”, janubga zarba bermoqchi boʻldi. Tonyukuk unga Tan hukmdori qobiliyatli, yil yaxshi va xalq birlashgan ekanini aytdi. Yangi yigʻilgan qoʻshin, dedi u, hali zaif. U bir necha yil dam olishi va imkoniyatni kuzatishi kerak.[1] Bilge shuningdek, devor bilan oʻralgan shaharlar qurmoqchi va buddaviy hamda daosizm ibodatxonalari tashkil etmoqchi edi. Tonyukuk uni bundan ham qaytardi. Uning dalili shu ediki, koʻk turklar doimiy turar joysiz va yumshoq taʼlimotsiz yashab omon qolgan. Xon “maslahatni chuqur toʻgʻri deb hisobladi”.[1] Oʻn ikki yil keyin Kul Tegin bitigining janubiy tomoni xuddi shu maslahatni Bilgening oʻz ovozida bayon qiladi. Maslahat Oʻtukanda qolish, Xitoy bilan oʻsha yerdan savdo qilish va janubga borib yashamaslikdir.[4]

Bitig uning urushlarini sanaydi: “Oʻn ikki marta yurishga chiqdim: shimolda Oʻguzlarga qarshi, sharqda Kıtañ va Tatabıga qarshi, janubda Xitoyga qarshi”.[4] Bilge xon bitigi uning urushlarini yoshi boʻyicha sanaydi. Oʻn yetti yoshida u Tangutlarga qarshi yurish qilib, ularning podalarini oldi. Oʻn sakkiz yoshida u soʻgʻdlarning olti okrugiga qarshi yurish qildi. Keyin xitoylik Ong Tutuk ellik ming kishi bilan keldi va Bilge bu qoʻshinni Iduk Bashda yoʻq qildi.[5] Yigirma yoshida u Basmïlga qarshi yurish qildi. Yigirma ikki yoshida u sakson ming kishilik xitoy sarkardasi bilan jang qildi.[5] Yigirma olti yoshida u Kırgız bilan birga unga qarshi chiqqan Chik bilan jang qildi. Yigirma yetti yoshida u Kırgız va turgeshlarga qarshi yurish qildi, oʻttiz yoshida Beshbalikka qarshi. Oʻttiz bir yoshida u qarluqlar bilan jang qildi.[6] U Toʻqqiz Oʻguzlar, “mening oʻz xalqim”, u bilan besh marta jang qilgan va Kul Tegin tomonidan besh marta magʻlub etilgan yilni qayd etadi.[4] U Amga qalʼasida qishlashni qayd etadi. U shuningdek, xon yoʻqligida Oʻguzlar shohona qarorgohga bostirib kirgan kunni ham qayd etadi. Kul Tegin qarorgohni ushlab qoldi.[4] Tan uning yoʻq qilinishini 721-yilga rejalashtirdi. Reja uch tomonlama hujum edi, Basmïl gʻarbdan, Xi va kidanlar sharqdan.[1] Tonyukuk rejani toʻgʻri oʻqidi. Faqat Basmïl keldi.[1] Tonyukukning Jiu Tang Shudagi maslahati Tan qoʻshini yaqinlashguncha kutish, soʻng xonning chodirini uch kun shimolga koʻchirish edi, shunda Tan askarlarining ovqati tugab, oʻzlari ketadi.[1][7] Xin Tang Shuda butun xalq qoʻshindan uch kun oldin shimolga koʻchadi.[8] Koʻk turklar ularni uylariga qadar taʼqib qilib, hammasini, Beiting shahri bilan birga, qoʻlga oldi.[1] “Shundan Kichik Shadning kuchi katta oʻsdi va u Mochuoning butun tarafdorlariga ega boʻldi.”[1]

Tan bilan tinchlik (721–734)

U darhol tinchlik soʻradi va imperatorning oʻgʻli boʻlishni taklif qildi. U shuningdek, malika soʻradi. Imperator oʻgʻillikni qabul qildi va kelin oʻrniga boy sovgʻalar yubordi.[1] 725-yilda Xuanzong Tay togʻida qurbonlik qilish uchun sharqqa bordi. Kansler Zhang Yue koʻk turklarni xavfli qiladigan uch kishini nomladi: xon, Kul Tegin va Tonyukuk. U shuningdek, kafil sifatida imperatorga xizmat qilish uchun bir koʻk turk vazirini chaqirtirdi.[1] Bilge xotini, Kul Tegin va Tonyukuk bilan chodirida oʻtirdi. U elchiga oʻttiz yil rad etilgan savolni berdi.[1] Tibet, “it zoti”, Tan kelinini olgan edi. Xi va kidanlar, “Türkning eski qullari”, Tan malikalarini olgan edi. Qayta-qayta soʻragan yolgʻiz koʻk turklar rad etildi. Nega?[1] Elchi ota oʻgʻlini uylantirmasligini aytdi. Vazir borib, Tay togʻida imperatorga xizmat qildi. Unga ziyofat berildi va uyiga joʻnatildi. Nikoh yana rad etildi.[1]

Uning oʻrniga olgani savdo edi. 727-yilda tibetliklar unga Xitoyga birgalikda bostirib kirishni taklif qilib xat yozdi. U xatni oʻttiz sara ot bilan Chang’anga yubordi.[1] Imperator elchiga ziyofat berdi va gʻarbiy Shouxiang shahrida bozor berdi. Har yili u yerda chegaraga koʻk turklarga sovgʻa sifatida bir necha yuz ming bosh ipak yuborilardi.[1] Bir sharh faqat 727-yilgi sovgʻani oʻttiz otdan iborat ramziy soliq evaziga yuz ming dona ipak deb koʻrsatadi.[9] Bitigdagi “ular oltin va kumush va xom ipak va naqshli ipakni shuncha koʻp, va biz soʻramasdan beradi” xuddi shu kelishuvning Oʻtukandan tasviridir. Xitoy soʻzlari shirin va Xitoy ipagi yumshoq degan ogohlantirishi haqida ham shunday.[4] Turkiyadagi nashr bu satrning oxirgi soʻzlarini “qiyinchilik tugʻdirmasdan” deb beradi.[10]

733-yilda Tatabı kidanlardan ajralib chiqdi. Bilge aytishicha, ellik yoshida general Ku boshchiligidagi qirq minglik qoʻshin unga qarshi keldi. U Toʻngker togʻida hujum qilib, uning oʻttiz ming askarini oʻldirdi.[11] Katta oʻgʻli kasal boʻlib vafot etganida, u general Kuni balbal sifatida oʻrnatdi.[11][12]

Kul Teginning va Bilge xonning vafoti

Kul Tegin 731-yilda, Qoʻy yilida vafot etdi. Bilge qayigʻusini oʻzi tiklagan yodgorlikning shimoliy tomonida bildirdi: “Koʻruvchi koʻzlarim koʻrmagandek boʻldi, biluvchi aqlim bilmagandek boʻldi.”[13] Tan muhrlangan hamdardlik xati va matnini imperatorning oʻzi yozgan stela bilan elchilar yubordi. Xitoy hunarmandlari maqbarani qurdi.[1] Yodgorlik 732-yilda tugallandi.[1] Bir hisobga koʻra, Kul Tegin 731-yil 27-fevralda vafot etdi va 1-noyabrda dafn qilindi.[14][15][16] Imperatorning Bilge xonga hamdardlik xati 731-yil 13-mayga sanalangan, demak xabar shu paytgacha Chang’anga yetib borgan edi. Jiu Tang Shuning vafot uchun 732-yili shu sababli 731 oʻrniga xatodir.[17] Tan yozuvlari qoʻshimcha qiladiki, Bilgening oʻzi saroydan akasining portretini chizish uchun mohir hunarmandlar soʻragan. Imperator oltita rassom yubordi. 733-yil oxirida Bilge ularni minnatdorchilik va ellik ot bilan uyiga joʻnatdi.[18][19]

Ikki yil keyin vaziri Meilu Chuo uni zaharladi. “Zahar taʼsir qila boshlaganda, u oʻlishidan oldin avval Meilu Chuoni qatl ettirdi va uning butun guruhini yoʻq qildi.”[1] Uning oʻz bitigi, oʻgʻlining ovozida, vafot sanasini beradi. Bu It yili, oʻninchi oy, yigirma oltinchi kun edi. Dafn keyingi Choʻchqa yilining beshinchi oyida boʻldi.[20] Grigoriy taqvimida, bir hisobga koʻra, u 734-yil 25-noyabrda vafot etdi va 735-yil 22-iyunda dafn qilindi.[14] Xitoycha matn 735-yil 19-avgustga sanalangan. Turkcha matnni oʻyish bir oy va toʻrt kun davom etdi, shuning uchun tosh 735-yil 24-sentyabrda, uning vafotidan keyin, oʻgʻli Tengri xon tomonidan oʻrnatildi.[14] Vilhelm Thomsen It yili va Choʻchqa yilini 734 va 735 bilan tenglashtirdi. Jiu Tang Shuning yil hisobi zaharlanishni Kul Teginning vafoti bilan bir yilga qoʻyadi. U ikkisidan ancha boʻshrogʻidir.[21] Tang Huiyao zaharlanishni Kaiyuanning yigirma ikkinchi yilining oʻn ikkinchi oyiga qoʻyadi, bu yil 734-yilga toʻgʻri keladi.[22] Zamonaviy bir oʻqish Jiu Tang Shuning raqamini yigirma ikkinchi yil uchun kotibning xatosi deb oladi. U imperatorning 735-yil yanvaridagi farmonini xabar saroyga yetib borgan kun deb oladi, vafot kuni deb emas.[23] Tan qurbonlik qilish, oʻgʻli Yiranni taxtga tasdiqlash va stela hamda ziyoratgoh qurish uchun elchi yubordi.[1] Elchi Li Quan edi, imperator urugʻidan, Chap Jinwu qoʻriqchilarining katta generali unvoniga ega.[24] Bilge yodgorligidagi xitoycha matnni saroy tarixchisi Li Rong yozgan va u 735-yilda oʻyilgan. U Li Quan xonning dafn ibodatxonasida uning haykalini, Kul Tegin uchun oʻrnatilgani kabi, oʻrnatganini qayd etadi. Tan tarixlari buni aytmaydi.[25] 735-yil birinchi oyiga sanalgan bir farmon allaqachon Tengri xonga qaratilgan. Bir oʻqish buni Yiran taxtga chiqqandan keyin bir necha oy ichida vafot etganining belgisi deb oladi.[26] Qotillik sakkiz yil ichida davlatni agʻdargan sulolaviy beqarorlikning alomati edi.[27] Turkic Atlas bu yillarni xoqonlik ostida hikoya qiladi.

Bitiglar

Bilge xon Kul Tegin bitigining birinchi satridan oxirgisigacha soʻzlovchidir. U shuningdek, oʻz bitigining mavzusidir. U tarixiy qismda Kul Tegin bitigiga parallel boradi va uning yoshlarini, taxtga chiqishini va vafotini qoʻshadi.[2] Bilge xon yodgorligining janubiy tomonining oxirgi satrlari va gʻarbiy tomonidagi qisqa matnni toshni oʻrnatgan oʻgʻli Tengri xon soʻzlaydi.[28] Oʻgʻil soʻzlaydigan qism Bilge hukmronligining buyuk kishilarini nomlaydi: gʻarbda Tardush beklari boshida Kul Chor, sharqda Toʻlis beklari boshida Apa Tarkan, Ataman Tarkan, Tonyukuk Boyla Baga Tarkan va sarkardalar boshida Sebig Kul Irkin.[29] Ikki bitig Bumin va Istami haqida, Xitoy ostidagi ellik yil haqida, Osmon, Kut va Oʻtukan haqida nima deydi, bu manba maqolalarida va Tengrizm hamda Kut maqolalarida koʻrib chiqiladi. Bilgening oʻzi haqida ular u baxtsiz xalq ustidan taxtni olib, kambagʻalni boy va ozchilikni koʻp qilganini aytadi. Ular u sharqda dengizga sal qolguncha, janubda Tibetga sal qolguncha yetib borganini aytadi.[4] U Xitoy bilan tinchlik tuzdi va uning ipagini uning yurtiga joylashmasdan oldi. Uning soʻzlari bilan, “koʻk turk xoni Oʻtukan oʻrmonida oʻtirar ekan, yurtda tashvish yoʻq”.[4] Oʻgʻlining regentlari Oʻtukan taxtini bolaga qoldirdi. Bu bayonot oʻn yil ichida sinovdan oʻtdi.

Izohlar

  1. ^ a b c d e f g h i j k l m n o p q r s t u v w x y z aa Jiu Tangshu (Old Book of Tang), juan 194
  2. ^ a b Bilge Khan inscription
  3. ^ Tekin o. J., p. 66–67
  4. ^ a b c d e f g h i j Kül Tegin inscription
  5. ^ a b Tekin o. J., p. 71–72
  6. ^ Tekin o. J., p. 72
  7. ^ Ögel 2000, p. 46–48
  8. ^ Xin Tangshu (New Book of Tang), juan 215
  9. ^ Litvinsky 1996, p. 336
  10. ^ Tekin o. J., p. 36
  11. ^ a b Tekin o. J., p. 79
  12. ^ Taşağıl 2004, p. 52
  13. ^ Kül Tegin inscription; Tekin 1968, p. 271
  14. ^ a b c Tekin o. J., p. 11–13
  15. ^ Kafesoğlu 1997, p. 126–128
  16. ^ Roux 1994, p. 223
  17. ^ Pelliot 1929, p. 246
  18. ^ Cefu yuangui
  19. ^ Pelliot 1929, p. 246–248
  20. ^ Bilge Khan inscription; Tekin 1968, p. 279
  21. ^ Bilge Khan inscription; Tekin 1968, p. 10, 279
  22. ^ Tang Huiyao (Institutional History of the Tang), juan 94
  23. ^ Pelliot 1929, p. 229–230
  24. ^ Pelliot 1929, p. 233–236
  25. ^ Pelliot 1929, p. 231–235
  26. ^ Pelliot 1929, p. 236–246
  27. ^ Golden 1992
  28. ^ Tekin o. J., p. 13, 78–81
  29. ^ Tekin o. J., p. 79–80

Manbalar

Adabiyot

  • Peter B. Golden, An Introduction to the History of the Turkic Peoples (1992)
  • Emre-E. Yavuz, The Gokturk Empire: 2nd Edition (2025)
  • E. Denison Ross (after Vilhelm Thomsen), The Orkhon Inscriptions; The Tonyukuk Inscription. Being a Translation of Professor Vilhelm Thomsen's Final Danish Rendering (1930)
  • Talât Tekin, A Grammar of Orkhon Turkic (1968)
  • Talât Tekin, Orhon Yazıtları. Kül Tigin, Bilge Kağan, Tunyukuk (o. J.)
  • Paul Pelliot, Neuf notes sur des questions d'Asie Centrale (1929)
  • İbrahim Kafesoğlu, Türk Millî Kültürü (1997)
  • Jean-Paul Roux, Türklerin ve Moğolların Eski Dini (1994)
  • Bahaeddin Ögel, Türk Kültür Tarihine Giriş VII: Türklerde ordu, ordugah ve otağ (2000)
  • B. A. Litvinsky; Zhang Guang-da; R. Shabani Samghabadi (ed.), History of Civilizations of Central Asia, Vol. III (1996)
  • Ahmet Taşağıl, Gök-Türkler, Bd. III (2004)

Bogʻliq

What links here62

Persons
Bars Beg · Ilterish Khan · Kapgan Khan · Kül Tegin · Ozmish Khan · Pofu Katun · Right Shad (d. 741) · Sulu Khan · Tengri Khan · Tonyukuk · Yiran Khan
States
Second Göktürk Khaganate · The Tibetan Empire
Conflicts
Fall of the Second Khaganate, 741–744 · Kapgan's wars with the Tang, 698–716 · The revolt of the subject peoples, 714–716
Battles & Events
Bilge Khan's Tent Banquet (725) · Horse Market at the Western Shouxiang City (727) · The coup of 716
Places
Beshbalik · Khöshöö Tsaidam · Kögmen
Peoples
Bayirku · Eurasian Nomads · History of the Turkic peoples · Tatars · The Great Empires of the Steppe · Toquz Oghuz
Lineages
Ashina
Institutions and Titles
Army of the Steppe Empires · Buyruk · Chinese Craftsmen at the Orkhon Monuments · Chur · Furs and Musk among the Turkic Peoples · Gold and Silver in the Orkhon Inscriptions · Katun · Külüg Chur · Kut · Livestock Losses in the Annals · Ordu · Raw Materials and Trade among the Turkic Peoples · Shad · Tegin · The Economy of the Steppe Empires · Tölis and Tardush · Women among the Turkic Peoples
Religions
Burial and the balbal · Iye · Stone Figures · Tengri · Yer-Su Spirits
Customs & Pastimes
Er At · Hunting among the Göktürks · Mounted Archery · Seating at the Feast · The New Year on the Steppe
Sources
Bilge Khan inscription · Bilge Khan's Golden Crown · Kül Tegin inscription · Ongi inscription · Tonyukuk inscription
Controversies
The Göktürks and the Xiongnu

Cite this article

Yavuz, Emre-E. “Bilge xon.” Turkic Atlas, revised 8 November 2026. https://turkicatlas.org/persons/bilge-khan/

Last revised: 8 November 2026